“Panagdaklis” iti Dandanum ti Fiji

FIJI​—iladawan dayta a nagan iti isip ti paraiso iti Makin-abagatan a Taaw Pacifico. Ti pangasulen a berde a dandanum, dagiti bato a korales, agpallapallayog a bulong ti niog, berde a bambantay, tropikal nga ikan, dagiti naidumduma a bungbunga ken sabsabong. Masarakanyo amin dagitoy a nawadwad iti daytoy nga arkipelago a buklen ti 300 a puro nga ag-1,800 kilometro iti amianan ti New Zealand iti Sud Pacifico. Gapuna, mabalin nga umanamongkayo a ti Fiji ti tropikal a paraiso a tartarigagayan ti asinoman.

Nupay kasta, makapagagar ti Fiji saan laeng a gapu iti natural a pintasna. Wen, no kasano nga adu ti nadumaduma a kita ti ikan iti batbato a korales, adu met ti nadumaduma a makita iti takdang. Ti panaglalaok dagiti nadumaduma nga etniko a grupo iti Fiji ti mabalin a naisangsangayan iti Sud Pacifico. Ti dua kadagiti kadadakkelan a grupo iti ag-750,000 nga agnaed ditoy isu dagiti katutubo a Fijiano, a naggapu iti Melanesia, ken dagiti Indian a nayanak idiay Fiji, a kaputotan dagiti trabahador a naitugot manipud India idi panawen ti panagturay dagiti Briton. Ngem adda met dagiti Banaban, Insik, Europeo, Gilbertese, Rotuman, Tuvaluan, ken dadduma pay.

Iti daytoy a kagimongan nga addaan nadumaduma a kultura, okupado dagiti Saksi ni Jehova iti trabaho a “panagdaklis.” (Marcos 1:17) Maysa a karit ti panangikaskasaba ti naimbag a damag ti Pagarian ti Dios iti kasta a nadumaduma a komunidad. Umuna, adda panagduduma iti pagsasao ken kultura a masapul a mapagballigian. Nupay Ingles ti kadawyan a pagsasao, masansan a kasapulan nga usaren ti Fijiano, Hindi, Rotuman, wenno dadduma pay a pagsasao.

Kasapulan met nga agaramat iti nadumaduma a pamay-an tapno makasarita dagiti addaan nadumaduma a narelihiusuan a nalikudan. Kaaduan a katutubo a Fijiano ken dadduma pay nga agnanaed iti puro ti naikameng iti nadumaduma a denominasion a Kristiano. Ti populasion nga Indian ket buklen dagiti Hindu, Muslim, ken Sikh, ngem ad-adu dagiti Hindu. Adu dagiti simbaan kadagiti ili ken purpurok, ngem iti dua kadagiti kadadakkelan a puro ti Fiji, makita ti pannakaiduma dagiti adu a templo dagiti Hindu ken mosque dagiti Muslim.

Adu a lokal a Saksi ti dimmakkel a makapagsao ti tallo a kangrunaan a pagsasao​—Ingles, Fijiano, ken Hindi. Dakkel ti maitulong iti trabaho a “panagdaklis” ti pannakaadda iti kastoy a kabaelan. No dadduma masdaaw dagiti tao a makangngeg iti maysa a Fijiano a makapagsao a nalaing iti Hindi ken ti Hindu a makapagsao a nalaing iti Fijiano. Tangay adda nagduduma a kultura, relihion, ken pagsasao a kasapulan a sanguen, kalikaguman dayta ti nadumaduma a wagas ti yaasideg tapno ‘mairanud ti [naimbag a damag] kadagiti sabsabali.’​—1 Corinto 9:23.

“Panagdaklis” iti Maysa a Purok ti Fiji

Mannakigayyem ken managpadagus a tattao dagiti katutubo a Fijiano. Kasla di maipagarup a nasurok laeng a maysa a siglo ti napalabas, nasaknap ti panaggugubat dagiti tribu. Iti kinapudnona, idi damo a sumarungkar dagiti Europeo, nagdinamag ti Fiji kas ti Cannibal Islands. Kamaudiananna, idi nagun-od ti kangatuan a pangulo ti turay ken nakumberte, naparmek ti panaggugubat ken kanibalismo. Ti panagduduma iti tribu ti nagtalinaed laengen kadagiti adu a pagsasao a masarakan iti nadumaduma a probinsia, nupay adu ti makaawat iti pagsasao a Bauan.

