Salsalakniban ni Jehova Dagiti Tattaona Idiay Hungary
TI HUNGARY, a masarakan iti tengnga ti Europa, ket masansan a naglasat kadagiti didigra ti historia. Nagsagaba iti nakaro dagiti umilina, nupay naidedikarda iti Birhen Maria ken napilitan nga agbalin a makunkuna a Kristiano idi 1001 babaen ken Esteban, nga immuna nga arida.
Iti panaglabas dagiti siglo ti Hungary ket pinakapuy ti adu a nakaro a di panagkikinnaawatan iti uneg ti pagilian a mismo a nangipalubos kadagiti sabsabali a nasion a nangparmek iti dayta iti adu a daras. Naikisap dagiti agnaed kadagiti amin a purok kadagitoy a dangadang, nga idi kamaudiananna sinandianen dagiti ganggannaet. Iti kasta, ti populasion ket buklen ti adu a nasionalidad. No relihion ti pagsasaritaan, agarup dua a kakatlo ti populasion ti pagilian ti nagtalinaed a Katoliko, nupay nagsaknap ti Repormasion iti dadduma a lugar idi kamaudiananna.
Kalalainganna a Panangrugi
Idi 1908 nga immuna a naitukit ti bukel ti kinapudno iti Biblia idiay Hungary. Inaramid daytoy ti maysa a babai a nakaammo ti kinapudno manipud kadagiti Estudiante ti Biblia, kas awag idi kadagiti Saksi ni Jehova. Gapu iti panangaskasabana, adu ti naginteres iti naimbag a damag. Idi agangay dua a lallaki a nagsubli idiay Hungary a naggapu idiay Estados Unidos ti nangirakurak ti naimbag a damag iti amin-tiempo kas colporteur. Nabannayat ti pannakaisaknap ti kinapudno ngem sigurado, ken naipasdek ti maysa a pagimprentaan idiay Kolozsvár.
Naawat ti immuna a mapangnamnamaan a report idi 1922, idi nga 67 nga Estudiante ti Biblia a naggapu iti sangapulo nga ili ti timmabuno iti Panglaglagip ti ipapatay ni Kristo. Dagus nga adda nagepektuan ti trabahoda a panangasaba, a nagbunga iti ibubusor idi nga inimpluensiaan dagiti klero ti gobierno ken ti prensa tapno mapasardeng ti trabaho a panangasaba.
Dimmegdeg ti Ibubusor
Idi 1928, nangiruar ti Katoliko a padi a ni Zoltán Nyisztor ti maysa a pampleta a napauluan Millennialist Bible Students. Iti dayta kinunana maipapan kadagiti Estudiante ti Biblia: “Dakdakesda ngem dagiti nagtagiarmas a komunista a bolshevist, ta al-allilawen dagitoy dagiti awanan pannakaammo babaen ti panangusarda iti Biblia tapno mailemmeng ti talaga a motiboda. Nainget a palpaliiwen ti Royal State Police ti Hungary ti trabahoda.”
Iti dayta a panawen sinarungkaran ti maysa a naregta a kabsat nga agnagan Josef Kiss dagiti kongregasion. Sililimed a sinurot ti maysa a polis. Idi 1931, adda isuna iti pagtaengan ti maysa a kabsat idi a kinellaat ken minandaran ti polisia a pumanaw nga insigida. Idi mangrugi nga agimpake ni Kabsat Kiss kadagiti aruatenna, pinang-or ti maysa kadagiti polis iti putan ti riplena ken binutbutengna: “Darasem, no dimo kayat ti maduyok!” Immisem ni Kabsat Kiss sana kinuna: “No kasta a ket mapadaras ti panagawidko,” a tuktukoyenna ti nailangitan a namnamana kas maysa a napulotan a Kristiano.
Sinurot dagiti soldado ni Kabsat Kiss agingga idiay tren. Namnamaenda a sumangpet iti kongregasion idiay Debrecen idi Hunio 20, 1931, ngem saan a nagparang. Impapan dagiti kakabsat a pinatayen dagiti kabusorna, a “nagawiden” idiay langit tapno awatenna ti gunggonana. Nupay napasardeng ti trabahona, pulos a di naiddep dagiti agtuturay ti lawag ti kinapudno.
Masansan a sirib ti kasapulan tapno makakasaba. Kas pangarigan, idi ngalay ti dekada ti 1930, natay ti maysa a kabsat a lalaki idiay Tiszakarád. Saan a maangay ti pumpon no awan pammalubos dagiti opisial kadagidi a tiempo. Napalubosan dagiti kakabsat nga agkararag iti maysa a minuto ken agkanta iti maysa a minuto. Dagiti kameng ti polisia a makipamumpon nga addaan kadagiti riple ken bayoneta, ti nangipaalagad iti daytoy. Adu nga umili ti immay gapu ta interesadoda a mangbuya no kasano a maangay ti pumpon.
