Relihion—Di Rumbeng a Pagsaritaan?
“ADDA dua a banag a diak kayat a pagsaritaan: relihion ken politika!” Kasta ti masansan a sungbat no makisarita dagiti Saksi ni Jehova kadagiti sabsabali maipanggep iti Biblia. Ket maawatantayo no apay a kasta ti panangmatmatda.
No pagdedebatean dagiti tao ti politika, mabalin nga agpipinnudot ken agsusubangda. Adu ti makailasin kadagiti ubbaw a kari ken makabigbig a ti masansan a sapsapulen laeng dagiti politiko ket pannakabalin, kinalatak, ken kuarta. Nakalkaldaang, ti napolitikaan a di panagtutunos agtungpal no dadduma iti kinaranggas.
‘Ngem,’ mabalin nga ikalinteganyo, ‘saan kadi a pudno met dayta iti relihion? Saan kadi a ti kinapasnek iti relihion ti pakaigapuan ti adu a susik iti kaaldawantayo?’ Idiay Makin-amianan nga Ireland, nabayag a nagbinbinnusor dagiti Romano Katoliko ken Protestante. Iti Balkans, dagiti kameng ti Eastern Orthodox Church, Romano Katoliko, ken dadduma pay pagiinnagawanda ti teritoria. Ti resultana? Kinaranggas ken agtultuloy a guranggura.
No agpeggadda ken patay, adut’ bumdeng a mangilatak iti personal a pammatida ken iti pammati ti pamiliada. Idiay Africa, ti sinigsiglo a narelihiusuan a guranggura iti nagbabaetan dagiti tattao ti Kakristianuan ken paspasurot ti dadduma pay a ganggannaet ken kasta met dagiti etniko a relihion tinignayna dagiti nagannak a mangpanagan kadagiti annakda iti dua a nagan a pakasalaknibanda, maysa a kaugalian agpapan kadagitoy nga aldaw. Gapuna, mabalin nga ipabigbig ti maysa nga agtutubo a lalaki ti bagina kas maysa a kameng ti iglesia wenno iti sabali a relihion babaen ti panangaramatna iti maysa a nagan ngem dina aramaten ti sabali. No ti narelihiusuan a pammati ti maysa a tao ti pakapukawan ti biagna, di pakasdaawan a bumdeng a makisarita a sipapanayag maipapan iti relihion.
Kadagiti dadduma, dida kayat a pagsaritaan ti relihion uray no saan nga agpeggad ti biagda. Amkenda a ti pannakisarita maipapan iti pammatida iti maysa a tao a saanda a karelihionan mangiturong iti awan kaes-eskanna a panagsupiat. Patien met ti dadduma a nasayaat amin a relihion. No la ket ta kapkapnekan ti maysa a tao ti pammatina, kunada, awan kapapay-anna ti panagsarita maipanggep iti naggigidiatanda.
Uray dagiti napasnek a mangad-adal iti kaipapanan ti relihion saanda nga agkakatunosan. Iti artikulona a “The Study and Classification of Religions,”
kuna ti The New Encyclopœdia Britannica: “Manmano . . . nga agkakatunosan dagiti eskolar maipanggep iti kaipapanan ti [relihion] . . . Gapuna, maysa daytoy a kontrobersial a banag iti intero a pakasaritaanna.”
Dinepinar ti maysa a diksionario ti relihion kas “ebkas ti pammati ken panagraem ti tao iti nabilbileg ngem tao a pannakabalin a mabigbigbig kas namarsua ken agturay iti uniberso.” No kasta, napateg ti akem ti relihion iti biag. Kinapudnona, sapasap nga adda pakainaigan ti relihion iti pannakasukog ti pakasaritaan ti tao. “Awan ti kagimongan,” kuna ti Oxford Illustrated Encyclopedia of Peoples and Cultures, “a di nangikagumaan a mangipaay iti urnos ken kaipapanan iti biag babaen ti relihion.” Tangay ramanenna dagiti napateg a banag a kas iti “urnos” ken “kaipapanan” iti biag, awan duadua a ti relihion ket saan laeng a basta pagsusupiatan wenno pagdedebatean. Ngem ketdi, nasken a pakisaritaan—kayatna a sawen, usigen a naimbag—iti sabali. Ngem iti siasino, ken aniat’ pagimbagan dayta?