Malaksid iti Suva, ti kabesera, adu dagiti ili iti intero a Fiji. Kaaduan a Fijiano ti agnanaed kadagiti purok nga ipangpanguluan ti turaga ni koro, wenno kangrunaan a lalaki. No sumrek iti maysa a purok tapno ‘agdaklis,’ nakairuamanen nga asitgan daytoy a lalaki tapno dumawat iti pammalubos a sarungkaran dagiti nadumaduma a bure, wenno dagiti lokal a pagtaengan. Sagpaminsan laeng, kaaduanna gapu iti ibubusor dagiti sumagmamano a klero iti purok kadagiti Saksi ni Jehova, a saanda a mapalubosan. Komusta met ti isasarungkar iti pagtaengan ti maysa a Fijiano?

No sumrek iti bure, nakadalukappikami iti datar. Saan a kasapulan ditoy ti naannad pannakaisaona nga introduksion, a maaramat a mangawis ti interes kadagiti daga iti Laud. Maawat ti asinoman a sumangbay a makisarita maipapan iti Dios. No awisen, dagus a tumakder ti bumalay, a buyogen ti panangikuna ti “tulou” (dispensarendak), sa mapan iti yan ti estante a mangala iti kopia ti Biblia iti pagsasao a Fijiano ken sigagagar a mangbasa iti nadumaduma a teksto a dakamaten ti sumarungkar a ministro. Nupay kasta, mangipasango iti naidumduma a karit ti kinamanagpadagus ken kinadayaw ti maysa a Fijiano. Kasapulan ti pannakaawat ken kinataktika tapno maiturong ti bumalay iti saritaan, tapno maparegta ida a mangsurot iti punto a pagsasaritaan, wenno tapno matulongan ida a makakita iti kinapateg ti panangidilig ti bukodda a pammati kadagiti sursuro ti Biblia.

Gagangay nga ad-adda nga interesado dagiti bumalay a Fijiano a makisarita maipapan kadagiti doktrina ngem iti maipapan kadagiti kasasaad wenno isyu iti kagimongan. Iti kinapudnona, adu kadagiti nasurok a 1,400 nga aktibo a Saksi ni Jehova idiay Fiji ti naginteres iti kinapudno iti Biblia gapu iti panangsalaysay kadagiti saludsod kas ti, Ania a kita a lugar ti impierno? Asino ti mapan idiay langit? ken Madadaelto aya ti daga? Nupay kasta, kasapulan ti pannakibagay ken panaganus iti panangasikaso kadagiti interesado. Iti panagsubli iti nagtulagan nga oras, masansan a saan a madanon ti maysa ti bumalay gapu ta napan idiay teitei (minulaan) wenno iti sabali a lugar. Saan met ketdi a gapu ta saanda nga ap-apresiaren ti isasarungkar no di ket sabsabali laeng ti panangipategda iti oras. Siempre, kadagiti Saksi sadiay, gagangay laengen daytoy. Naanepda nga agsubli iti sabali a gundaway. Awan ti maisurat a nagan dagiti lansangan wenno numero dagiti balay, isu a kasapulan ti maysa ti nasayaat a memoria no kasta a sumarungkar manen.

“Panagdaklis” iti Estilo a Polynesian

Ita, mapankami ‘agdaklis’ a kadua ti agdaldaliasat a ministro, wenno manangaywan ti sirkito, bayat a sarungkaranna ti bassit a kongregasion idiay Rotuma. Daytoy a grupo dagiti isla a bulkaniko ket 500 a kilometro iti amianan ti Fiji. Tapno madanon dayta, aglugankami iti eroplano nga aglaon iti 19 a tao. Ti kadakkelan a puro ket 50 a kilometro kuadrado laeng, nga addaan iti dagup a populasion nga agarup 3,000. Adda nadarat a dalan a naipasurot iti igid ti baybay, a mamagkakamang iti 20 a purpurok. Iturturayan ti Fiji ti Rotuma ngem addaan naidumduma a kultura ken pagsasao. Gapu ta nagtaudda iti Polynesia, naiduma ti langa dagiti tao no idilig kadagiti Melanesian a Fijiano. No relihion ti pagsasaritaan, kaaduanna ti Romano Katoliko wenno Metodista.