Nagtakder ti maysa a kabsat a lalaki iti abay ti lungon ket nagkararag iti kaguduat’ oras ngem iti pamay-an nga uray la a naikuna dagiti tao a dida kano pay nakangkangeg iti kasta a kararag. “Uray no innem a padi ti mamumpon,” kinunada, “pulos a dinto latta makapikapik ti rikna.” Kalpasanna rinugian nga idauluan ti maysa a kabsat nga addaan napintas a boses ti panagkanta, ngem inatipa ti maysa a polis. Inamin dagiti polis iti kamaudiananna a, nupay saanda a makaidna, dida mapasardeng ti kararag.
Bayat a nagtultuloy dagiti ibubusor, ni Lajos Szabó, padi ti Reformed Church, insuratna ti kastoy iti broshurna idi 1935 nga Antichrist by the River Tisza: “Maysa a kinasikap ti panangpakan kadagiti tao iti bolshevismo iti nagan ti relihion . . . Nagpammarang ni Marx a Kristo . . . Adtoyen ti Antikristo a nakakagay iti nalabaga a kadua dagiti Saksi ni Jehova.”
Kabayatan ti Pannakaparit
Idi 1939 naan-anay a naparitan ti trabaho dagiti Saksi ni Jehova. Naibilang dayta nga aramid a “maibusor iti relihion ken maibusor iti kagimongan.” Nangiruar dagiti Adventista, Baptista, Evangelical, ken dagiti Presbiteriano kadagiti pampleta a kontra kadagiti Saksi. Ngem saan a binaybay-an ni Jehova dagiti adipenna, ken inaywanan ida dagiti Saksi iti dadduma a pagilian. Maysa pay, aduan dagiti tattao ti Dios idiay Hungary kadagiti makapabileg-pammati a kapadasan.
Kas pangarigan, idi nangisangpet ti maysa a kabsat ti bag a napno kadagiti magasintayo manipud Czechoslovakia, dinamag ti pangulo ti aduana: “Ania ti nagyan dayta bagmo?” Sipupudno a simmungbat ti kabsat: “Pagwanawanan.” Nagsenyas ti opisial a kasla kettay kayatna a sawen nga agmauyong ti kabsat, ket pinalubosanna nga agtuloy iti papananna. Iti kasta, nakagteng a sitatalged ti naespirituan a taraon idiay Hungary.
Wen, saan a simmardeng ti panangirurumen. Umad-adu nga umad-adu dagiti kakabsat a naaresto ken naibalud iti nagduduma a kapaut. Kalpasanna natudingan ti maysa a naisangsangayan a grupo dagiti imbestigador a mangdusa kadagiti Saksi ni Jehova. Idi 1942, inurnongda dagiti lallaki, babbai, ken ubbing sada impupok kadagiti kuadra ken bakante nga eskuelaan ti Judio. Kalpasan ti dua a bulan a pannakaparigat, nausig ken napatawanda iti dusa. Nasentensiaan dagiti dadduma iti tungpal-biag a pannakabalud; nakedngan a mabalud dagiti dadduma manipud 2 inggat’ 15 a tawen. Tallo a kakabsat—da Dénes Faluvégi, András Bartha, ken János Konrád—ti nasentensiaan iti ipapatay babaen ti pannakabitay, ngem nabaliwan idi kamaudiananna ti sentensia iti tungpal-biag a pannakabalud. Kalpasanna, 160 a kakabsat a lallaki ti naipan iti death camp idiay Bor. Idi nakaballasiwdan iti beddeng, naibaga kadakuada a pulos a didan makasubli a sibibiag. Kadagiti 6,000 a nadistierro a Judio a naipan iti daytoy a kampo, 83 laeng ti nagtalinaed a sibibiag. Nupay kasta, malaksid kadagiti uppat, nakasubli amin dagiti Saksi.
Natay kas martir ti dadduma kadagiti Saksi ni Jehova. Idi agngudo ti Gubat Sangalubongan II, adu a kakabsat ti pinatay dagiti Nazi. Napaltogan da Bertalan Szabó, János Zsondor, ken Antal Hónis, ken nabitay ni Lajos Deli.—Mateo 24:9.
