Ti Pamilia​—Agpegpeggad!

“KET nagbiagdan a siraragsak sipud idi.” Bumasbassiten dagiti pagassawaan a pagaplikaran ti kasta a pagnguduan ti sarsarita. Ti karinkari ti tunggal maysa iti kasar nga agpinnategda ‘iti nam-ay wenno iti rigat kabayatan a sibibiagda’ ket masansan a pagsasao laengen. Ti posibilidad a maaddaan iti naragsak a pamilia ket kasla sugal a kanayon ti pannakaabak.

Iti nagbaetan ti 1960 ken 1990, nasursurok ngem doble ti bilang ti diborsio iti kaaduan nga industrialisado a pagilian iti Laud. Iti dadduma a pagilian immaduda iti mamimpat a daras. Kas pagarigan, kada tawen, agarup 35,000 ti agkallaysa idiay Sweden, ket gistay kagudua kadagitoy ti agsina a pakairamanan ti nasurok nga 45,000 nga annak. Kadagiti agkabkabbalay a di nagkasar ad-adu pay ti agsina, a mangapektar iti pinulpullo a ribu pay nga annak. Kastoy met ti mapaspasamak kadagiti pagilian iti intero a lubong, kas makita iti kahon iti panid 5.

Pudno, ti pannakarakrak ti pamilia ken panangipatingga iti panagassawa saanen a baro iti historia. Ti Kodigo ni Hammurabi idi maika-18 a siglo K.K.P., inramanna dagiti linteg a mangipalubos iti diborsio idiay Babilonia. Uray ti Linteg Mosaiko, a naipasdek idi maika-16 a siglo K.K.P., impalubosna ti diborsio idiay Israel. (Deuteronomio 24:1) Nupay kasta, iti daytoy la maika-20 a siglo nga ad-adda a kimmapuy ti singgalut ti pamilia. Nasurok a maysa a dekadan ti napalabas, nagsurat ti maysa a kolumnista iti pagiwarnak: “Limapulo a tawen manipud ita, mabalin a ditayton maaddaan iti aniaman a naipasdeken a pamilia. Mabalin a masuktan daytoy kadagiti nadumaduma a kita ti grupo.” Ket ti mapaspasamak sipud idin kasla paneknekanna ti kapanunotanna. Nagpartak a kumapuy ti institusion ti pamilia ta ti saludsod a, “Maispal ngata daytoy?” ket maitutop unayen.

Apay a marigatan dagiti adu nga agassawa nga agtipon ken mangtaginayon iti nagkaykaysa a pamilia? Ania ti sekreto dagidiay makapagtaltalinaed nga agkadua iti naunday a panagbiag, a siraragsak a mangselebrar iti maika-25 ken maika-50 a tawen ti anibersario ti kasarda? Naireport nga idi 1983 adda lalaki ken babai a nangselebrar iti maika-100 nga anibersario ti kasarda iti republika ti Azerbaijan iti dati a Soviet​—a 126 ti edad ti lalaki ken 116 ti babai.

Ania Kadi ti Peggad?

Ti sumagmamano kadagiti makagapu iti legal a diborsio iti adu a pagilian ket ti pannakikamalala, mental wenno pisikal a kinaranggas, panangbaybay-a, alkoholismo, impotensia, panagmauyong, bigamia, ken pannakaadikto iti droga. Nupay kasta, ti kaaduan a pakaigapuan isu ti dakkel a panagbalbaliw iti kangrunaan a panangmatmat iti panagasawa ken iti naipasdeken a biag ti pamilia, nangnangruna kadagiti naglabas a dekada. Napukawen ti panagraem iti urnos ti panagasawa a naibilang a sagrado iti nabayagen a panawen. Pinapintas dagiti naagum a managpartuat iti musika, sine, telenobela, ken dagiti nalatak a literatura ti makunkuna a seksual a wayawaya, imoralidad, kinalulok, ken managimbubukodan nga estilo ti panagbiag. Intandudoda ti maysa a kultura a nangmulit iti isip ken puso agpadpada dagiti agtutubo ken natataengan.