Bayat nga agpababa ken agsagsagana nga agdisso ti eroplano, makitami dagiti nalangto a berde a mulmula iti isla. Dagiti arig-payak a bulong ti niog ket makita iti amin a disso. Agur-uray ti dakkel a bunggoy a mangabrasa ti isasangpet ti eroplano a maminsan laeng iti makalawas. Mairaman kadakuada ti grupo dagiti Saksi. Nabara ti panangawatda kadakami, ken sumagmamano a dadakkel a bunga ti niog a natabtaban ti inyawatda kadakami tapno maep-ep ti wawmi.

Kalpasan ti apagbiit a panagdaliasat, addakamin kadagiti dagusmi. Adda naisagana a taraon a nailuto iti maysa a pugon iti uneg ti daga. Naidasar kadakami ti tinuno a karnet’ baboy, manok, prito nga ikan, crayfish, ken ti lokal a bagas ti mula, taro. Ania ketdin a padayá, ken anian nga arig-paraiso a buya iti sirok dagiti naganus pay a pinuon ti niog!

Iti simmaganad nga aldaw sinarungkaranmi dagiti pumurok, a maaw-awagan ho’aga iti Rotuman. Bayat nga umas-asidegkami iti damo a balay, agbuatitbuatit a limmabas ti maysa a burias a nakabulos iti maysa kadagiti kulongan, nga agur-uriris bayat nga umad-adayo. Napasungadannakam ti bumalay ket nakaisem a nanglukat ti ruangan, a kinablaawannakam ti “Noya!” iti Rotuman, ket kalpasanna inawisnakam nga agtugaw. Indasarannakami iti sangaplato a naluom a saba, ken inawisnakam met nga uminum iti tubbog ti niog. Madlaw unay ti kinamanagpadagus idiay Rotuma.

Awan dagiti agnostiko wenno ebolusionista ditoy. Mamati ti tunggal maysa iti Biblia. Nalaka a maawis ti atensionda kadagiti tema kas ti panggep ti Dios iti daga. Masmasdaaw ti bumalay a makaammo a saan a madadael ti daga no di ket pagtaenganto dagiti nalinteg a tattao nga agbiag iti agnanayon. (Salmo 37:29) Sursurotenna a naimbag no mabasa dagiti teksto iti Biblia a mangpampaneknek iti daytoy a punto, ken sigagagar a mangawat iti literatura ti Biblia nga itukonmi. Idi agsagsaganakamin a pumanaw, agyamyaman kadakami gapu iti isasarungkarmi ken intukonna kadakami ti plastik a bag a napno iti naluom a saba a mabalinmi a kanen iti dalan. Nalaka la a lumukmeg ti maysa a mangaskasaba ditoy!

Pannakibagay iti Kagimongan Dagiti Indian

Nupay adu a sabsabali a pagilian a puro iti Sud Pacifico ti buklen met ti nadumaduma a pulí, naidumduma ti Fiji no maipapan itoy a banag. Mairaman kadagiti kultura a Melanesian, Micronesian, ken Polynesian ti maysa a kultura a nagtaud iti Asia. Iti baet ti 1879 ken 1916, naipan ditoy dagiti trabahador nga addaan kontrata manipud India tapno agtrabaho kadagiti kaunasan. Daytoy nga urnos, a maaw-awagan girmit (tulag), ket nagresulta iti rinibribu nga Indian a simmangbay idiay Fiji. Dagiti kaputotan dagitoy a trabahador ti mangbukel iti dakkel a paset ti populasion ti pagilian. Pinagtalinaedda ti kultura, pagsasao, ken relihionda.

