Gameng Manipud Buntuon Dagiti Basura ti Egipto

INANAMAENYO kadi ti makasarak kadagiti napateg a manuskrito ti Biblia iti maysa a buntuon ti basura? Kadagiti kataptapukan ti Egipto, idi ngudo ti naglabas a siglo, kasta a talaga ti napasamak. Kasano?

Nangrugi idi 1778 ken nagtultuloy agingga iti ngudo ti maika-19 a siglo, sumagmamano a teksto a papiro ti naiparparna a natakkuatan idiay Egipto. Adda, nupay kasta, nakabasbassit a sistematiko a panagbiruk agingga iti sangagasut a tawen ti napalabasen manipud ita. Idi ti agtultuloy nga ayus dagiti nagkauna a dokumento ket masarsarakan dagiti lumugar a mannalon, ket nabigbig ti sinuportaran ti Britania nga Egypt Exploration Fund ti pakasapulan tapno mangiwayat iti maysa a panagsimisim sakbay a naladaw unayen. Nangpilida iti dua nga eskolar ti Oxford, da Bernard P. Grenfell ken Arthur S. Hunt, nga immawatda ti pammalubos a sukisukenda ti lugar iti abagatan ti pagtalonan a rehion idiay distrito ti Faiyūm (naipakita iti ngato).

Maysa a disso a maaw-awagan Behnesa ti nangkayaw ken Grenfell gapu iti nagkauna a Griego a naganna nga, Oxyrhynchus. Gapu ta maysa a sentro ti Egipcio a Kinakristiano, ti Oxyrhynchus ket maysa a napateg a lugar kabayatan ti maikapat ken maikalima a siglo K.P. Adu kadagiti nagkauna a monasterio ket masarakan iti asidegna, ken nakalawlawa dagiti rebba daytoy a probinsia. Ninamnama ni Grenfell a makasarakda kadagiti paset ti Nakristianuan a literatura sadiay, ngem awan nasarakanda iti maysa a panagsukimat kadagiti tanem ken narba a balbalay. Maysa laengen a buntuon ti basura ti ili ti nabati, nga agarup 9 a metros ti kangatona. Ti panagkali kadagiti papiro sadiay ket kasla panangaklonen iti pannakapaay; kaskasdi inkeddeng dagiti managsimisim a padasenda.

Natakkuatan a Gameng

Idi Enero 1897 maysa a pangsubokan a rukib ti nakali, ket sumagmamano laeng nga oras nasarakan dagiti nagkauna a papiro a material. Inramanda dagiti surat, katulagan, ken dagiti opisial a dokumento. Ginaburan ida dagiti naitayab a darat, ket ti namaga a klima intalimengna ida iti ngangngani 2,000 a tawen.

Iti nasurok laeng a tallo a bulan, ngangngani dua tonelada a papiro ti nasarakan manipud Oxyrhynchus. Duapulo ket lima a dadakkel a maleta ti napuno ken naiyawid idiay Inglatera. Ket tunggal kalam-ekna iti simmaruno a sangapulo a tawen, dagitoy a dua a naanep nga eskolar nagsublida idiay Egipto tapno nayonanda dagiti naalada.

Naminsan, bayat nga agkalkalida iti maysa a sementerio idiay Tebtunis, awan sabali a nakalida no di dagiti nabungon a bangkay dagiti buaya. Maysa kadagiti nagkali gapu iti pannakaupayna rinangrangkayna ti maysa. Iti pannakasdaawna, natakkuatanna a nabungon gayam dayta kadagiti rigis a papiro. Dagiti sabsabali pay a buaya, natakkuatanda, ket kasta met lat’ pannakabungonda, ken dadduma addaan met kadagiti lukot a papiro a naiselsel kadagiti karabukobda. Natakkuatan dagiti rigis dagiti nagkauna a kadaanan a sursurat, kasta met kadagiti naarian a linteg ken pannakitulag a nailaok kadagiti katulagan iti negosio ken pribado a sursurat.

Ania ti pateg amin dagitoy a dokumento? Makapainteresda unay, gapu ta kaaduan ket insurat dagiti gagangay a tattao iti Koine, ti sapasap a Griego idi a panawen. Yantangay adu kadagiti sasao nga inusarda ket agparang met kadagiti Griego a Kasuratan ti Biblia, ti “Baro a Tulag,” dagdagus a nagbalin a nalawag a ti pagsasao idiay Kasuratan ket saan a naidumduma a Biblikal a Griego, kas insingasing ti sumagmamano nga eskolar, no di ket isu ti ordinario a pagsasao ti gagangay a tao. Gapuna babaen panamagdilig kadagiti sasao a maus-usar iti inaldaw, limtuad ti nalawlawag a pannakatarus kadagiti kaipapananda idiay Kristiano a Griego a Kasuratan.