Temporario Laeng ti Nasayaat a Panagbalbaliw
Kalpasan ti maikadua a gubat sangalubongan, nagbalbaliw manen ti kasasaad. Nangikari ti gobierno a buklen ti sumagmamano a partido kadagiti kalintegan ti tao (human rights). Dagus a rinugian dagiti kakabsat a naggapu iti pagbaludan ti mangasaba ken mangorganisar kadagiti kongregasion. Nariknada nga impaayan ida ni Jehova iti wayawaya tapno maidaydayawda ti natan-ok a naganna, a saan ket nga agurnong kadagiti material a sanikua. Idi agngudo ti 1945, adda 590 nga aktibo nga agibumbunannag ti Pagarian. Idi 1947, gimmatangda iti maysa a villa tapno usaren kas sanga nga opisina ti Watch Tower Society, ken naangay ti immuna a kumbension nasional, iti maysa a patakder a pagay-ayaman. Adda timmabuno a 1,200, ket nangipaay pay ti perokaril ti estado ti Hungary iti 50-porsiento a diskuento kadagidiay agbibiahe nga agturong iti kumbension.
Nupay kasta, saan a nagpaut ti wayawaya. Di nagbayag, nagun-od ti Partido Komunista ti poder, ket nabalbaliwan ti gobierno. Nadlaw ti baro a gobierno ti kinaadu dagiti tattao ni Jehova, ta immaduda manipud 1,253 nga agibumbunannag idi 1947 agingga iti 2,307 idi 1950. Iti dayta a tawen rinugian a lapdan dagiti opisial ti gobierno ti trabaho a panangasaba. Masapul a mangalada kadagiti permiso, ngem nagkedked ti gobierno a mangted ti permiso kadakuada, ken kabilen no kua ti National Guard dagidiay nagkalikagum kadagiti permiso. Nagtultuloy a kinondenar dagiti artikulo ti pagiwarnakan dagiti Saksi kas ‘ahente dagiti imperialista.’ Makapainteres ta, sakbay a nagturay ti Komunismo, naipatuloden dagiti Saksi kadagiti kampo a pagbaludan a naakusaran kas ‘pasurot ti Komunista a Judio.’
Nangrugi ti Pagbutbutngan
Idi Nobiembre 13, 1950, naaresto ti manangaywan ti sanga ken ti managipatarus (dua kadagiti dati a nasentensiaan iti ipapatay), agraman ti manangaywan ti immuna a sirkito. Naipupokda iti kadadaksan a nalimed a pagbaludan idiay 60 Andrássy Street sadi Budapest, tapno “mapaluknengda.” Nabistada idi Pebrero 2 ti sumuno a tawen. Nasentensiaan ti manangaywan ti sanga iti sangapulo a tawen a pannakabalud, siam a tawen para iti managipatarus, ken walo a tawen para iti manangaywan ti sirkito. Nakumpiskar ti sanikua dagitoy a tallo. Bayat ti pannakabista, uppat pay a manangaywan ti kongregasion ti nasentensiaan a maibalud manipud lima agingga iti innem a tawen. Napabasolda iti panangpadas a mangrippuog iti gobierno.
Naipisok dagiti kakabsat iti pagbaludan nga addaan nainget a seguridad, a sadiay pulos a dida mabalin ti umawat kadagiti surat, pakete, wenno kadagiti bisita. Awan nadamdamag ti pamiliada maipapan kadakuada. Saan pay ketdi a mabalin a dakamaten dagiti guardia dagiti naganda. Tapno adda pagilasinan, naibitin iti tengngedda ti karatula a kayo nga addaan numero. Adda pay maysa a karatula iti diding a kastoy ti mabasa: “Saan laeng a basta bantayan dagiti balud; guraen ida.”
Sililimed nga intultuloy dagiti Saksi dagiti aktibidadda, ngem saan a simmardeng ti trabaho a panangasaba. Intultuloy dagiti dadduma a Saksi ti trabaho dagiti naibalud. Idi agangay uray dagiti simmukat ket natiliw met. Idi 1953, nasurok a 500 a kakabsat ti naaresto ken nasentensiaan a mabalud, ngem saan a mabalin a makawaran ti naimbag a damag. Sumagmamano laeng kadagiti kakabsat ti namati kadagiti makaallukoy a kari dagiti guardia ken nakikompromiso.
Simmayaat ti Kasasaad
Idi otonio ti 1956, rinugian dagiti umili ti umalsa kontra iti gobierno. Pinasardeng ti Armada ti Soviet ti panagalsa, ket nagturay manen ti Partido Komunista.
Nawayawayaan idin amin a naibalud a Saksi, ngem, napasubli iti pagbaludan dagiti sumagmamano a nalatak a kakabsat tapno itultuloyda ti naisentensia kadakuada, nupay saanen a naaresto dagiti kabbaro. Kamaudiananna, idi 1964, nangrugi a simmayaat ti kasasaad. Saanen a sininga dagiti agtuturay dagiti pumpon ken padaya iti kasar. Naangay dagiti asamblea sirkito kadagiti kabakiran. Nupay nasinga ti dadduma kadagitoy, awanen ti kanayonan a naibalud kadagiti Saksi.