Naisaad ti siudad ti Lautoka iti yan ti pagturongan ti angin a paset ti kangrunaan nga isla ti Fiji. Daytoy ti sentro ti industria ti unas idiay Fiji ken taeng ti dakkel a paset iti populasion nga Indian iti pagilian. Kasapulan a nalaing a makibagay iti trabaho a “panagdaklis” dagiti kameng dagiti tallo a kongregasion dagiti Saksi ni Jehova ditoy. No mamalaybalay, kasapulan nga alisto ti maysa a mangibagay iti tema sigun iti pulí ken relihion ti bumalay. Kumaduakami iti maysa a grupo dagiti lokal a Saksi bayat a pasiarenda dagiti balbalay a naiwaras kadagiti kaunasan iti laeng ruar ti Lautoka.

Bayat nga umas-asidegkami iti damo a balay, makitami ti sumagmamano nga atitiddog a kawayan a nagalutan iti nalabaga a lupot iti murdong iti makinsango a suli ti paraangan. Daytoy ti mangilasin iti pamilia kas Hindu. Kaaduan a balbalay dagiti Hindu ti nabistian kadagiti ladawan dagiti didiosenda. Adu ti addaan iti paborito a dios, kas ken Krishna, ken masansan nga addaan iti maysa a bassit nga altar.a

Kaaduan a Hindu ti mamati a naimbag amin a relihion ken nadumaduma laeng a pamay-an dagitoy ti panagdaydayaw. Gapuna, mabalin a dumngeg a naimbag ti bumalay, umawat kadagiti literatura, mangipasango iti merienda, ket mariknana a naaramidnan ti rebbengenna. Tapno makaibangon kadagiti mayanatup a saludsod a mangawis kadagiti bumalay iti nabagas a panagsasarita, masansan a makatulong nga ammuen ti sumagmamano kadagiti estoria a paset ti pammatida. Kas pagarigan, ti pannakaammo a ti sumagmamano kadagiti estoriada iladawanda dagiti didiosenda a naigamer kadagiti aramid a pagduaduaan ti adu a tao, mabalintay nga isaludsod: “Umanamongka ngata no kasta ti aramiden ni baketmo (lakaymo)?” Gagangay a ti sungbat ket: “Ay ket, saan, a!” Kalpasanna, saludsodan ti tao: “Ngarud, rumbeng aya a kasta ti aramiden ti maysa a dios?” Ti kakasta a panagsasarita masansan a mangipaay kadagiti gundaway tapno maipakita ti kinapateg ti Biblia.

Ti pammati iti reinkarnasion, a maysa pay a paset ti Hinduismo, ket maysa a mayanatup a tema iti panagsasarita. Napagsaludsodan ti maysa nga edukada a kasado a babai a Hindu a nabiit pay a natay ni amana: “Kayatmo kadi a makita pay ti amam a kas iti sigud?” Insungbatna: “Wen, makaparagsak dayta.” Kas ipamatmat ti sungbatna ken ti simmaganad a panagsasarita, nalawag a di napnek iti pammati a ti amana ket sibibiag agingga ita iti sabali a langa, ket pulos a dinan mabigbig uray kaano. Ngem natignay ti pusona iti nakaskasdaaw nga isursuro ti Biblia maipapan iti panagungar.

Dadduma a Hindu ti addaan kadagiti salsaludsod ken agsapsapul kadagiti makapnek a sungbat. Idi simmarungkar ti maysa a Saksi iti pagtaengan ti maysa a Hindu, insaludsod ti lalaki: “Ania ti nagan ti Diosyo?” Binasa ti Saksi kenkuana ti Salmo 83:18 ken inlawlawagna a ti nagan ti Dios ket Jehova ken kunaen ti Roma 10:13 a tapno magun-odan ti pannakaisalakan masapul nga umawagtayo iti dayta a nagan. Naragsakan ti lalaki ket tinarigagayanna ti makasursuro iti ad-adu pay. Iti kinapudnona, talaga a magagaran a makasursuro. Inlawlawagna a ti amana, a debotado unay iti idolo ti pamiliada, nagsakit idi a nagdaydayaw iti dayta ken natay di nagbayag kalpasanna. Kasta met laeng ti napasamak ken ni manongna. Kalpasanna innayonna: “Dayta nga imahen ti mangisangsangbay kadakami iti ipapatay, saan a biag. Isu nga adda la ket pagdaksanna ti panagdaydayaw iti dayta. Mabalin a daytoy a Dios, ni Jehova, ti makatulong kadakami a mangsapul iti dalan nga agturong iti biag.” Isu a narugian ti panagadal iti Biblia kenkuana, ken ni baketna, ken iti dua nga annakna. Napardas ti panagrang-ayda ket di nagbayag nabautisaranda. Binaybay-andan dagiti idoloda ket ita magmagnadan iti dalan ni Jehova, ti Dios a sibibiag.