Impakita ti maysa a surbey idi 1996 a 22 porsiento kadagiti Americano ti mangikuna a ti pannakirelasion iti ruar ti pagassawaan makagunggona no maminsan iti panagasawa. Maysa nga espesial a ruar ti Aftonbladet a maysa kadagiti kadakkelan a pagiwarnak iti Sweden, pinaregtana dagiti babbai a makidiborsio gapu ta “makapasayaat dayta.” Impapan pay met ti dadduma a moderno a sikologo ken antropologo a ti tao “imprograma” ti ebolusion a suktanna ti kaparehana tunggal aglabas ti sumagmamano a tawen. Iti sabali a pannao, ipaspasimudaagda a ti pannakirelasion iti di asawa ken pannnakidiborsio ket gagangay laeng. Ikalintegan pay ket ti dadduma a ti panagdiborsio dagiti nagannak mabalin a pagsayaatan dagiti annak, a mangisagana kadakuada a mangdaer iti pannakidiborsiodanto iti masanguanan!

Adu nga agtutubo ti saanen nga agtarigagay nga agbiag iti naipasdeken a biag ti pamilia, nga adda ama, ina, ken annak. Nalataken ti panangmatmat a, “Diak mailadawan nga iti intero a panagbiagko daydiay lattan ti kaduak.” “Ti panagasawa ket kas iti Paskua, maysa laeng a sarsarita. Basta diak mamati iti dayta,” kuna ti 18 ti tawenna nga agtutubo a lalaki a taga Denmark. “Para kaniak, apay ket a makitiponak [kadagiti lallaki] a para-laba la kadagiti mediasda,” kuna ni Noreen Byrne iti National Women’s Council idiay Ireland. “Makipagragsak bayat nga agpasiar a kaduada . . . Adu a babbai ti mangikedkeddeng a dida kasapulan dagiti lallaki tapno agbiagda.”

Umad-adu ti Sangakabbalayan nga Addaan Agsolsolo a Naganak

Daytoy a kababalin nagresulta iti napartak nga iyaadu dagiti agsolsolo nga ina iti intero a Europa. Dadduma kadagitoy nga agsolsolo a nagannak ket tin-edyer a mamati a saan a biddut ti di implano a panagsikog. Ti dadduma ket babbai a kayatda a bukodan ti panangpadakkel iti anakda. Kaaduanna ket inna a makidenna iti ama iti sumagmamano a tiempo, nga awan met planoda a makikallaysa. Insalaysay ti magasin a Newsweek ti artikulo iti akkubna idi napalabas a tawen maipanggep iti saludsod a “Nagpatinggan ti Panagasawa?” Dinakamatna a napartak nga immadu ti porsiento dagiti maipasngay a bastardo idiay Europa ken agparang nga awan man laeng ti maseknan. Ti Sweden ti numero uno iti listaan, a kagudua iti amin a maladaga sadiay ket bastardo. Idiay Denmark ken Norway dandani kagudua, ket idiay Francia ken Inglatera, agarup 1 iti kada 3.

Idiay Estados Unidos, napartak a bimmassit dagiti pamilia nga addaan dua a nagannak kadagiti napalabas a sumagmamano a dekada. Kuna ti maysa a report: “Idi 1960, . . . 9 a porsiento iti amin nga annak ti agnanaed kadagiti pagtaengan nga addaan agsolsolo a naganak. Idi dimteng ti 1990, ngimmato dayta iti 25 a porsiento. Ita, 27.1 a porsiento iti amin nga annak nga Americano ti maipasngay kadagiti pagtaengan nga addaan agsolsolo a naganak, maysa a bilang nga agpangpangato pay. . . . Manipud idi 1970, nasurok a doble ti bilang dagiti pamilia nga addaan agsolsolo a naganak. Pudno nga agpegpeggad ita ti naipasdeken a pamilia ta daytoy mabalin a dandanin mapukaw, kuna ti dadduma a managsirarak.”

