Saan Aya a Malapdan Dagiti Gubat?

TI GUBAT ket makapaladingit a paset ti damdamag. Awan duadua a pagsennaayennakayo dagiti mapaspasamak a kinaulpit. Ngem nalabit masdaawkay met no apay a dagiti igam ti usarenda a mangrisut iti nakaad-adu a riri. Dinto aya pulos masursuro dagiti tao ti agbiag iti talna?

Kasla narigrigat a sapulen ti remedio para iti gubat ngem ti agas para iti AIDS. Iti maika-20 a siglo, napadasanen dagiti amin a nasion ti nakigubat, riniwriw a lallaki ti naibaon iti pagbabakalan, ken ginasut a siudad ti narbek. Kasla saan a pulos nga agpatingga ti panagpipinnatay. Ipanamnama ti narang-ay a negosio iti armas nga agtalinaed a nakaam-amak ti kinasamay dagiti armada ti lubong​—ken dagiti gerilya.

Bayat a pumigpigsa dagiti igam a pakigubat, umad-adu met ti biag a maung-ungaw. Nasurok a kagudua kadagiti 65 milion a soldado a nagraranget idi Gubat Sangalubongan I ti napapatay wenno nasugatan. Kalpasan ti 30 a tawen, nasurok a 150,000 a Hapones a sibilian ti tinalipupos ti dua laeng a bomba atomika. Nanipud idi Gubat Sangalubongan II, mapaspasamak dagiti gubat kadagiti babassit a lugar. Ngem makapapatay dagitoy, nangruna kadagiti sibilian, a mangbukel ita iti 80 porsiento dagiti napapatay.

Numona ta mapaspasamak ti kastoy a sapasap a panangpapatay iti panawen nga ikagkagumaan dagiti tao iti awan pay kapadana a pamay-an a lapdan ti gubat kas maysa a wagas ti panangrisut iti di pagkikinnaawatan dagiti nasion. Iti panaggibus ti Cold War iti di pay nabayag, ninamnama dagiti adu ti pannakaipasdek ti baro, natalna a lubong nga urnos. Nupay kasta, narigat pay laeng a tun-oyen ti sangalubongan a talna a kas iti sigud. Apay?

Maysa a Biolohikal a Kasapulan?

Ibagbaga dagiti dadduma a historiador ken antropologo a saan a maliklikan dagiti gubat​—nasken pay ketdi​—agsipud ta dagitoy ket paset ti ebolusionario a pannakidangadang tapno agbiag. Gapu ta naimpluensiaan iti kasta a panagpampanunot, inkalintegan ti maysa a military analyst a ni Friedrich von Bernhardi idi 1914 a maiwayat ti gubat a “maipuon iti biolohikal, sosial ken moral a panagrang-ay.” Ti gubat ket maysa kano a wagas ti panangikkat kadagiti nakapuy a tattao wenno nasion, ket dagiti katibkeran ti ibatina.

Saan a pulos a makaliwliwa ti kasta a panangikalintegan kadagiti riniwriw a nabalo ken naulila gapu iti gubat. Saan laeng a makarimon iti moral ti kastoy a panagpampanunot no di pay ket saanna nga ikankano ti kinaulpit dagiti gubat iti panawentayo. Saan nga ikabkabilangan ti machine gun dagiti katibkeran, ket ti bomba talipuposenna agpadpada dagiti napigsa ken dagiti nakapuy.

Iti saanna a panangikankano kadagiti napateg a leksion nga insuro ti umuna a gubat sangalubongan, inarapaap ni Adolf Hitler ti mangbukel iti katan-okan a puli babaen ti pannakigubat. Iti librona a Mein Kampf, insuratna: “Bimmileg ti sangatauan iti agnanayon a pannakidangadang, ket iti laeng agnanayon a talna a mapukaw dayta. . . . Masapul nga agari ti napigpigsa ket saan a makikadua iti nakapkapuy.” Nupay kasta, imbes a parang-ayenna ti sangatauan, riniwriw a biag ti insakripisio ni Hitler ken rinebbekna ti sangabukel a kontinente.