Sumaganad a dumtengkami iti pagtaengan ti maysa a pamilia a Muslim. Managpadagusda met, ken di nagbayag nakatugawkamin nga iggemmi dagiti nalamiis nga inumen. Awan ti makitami a narelihiusuan a ladladawan kadagiti diding malaksid iti bassit a nakakuadro a bersikulo a nakasurat iti pagsasao nga Arabe. Dinakamatmi nga adda pagnaigan ti Biblia ken ti Koran, kas ken ni patriarka nga Abraham, ken inkari ti Dios ken Abraham a babaen ti bin-ina mabendisionanto amin a nasion. Daytoy a kari ket matungpal ken ni Jesu-Kristo, ti Anakna. Saan nga umanamong dagiti dadduma a Muslim iti ideya nga adda anak ti Dios. Gapuna, ilawlawagmi a no kasano a ti immuna a tao, ni Adan, naawagan anak ti Dios gapu iti panamarsua ti Dios kenkuana, iti kasta met la a pamay-an, ni Jesus ket Anak ti Dios. Saan a kasapulan ti Dios ti literal nga asawa tapno makapataud iti kakasta nga annak. Agsipud ta saan a mamati dagiti Muslim iti sursuro a Trinidad, aramatenmi daytoy a pagbatayan a mangipakita a ni Jehova a Dios ti kangatuan.

Ita ket pangngaldawen, ket addadan iti dalan dagiti kagrupomi, a rumrummuar iti kaunasan, tapno aguray iti bus nga agsubli iti ili. Nupay nabannog bassit, naparegta ti amin iti trabaho a “panagdaklis” iti bigat. Saan a bambannog ti panangikagumaan a makibagay iti nadumaduma a kasasaad ken pammati a nasabetmi.

Naparaburan iti adu a nadumaduma a kita ti ikan ti dandanum ken kabatbatuan ti Fiji. Tapno agballigi, masapul nga agbalin a nasigo ti Fijiano a gonedau (managdaklis) iti trabahona. Pudno met dayta iti trabaho a “panagdaklis” nga intuding ni Jesu-Kristo kadagiti adalanna. Rumbeng a nasigo dagiti Kristiano a “dumadaklis kadagiti tattao,” nga ibagayda ti presentasion ken argumentoda tapno tumutop iti nadumaduma a pammati dagiti tattao. (Mateo 4:19) Kasapulan a talaga daytoy idiay Fiji. Ket nabatad dagiti resulta kadagiti tinawen a kumbension dagiti Saksi ni Jehova, a sadiay dagiti Fijiano, Indian, Rotuman, ken dagiti tattao a naggapu iti nadumaduma a pulí ket agdaydayawda ken Jehova a Dios a sangsangkamaysa. Wen, bembendisionanna ti trabaho a “panagdaklis” iti dandanum ti Fiji.

[Footnote]

[Mapa iti panid 23]

(Para iti aktual a pannakaurnosna, kitaem ti publikasion)

Viti Levu

Vanua Levu

Suva

Lautoka

Nandi

0 100 km

0 100 mi

18°

180°

[Ladawan iti panid 24]

Ti bure, wenno lokal a pagtaengan

[Ladawan iti panid 24]

Ti templo dagiti Hindu idiay Fiji

[Dagiti Ladawan iti panid 25]

Naballigi a “panagdaklis” kadagiti tattao idiay Fiji

[Picture Credit Line iti panid 24]

Fiji Visitors Bureau