Dagiti Gakat ti Tao Maipaay iti Internasional a Talged

“Inton mapalabas aminen dagitoy, kayattayo ti agbalin a mangngagas. Kayattayo nga aramiden ti kabaelantayo a mangpadaras iti siinanama a maawagak a maysa a baro a lubong nga urnos.”​—Presidente ti E.U. a ni George Bush, Enero 1991, kalpasan unay ti panangrugi ti pannakigubatda iti Iraq.

“Ti kapanunotan ni Presidente Bush iti maysa a Baro a Lubong nga Urnos ipaganetgetna ti kinapateg ti panagturay ti linteg ken ti panamati nga addaan dagiti nasion iti nagkaykaysa a responsabilidad maipaay iti wayawaya ken kinahustisia. Buyogen ti panagngudo ti Cold War, rumrumsua ti maysa a baro a panawen.”​—Embahador ti E.U. iti Australia, Agosto 1991.

“Ita a rabii, bayat a makitak ti taray dagiti pasamak ti tumantanor a demokrasia iti intero a globo, nalabit​—nalabit as-asidegtayo iti dayta a baro a lubong ngem idi.”​—Presidente ti E.U. a ni George Bush, Setiembre 1991.

ADU a papangulo ti lubong ket, kas ken Presidente Bush, siinanama nga agsaoda maipapan iti masanguanan. Adda kadi naimbag a rason iti pananginanamada? Dagiti kadi pasamak nanipud Gubat Sangalubongan II mangted panangibatayan iti kasta a pananginanama? Ipagarupyo kadi a kabaelan dagiti politiko nga iyeg ti internasional a talged?

Ti Naidumduma a Gakat ti Tao

“Kabayatan ti maudi a dua a tawen ti maikadua a gubat sangalubongan,” inlawlawag ti dokumentario iti telebision a Goodbye War, “nasurok a maysa a milion a tao ti napapatay iti tunggal bulan.” Iti dayta a tiempo, narikna dagiti nasion ti maysa a naganat a pakasapulan maipaay iti maysa a gakat a manglapped iti pannakapasamak manen ti kasta a gubat. Bayat a mannarimaan pay laeng ti gubat, dagiti mangibagi kadagiti 50 a pagilian namataudda ti naidumduma amin a gakat maipaay iti internasional a talged a napartuat pay laeng ti tao: ti Karta ti Naciones Unidas. Ti pakpakauna ti Karta inyebkasna ti determinasion “a mangispal kadagiti sumarsaruno a kaputotan manipud iti ulpit ni gubat.” Dagiti mainanama a kameng ti Naciones Unidas ket “pagkaykaysaenda ti pigsa[da] tapno taginayonenda ti internasional a talna ken talged.”

Uppat a pulo ket maysa nga aldaw kalpasanna, maysa nga eroplano ti nangitinnag iti bomba atomika iti Hiroshima, Japan. Bimtak dayta iti ngatuen ti sentro ti siudad, a nangpapatay iti nasurok a 70,000 a tattao. Dayta a panagbettak, ken daydiay simmaganad tallo nga aldaw kalpasanna idiay Nagasaki, siiepektibo a nangpasardeng iti pannakigubat iti Japan. Yantangay ti kaaliado ti Japan nga Alemania ket rimmukman idi Mayo 7, 1945, nagpatingga ngarud ti Gubat Sangalubongan II. Nupay kasta, isu kadi daytat’ patingga ti amin a gubat?

Saan. Sipud Gubat Sangalubongan II, naimatangan ti sangatauan ti nasurok a 150 a babbabassit a gubat a nangkettel iti nasurok a 19 milion a biag. Nalawag unay, ti naidumduma a gakat ti NU dina pay naiyeg ti internasional a talged. Aniat’ di umiso?