Idi 1978, napalubosan a timmabuno iti kumbension idiay Vienna dagiti kakabsat a manangaywan. Iti dayta met laeng a tawen, impanamnama dagiti agtuturay a maipaayan dagiti Saksi ni Jehova iti legal a pannakabigbig, ngem sangapulo pay a tawen ti limmabas sakbay nga aktual a natungpal daytoy. Idi 1986 naangay ti immuna a kumbension distrito, idiay Youth Park sadi Kamara Forest, nga ammo dagiti agtuturay. Naipaskil pay ti maysa a karatula, a mangibagbaga a daytoy ket “Nadiosan a Talna” a Kumbension Distrito dagiti Saksi ni Jehova. Iti simmuno a tawen naangay met ti “Agtalek ken Jehova” a Kumbension, ket idi 1988 tinagiragsak dagiti kakabsat ti “Nadiosan a Kinahustisia” a Kumbension.
Nawayawayaan Kamaudiananna!
Ti Hunio 27, 1989, ket maysa a naisangsangayan nga aldaw, agsipud ta iti dayta nga aldaw a naawat dagiti kakabsat ti maysa a dokumento a naglaon ti opisial a panangbigbig iti Relihiuso nga Organisasion dagiti Saksi ni Jehova idiay Hungary. Idi Hulio, 9,477 ti timmabuno iti “Nadiosan a Debosion” a Kumbension Distrito iti nadaeg a Budapest Sports Hall. Daytoy met laeng a patakder ti nausar para iti “Nadalus a Pagsasao” a Kumbension Distrito idi 1990, ken naangay met dagiti kumbension iti tallo a dadduma pay a dadakkel a siudad idiay Hungary.
Ita ta naan-anayen a naikkat ti pannakaparit, awan ti nakalapped iti pannakaangay ti umuna a kumbension internasional. Nupay saan a nasayaat ti kasasaad ti panawen, naangay daytoy idiay Népstadion sadi Budapest, a sadiay 40,601 ti nagtataripnong tapno tagiragsaken ti kinabara ti nainkabsatan nga ayat. Timmabuno dagiti kameng ti Bagi a Manarawidwid ket pinatibkerda ti pammati dagiti kakabsat babaen kadagiti palawagda, ken nairuar dagiti baro a libro ken broshur nga aduan kolor nga ilustrasion iti daytoy a kumbension.
No Ania ti Maar-aramid Itatta
Dagiti Hungaryo nga edision Ti Pagwanawanan ken Agriingkayo! ket maipabpablaak itan a kagiddan dagiti Ingles ken iti isu met laeng a kapintas ti porma. Idi 1992 nangrugi a naipablaak ti Yearbook iti Hungaryo. Napartak nga immadu ti bilang dagiti agibumbunannag ti naimbag a damag manipud 6,352 idi 1971 agingga iti 13,136 idi Enero 1993.
Ita, tagtagiragsaken dagiti Saksi ni Jehova idiay Hungary ti wayawaya ti relihion ken nawayada a mangasaba iti binalaybalay. Addan 205 a kongregasion sadiay, ket 27,844 ti timmabuno iti Memorial idi Abril 17, 1992. Agingga nga awan ti umdas a Kingdom Hall nga usaren, agtultuloy nga agtataripnong dagiti kongregasion kadagiti eskuelaan, cultural center, bakante a barrack, ken uray kadagiti bakante nga opisina ti Partido Komunista. Idi 1992, sangapulo a kongregasion ti nangidedikar kadagiti bukodda a Kingdom Hall, ken manarimaan pay laeng a maipatpatakder dagiti dadduma.
Iti las-ud dagiti amin a panagbalbaliw ken panagalsa, simamatalek a nagtalinaed dagiti kakabsat iti dasig ni Jehova a Dios ken ti Anakna, ni Jesu-Kristo, ken saanda a simmardeng a nangaskasaba. Saan ida a dinadael ti kinarungsot ti panawen, agsipud ta salsalakniban ni Jehova dagiti tattaona idiay Hungary.—Proverbio 18:10.
[Mapa iti panid 9]
(Para iti aktual a pannakaurnosna, kitaem ti publikasion)
Vienna
AUSTRIA
Budapest
Debrecen
HUNGARY
ROMANIA
[Ladawan iti panid 10]
Dagiti tattao ni Jehova a nagtataripnong idiay Budapest