Ngem, no ti gubat ket saan a maysa a biolohikal a kasapulan, ania ti mangtigtignay iti sangatauan nga agturong iti pannakadadaelna a mismo? Ania a puersa ti mangisungsungsong kadagiti nasion iti daytoy nga “aramid dagiti barbaro”?a Nailista iti sumaganad ti sumagmamano a lapped iti panangikagumaan dagiti tao a mangipasdek iti talna.

Dagiti Makagapu iti Gubat

Nasionalismo. Masansan nga iparegta dagiti politiko ken heneral, ti nasionalismo ti maysa kadagiti kapigsaan a puersa iti panangitandudo iti gubat. Adu a gubat ti naiwayat tapno saluadan “dagiti interes ti pagilian” wenno salakniban ti “dayaw ti pagilian.” No agari ti nasionalistiko a panagpampanunot, mabalin a maikalintegan uray ti nadawel nga iraraut kas maysa a tignay a mangdalupo kadagiti igam ti kabusor sakbay a maaramat a maibusor kenka.

Panaggiginnura dagiti puli wenno tribo. Iti dadduma a lugar, adu a gubat ti bumtak ken marubroban gapu kadagiti nabayagen a panaggiginnura dagiti puli, tribo ken dagiti grupo etniko. Mabalintay nga alaen a pangarigan dagiti nakaro a guerra sibil iti di pay nabayag idiay sigud a Yugoslavia, idiay Liberia, ken idiay Somalia.

Panagsisinnalisal iti ekonomia ken militaria. Kabayatan ti kasla natalna a tiempo sakbay ti Gubat Sangalubongan I, nangbuangay dagiti nabileg a nasion ti Europa iti dadakkel nga armada. Agsinsinnalisal idi ti Alemania ken Gran Britania iti panangpartuat kadagiti barko a pakigubat. Tangay patien ti tunggal nabileg a nasion, nga idi kamaudiananna nairaman iti panagpapatay, a ti gubat papigsaenna ti pannakabalinna ken mangyeg kadagiti di ninamnama a gunggona iti ekonomia, nakasagana dagiti kasasaad para iti gubat.

Panagbibinnusor gapu iti relihion. Mabalin a mangparnuay iti riribuk dagiti relihiuso a paggigidiatan, nangruna no pinatibker ti panagduduma ti puli. Nairamut iti relihiuso a guranggura dagiti riri idiay Lebanon ken Makin-amianan nga Irlandia, kasta met dagiti gubat iti nagbaetan ti India ken Pakistan.

Ti di makita a manangisungsong iti gubat. Ipalgak ti Biblia nga ad-adda nga aktibo ita ngem idi “ti dios daytoy a sistema ti bambanag,” ni Satanas a Diablo. (2 Corinto 4:4) Gapu ta kasta unay ti pungtotna ken “ababan ti periodo ti tiempona,” mangpatpataud kadagiti kasasaad, agraman kadagiti gubat, a mangpakaro iti nakaay-ay-ay a kasasaad ti daga.​—Apocalipsis 12:12.

Saan a kaskarina a maikkat dagitoy a makagapu iti gubat. Nasurok a 2,000 a tawenen ti napalabas, kinuna ni Plato a “dagiti laeng natay ti nakakita iti panaggibus ti gubat.” Ti kadi nalidem a kapanunotanna ket maysa a nasaem a kinapudno a masapul nga aklonentayo? Wenno adda kadi panggapuantayo a mangnamnama nga addanto aldaw a maipasdek ti maysa a lubong nga awan ti gubat?

[Footnote]

[Picture Credit Line iti panid 2]

Cover: John Singer Sargent’s painting Gassed (detail), Imperial War Museum, London

[Picture Credit Line iti panid 3]

Instituto Municipal de Historia, Barcelona