Dagiti Manuskrito ti Biblia

Dagiti rigis ti manuskrito ti Biblia ket naala met, ket dagitoy, a masansan a naisuratda iti di napalanas a kopia nga awanan adu nga arkos ken iti saan a napintas a material, inrepresentarna ti Biblia ti gagangay a tao. Sukimatentayo ti sumagmamano kadagiti natakkuatan.

Natakkuatan ni Hunt ti maysa a kopia ti umuna a kapitulo ti Ebanghelio ni Mateo, Mat 1 bersikulo 1 aginggat’ 9, 12, ken Mat 1 bersikulo 14 aginggat’ 20, a naisurat idi maikatlo a siglo K.P. kadagiti dadakkel a letra. Nagbalin dayta a P¹, ti umuna a banag iti katalogo dagiti teksto a papiro manipud kadagiti nagduduma a lugar, nga ita ket agdagupen iti ngangngani sangagasut a manuskrito wenno paset dagiti manuskrito ti Kristiano a Griego a Kasuratan. Aniat’ pakausaran dagiti sumagmamano a bersikulo a nasarakan ni Hunt? Ti saguday ti pannakaisuratda silalawag a petsaanna dayta iti maikatlo a siglo K.P., ket ti panangsukimat kadagiti mabasa kadakuada impakitana a tumunos dayta iti kallabes unay idi a teksto nga inruar ni Westcott ken Hort. Ti P¹ ket adda itan idiay University Museum sadi Philadelphia, Pennsylvania, E.U.A.

Maysa a binulong ti papiro manipud maysa a kodigo, wenno libro, adda kadagiti makinkattigid a binulongna dagiti paset ti Juan kapitulo 1 ket iti makinkannawan a binulongna dagiti paset ti Juan kapitulo 20. Ti pannakapagsisilpo dagiti mapukpukaw a pasetna isingasingna nga idi damo adda 25 a kabulong para iti intero nga Ebanghelio, ket idi puon ken gapu, inramanda la ketdi ti Ju kapitulo 21. Nanumeruan daytoy iti P⁵, a napetsaan iti maikatlo a siglo K.P., ket adda itan idiay British Library sadi London, Inglatera.

Maysa a rigis a naglaon iti Roma 1:1-7 ket naisurat iti nakadaddadakkel unay a letra nga impagarup dagiti adu nga eskolar a nalabit nagsanayan dayta ti maysa nga agad-adal nga ubing. Nanumeruan itan dayta kas P¹⁰ ket napetsaan iti maikapat a siglo K.P.

Maysa a dakdakkel pay a takkuat linaonna ti agarup kakatlo ti surat kadagiti Hebreo. Nasakar dayta iti likudan ti maysa a lukot nga addaan kadagiti kadaanan a surat ni Romano a historiador a Livy iti sango. Apay a nagduma a material ti adda iti sango ken iti likud? Kadagidiay nga al-aldaw ti kinarasay ken ti gatad dagiti pagsuratan a material kinaipapananna a dagiti daan a papiro ket saan a masayang. Nailista itan kas P¹³, napetsaan daytoy iti maikatlo wenno maikapat a siglo K.P.

Maysa a kabulong ti papiro a naglaon kadagiti paset ti Roma kapitulo 8 ken 9, a naisurat kadagiti nakababbabassit a letra, nagtaud manipud maysa a libro nga agarup 11.5 a sentimetro ti katayagna ken 5 a sentimetro laeng ti kaakabana. Agparang, ngarud, a dagiti maibulsa nga edision dagiti Kasuratan ket adda idi maikatlo a siglo K.P. Daytoy nagbalin a P²⁷ ket sibubukel a tumunos iti Codex Vaticanus.

Dagiti paset ti uppat a kabulong manipud Griego a Septuagint a kodigo naglaon kadagiti paset ti innem a kapitulo ti Genesis. Daytoy a kodigo ket napateg gapu iti pannakapetsana iti maikadua wenno maikatlo a siglo K.P. ken gapu ta dagitoy a kapitulo ket agkurkurangda idiay Codex Vaticanus ken mapilawda idiay Codex Sinaiticus. Nanumeruan kas Papiro 656, dagitoy a binulong ket addada itan idiay Bodleian Library, Oxford, Inglatera.

Amin dagitoy a rigis ipakitada nga awan dadakkel a nagdudumaan dagiti adda a nagkauna a manuskritotayo, gapuna a pasingkedanda a ti teksto ti Biblia ket naiwarasen iti kasta kasapa a panawen kadagiti gagangay a tao iti sulsulinek a paset ti Egipto. Pasingkedanda met ti pammatitayo iti kinamapagpiaran ken kinaumiso ti Sao ti Dios.

[Ladawan iti panid 27]

Dagiti papiro manipud Faiyūm a naglaon kadagiti paset ti Juan, kapitulo 1

[Credit Line]

Babaen pammalubos ti British Library

[Picture Credit Line iti panid 26]

Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.