Ti Cold War

Di napakadaan dagiti managplano ti NU ti napartak itatanorna a panagsalisal iti nagbaetan dagiti dati a nagkakappon iti Gubat Sangalubongan II. Adu nga Estado ti nagdidinnasig iti daytoy a dangadang iti turay, a naawagan iti Cold War ket, iti maysa a pasetna, maysa a dangadang iti nagbaetan ti Komunismo ken kapitalismo. Imbes a pagkaykaysaenda ti bilegda tapno pasardengenda ti gubat, ti dua a bloke dagiti nasion sinuportaranda dagiti agsinnumbangir a dasig kadagiti panagbibinnusor iti rehion ken iti daytoy a pamay-an nagdadangadangda iti maysa ken maysa idiay Asia, Africa, ken kadagiti daga ti America.

Kadagiti maudi a paset ti 1960’s, ti Cold War nangrugi a malunag. Ti pannakalunag nadanonna ti tampokna idi 1975 idi a 35 nga Estado ti nagpirma iti naawagan Helsinki Agreement. Nairaman kadagiti nakipaset ket ti Union Soviet ken ti Estados Unidos, kasta met dagiti Europeo nga aliadoda. Nagkarida amin nga agtrabahoda maipaay iti “talna ken talged” ken “tumallikodda . . . manipud pammutbuteng ken pannakaaramat ti puersa maibusor iti dayaw ti masakopan wenno napolitikaan a panagwaywayas ti aniaman nga Estado, wenno iti aniaman a sabali pay a banag a di maitunos kadagiti panggep ti Naciones Unidas.”

Ngem di nagbunga dagitoy a kapanunotan. Iti nasapa a paset ti 1980’s, bimmara manen ti dangadang iti nagbaetan dagiti dadakkel a pannakabalin. Dimmakes dagiti bambanag nga idi 1982 ti kabbaro a napili a sekretario-heneral ti Naciones Unidas, ni Dr. Javier Pérez de Cuéllar, binigbigna ti pannakapaay ti organisasionna ket impakdaarna maipapan iti maysa a “baro nga internasional nga anarkia.”

Kaskasdi, ita, ti sekretario-heneral ti NU ken sabsabali pay a pangulo iyebkasda ti pananginanama. Dagiti kabbaro a padamag tukoyenna “ti kalpasan-Cold War a panawen.” Kasano a dimteng daytoy a panagbalbaliw?

“Ti Kalpasan-Cold War a Panawen”

Maysa a nakadidillaw a makagapu ket ti miting dagiti 35 a nasion a Conference on Security and Cooperation idiay Europa. Idi Setiembre 1986 pinirmaanda ti maaw-awagan ti Stockholm Document, a mangpaspasingked iti panagsungsungbatda iti 1975 a Helsinki Agreement.a Ti Stockholm Document linaonna dagiti adu a paglintegan tapno tarawidwidanna ti panangsipot kadagiti namilitariaan nga aramid. “Makaparegta dagiti imbungana iti napalabas a tallo a tawen ken ti naaramidan ket mangrugin a lab-awanna dagiti naisurat nga obligasion ti Stockholm Document,” impadamag ti SIPRI (Stockholm International Peace Research Institute) iti kukuana a 1990 Yearbook.

Kalpasanna, idi 1987, dagiti dadakkel a pannakabalin nagtenganda ti naisangsangayan a tulag a mangkalkalikagum iti pannakadadael amin dagiti naimula iti daga a missileda nga addaan nagbabaetan iti 500 ken 5,500 a kilometro. “Naiplanon ti pisikal a pannakadadael dagiti missile ken dagiti mangipatayab ket dagiti pinagminar dagiti tulagan ket al-alagaden ti tunggal dasig,” kunaen ti SIPRI.

Dagiti sabsabali pay a wagas ket naaramat metten tapno makissayan ti peggad ti nuklear a gubat. Kas pangarigan, idi 1988 dagiti dadakkel a pannakabalin pinirmaanda ti maysa a tulagan maipanggep iti “intercontinental ballistic missiles ken dagiti ipabanto ti submarino a ballistic missiles.” Sakbay panangipatayab kadagiti kakasta nga igam, tunggal dasig masapul a pakaammuanna ti sabali “saan a nakurkurang ngem maysa nga oras a nasaksakbay, iti naiplano a petsa, pakaipatayabanna a lugar, ken ti lugar ti pagdissuanna.” Sigun iti SIPRI, ti kakasta a tulagan “ikkatennanto inton agangay ti posibilidad dagiti lokal a pasamak nga agbanag iti sangalubongan a nuklear a gubat.”