Kadagiti pagilian a sadiay ti Iglesia Katolika Romana napukawnan ti dakkel nga autoridadna iti moral, agtultuloy nga umadu dagiti pamilia nga addaan agsolsolo a naganak. Awan pay kagudua kadagiti sangakabbalayan idiay Italia ti addaan ina, ama, ken annak, ket ti naipasdeken a pamilia nasuktanen kadagiti agassawa nga awanan anak ken dagiti sangakabbalayan nga addaan agsolsolo a naganak.

Ti sistema ti saranay iti sumagmamano a pagilian kinapudnona iparparegtana kadagiti tattao a dida mangasawa. Dagiti agsolsolo nga inna nga umaw-awat iti tulong iti publiko mapukawda dayta no makiasawada. Idiay Denmark, umawat dagiti balasang nga inna iti kanayonan a tulong a kuarta maipaay iti panangtaraken iti anak, ken iti sumagmamano a komunidad, dagiti menor de edad nga inna umawatda iti kanayonan a kuarta ken mabayadanen ti abang ti balayda. Iti kasta, kuarta ti mairaman. Kuna ni Alf B. Svensson a ti diborsio idiay Sweden ket gasgastuan dagiti agbaybayad iti buis nga aggatad iti 250 a ribu agingga iti 375 a ribu a doliar para kadagiti tulong a kuarta, pagabang iti balay, ken publiko a pangsaranay.

Dagiti Iglesia ti Kakristianuan bassit laeng wenno awan pay ketdi ti aramidenda tapno balbaliwan daytoy a makadadael a mapaspasamak kadagiti pamilia. Adu a pastor ken klero ti mangsarsaranget kadagiti bukodda a parikut iti pamilia, iti kasta mariknada a saanda a matulongan ti sabsabali. Ti dadduma kasla itantandudoda pay ti diborsio. Impadamag ti Aftonbladet nga Abril 15, 1996, a ni pastor Steven Allen a taga Bradford, Inglatera, nangputar iti maysa a naisangsangayan a seremonia iti diborsio, nga insingasingna a rumbeng nga agserbi kas opisial a serbisio iti amin a simbaan iti Britania. “Daytoy ket maysa a serbisio a panangpaimbag a tumulong iti asinoman a mangawat iti napasamak kadakuada. Tumulong daytoy kadakuada a mangbigbig nga ipatpateg pay laeng ida ti Dios ken wayawayaanna ida manipud saem.”

Gapuna sadino ti pagturongan ti institusion ti pamilia? Adda kadi pay namnama a maispal daytoy? Mapagtalinaed ngata dagiti indibidual a pamilia ti panagkaykaysada iti sidong ti kastoy a nakadakdakkel a peggad? Pangngaasiyo ta usigenyo ti sumaganad nga artikulo.

[Tsart iti panid 5]

MAPAGDILIG DAGITI TINAWEN A PANAGASAWA KEN DAGITI DIBORSIO ITI SUMAGMAMANO A PAGILIAN

PAGILIAN TAWEN PANAGASAWA DIBORSIO

Alemania 1993 442,605 156,452

Australia 1993 113,255 48,324

Canada 1992 164,573 77,031

Cuba 1992 191,837 63,432

Czech Republic 1993 66,033 30,227

Denmark 1993 31,507 12,991

Estados Unidos 1993 2,334,000 1,187,000

Estonia 1993 7,745 5,757

Francia 1991 280,175 108,086

Japan 1993 792,658 188,297

Maldives 1991 4,065 2,659

Norway 1993 19,464 10,943

Puerto Rico 1992 34,222 14,227

Russian Federation 1993 1,106,723 663,282

Sweden 1993 34,005 21,673

United Kingdom 1992 356,013 174,717

(Naibatay iti 1994 Demographic Yearbook, United Nations, New York 1996)