Kabayatanna, pimmartak dagiti plano tapno maparang-ay ti internasional a talged. Idi Mayo 1990, kabayatan ti maysa a kumperensia dagiti dadakkel a pannakabalin idiay Washington, D.C., ti presidente idi ti Soviet a ni Mikhail Gorbachev insingasingna a dagiti dua a bloke dagiti Europeo a nasion agpirmada iti maysa a tulagan iti talna. Idi Hulio dagiti 16 a Makinlaud a nasion ti NATO (North Atlantic Treaty Organization) nagtitiponda idiay London. Ti sungbatda iti singasing ni Mikhail Gorbachev ket isu ti panagpirma ti tunggal dasig iti “nagkaykaysa a deklarasion a sigagaed nga iyebkastayo a saantayon nga agbibinnusor ken patalgedan ti gandattayo a tumallikod manipud pammutbuteng wenno panangaramat iti puersa.” Ti paulo ti parupa ti maysa nga Africano a pagiwarnakan dineskribirna daytoy kas “Maysa a Dakkel nga Addang Agturong iti Sangalubongan a Wayawaya.”

Kalpasanna, iti bisperas ti kumperensia dagiti dadakkel a pannakabalin idiay Helsinki, Finland, maysa a pannakangiwat ti gobierno ti E.U. ti nagkuna a “ti posibilidad ti gubat [idiay Makintengnga a Daya] ket mangiyeg iti maysa a baro nga ingrupo a plano maipaay iti sangalubongan a talna.” Ti talna ket immawat iti pannakapaay idi a ti Iraq sinerrekna ti Kuwait ket ti Makintengnga a Daya kasla nagpeggad iti panagramaram ti gubat. Ngem iti sidong ti autoridad ti Naciones Unidas, maysa nga internasional a puersa nga indauluan ti Estados Unidos ti nangiyabog kadagiti manangraut iti bukodda a pagilian. Ti internasional a panagkaykaysa iti panggep a naiparangarang iti dayta a gubat pinaregtana ti adu tapno manginanamada a maysa a baro a panawen ti panagtitinnulong ti nangrugin.

Sipud idin, ad-adda pay a rimmang-ay dagiti pasamak ti lubong. Kangrunaanna, ti mismo a kasasaad ti dati nga Union Soviet ket makatukay panagbaliwna. Dagiti Baltic nga Estado ket napalubosanda a mangiyebkas iti panagwaywayasda, ken dagiti sabsabali pay a republika idiay Union Soviet ti simmurot. Limtuad dagiti naranggas nga etniko a panagririnnisiris kadagiti daga a kasla sibubukel iti sidong ti naipamaysa a panangtengngel ti Komunista. Iti ngudo ti 1991, opisial a napukawen ti Union Soviet.

Dagitoy a dadakkel a panagbalbaliw iti sangalubongan a politika ti nangilukat iti ruangan ti gundaway maipaay iti organisasion a Naciones Unidas. Iti daytoy a banag kinuna ti The New York Times: “Ti panagbaaw dagiti sangalubongan a panagpipinnudot ken ti baro nga espiritu ti panagtitinnulong iti nagbaetan ti Estados Unidos ken ti Union Soviet mabalin a kaipapananna ti maysa a baro, nabilbileg nga akem kadagiti internasional nga aramid maipaay iti pannakaorganisar ti lubong.”

Orasna met laeng kadin maipaay iti dayta agtawenen 47 nga organisasion tapno ipakitana ti maaramidanna? Pudpudno kadi a sumsumrektayon iti inawagan ti Estados Unidos a “maysa a baro a siglo, ken maysa a baro a milenio, ti talna, wayawaya ken rang-ay”?

[Footnote]