Ti Aramaiko a Lenguahe​—Apay a Nasken a Paginteresantayo?

MAYSA dayta a nagkauna a Semitiko a lenguahe nga umarngi iti Hebreo ken sigud a pagsasao dagiti Aramaeano. Ngem iti panaglabas ti panawen, nalaokanen iti nadumaduma a dialekto (dadduma kadagitoy ti maibilang a naiduma a lenguahe) ken nasaknap a maus-usar, nangruna iti Abagatan a Laud nga Asia. Maus-usar ti Aramaiko nangruna idi maikadua a milenio K.K.P. agingga idi agarup 500 K.P. Maysa dayta kadagiti tallo a lenguahe a naaramat iti orihinal a pannakaisurat ti Biblia. Lima a daras a nagparang ti Hebreo a sao nga Ara·mithʹ ken naipatarus “iti pagsasao ti Siria” wenno “iti Aramaiko a pagsasao.”​—2 Ar-ari 18:26; Isaias 36:11; Daniel 2:4; Esdras 4:7.

Ti Aramaiko a naaramat iti Biblia, a naawagan idi a Chaldee, ket masarakan iti Esdras 4:8 agingga 6:18 ken 7:12-26; Jeremias 10:11; ken Daniel 2:4b agingga 7:28. Agparang met dagiti Aramaiko nga ebkas kadagiti dadduma a paset ti Biblia, ngem saan a natalged ti adu a pammaneknek dagiti eskolar a mangipakita no ania nga Aramaiko a sasao ti naggapuan dagiti Hebreo a sasao.

Saan a pakasdaawan a nausar ti dadduma nga Aramaiko nga ebkas gapu ta dagiti Hebreo nabayag a nakalkalangenda idi dagiti Aramaeano ken nasursuroda ti Aramaiko a pagsasao. Maysa kadagiti nagkauna a patarus ti Hebreo a Kasuratan iti dadduma a lenguahe isu ti Aramaic Targum, nupay sada la naisurat sumagmamano a siglo kalpasan a naisurat ti Griego a Septuagint, idi agarup 280 K.K.P.

Ti Lenguahe

Ti Aramaiko ken Hebreo ket agpada a maibilang kas kapamilia dagiti lenguahe iti Amianan a laud a Semitiko. Nupay dakkel ti nagdumaan ti Aramaiko ken ti Hebreo, agkaarngida a lenguahe gapu ta agpada dagiti letra ken nagan dagiti letra iti alpabetoda. Kas iti Hebreo, maisurat ti Aramaiko manipud kannawan nga agpakannigid, ken dati a buklen laeng dagiti konsonante. Ngem dagiti Masorete ninayonanda iti bokales ti Aramaiko a naaramat iti Biblia, no kasano a ninayonanda iti bokales ti Hebreo. Naimpluensiaan ti Aramaiko kadagiti dadduma a pagsasao. Malaksid a naglaon iti nagduduma a Hebreo, Akkadiano, ken Persiano a nagnagan dagiti lugar ken tattao, ti Aramaiko a naaramat iti Biblia ket naimpluensiaan pay kadagiti narelihiosuan a termino ti Hebreo, napolitikaan ken pinansial a termino ti Akkadiano, ken napolitikaan ken legal a termino dagiti Persiano.

Malaksid nga agpada ti Aramaiko ken ti Hebreo no maipapan iti pannakaisurat, adda pagaspinganda no maipapan iti verb, nominal, ken pronominal inflection. Adda dua a porma ti verb, ti imperfect (mangipakita iti di nalpas a tignay) ken perfect (mangipakita iti nalpas a tignay). Agus-usar ti Aramaiko kadagiti sao a mangipamatmat iti bilang a maysa, dua, wenno nasursurok pay ken addaan iti dua a gender, daydiay mangipamatmat iti kinalalaki ken kinababai. Naiduma met kadagiti dadduma a Semitiko a lenguahe gapu ta ad-adu a daras nga usarenna ti bokales nga a, ken no dadduma, dagiti konsonante a kas iti d para iti z ken t para iti sh.

Dagiti Kangrunaan a Dibision

Ti Aramaiko ket nagudua iti Makinlaud ken Makindaya a grupo. Ngem maibatay iti historia, dagiti uppat a sumaganad a grupo ti mabigbigbig: Daan nga Aramaiko, Opisial nga Aramaiko, Levantino nga Aramaiko, ken Makindaya nga Aramaiko. Naikuna a nalabit nadumaduma nga Aramaiko a dialekto ti maar-aramat kadagiti kabangibang ken iti mismo a Fertile Crescent ken Mesopotamia kabayatan ti maikadua a milenio K.K.P. Makita iti Genesis 31:47 ti nagdumaan ti nagkauna a porma ti Aramaiko ken Hebreo. Kalpasan a nagkappia da Jacob ken Laban, nabangon ti maysa a bunton dagiti bato kas saksi iti nagbaetanda. Inawagan dayta ni Laban iti “Jegar-sahaduta” iti Aramaiko (Siria), idinto ta inawagan dayta ni Jacob iti “Galeed” iti Hebreo, nga agpada a kaipapananda “Saksi a Bunton.”

Ti Daan nga Aramaiko ket nagan a nayawag kadagiti inskripsion a natakuatan iti makin-amianan a Siria ket naikuna a napetsaan manipud maikasangapulo agingga maikawalo a siglo K.K.P. Nupay kasta, maysa a baro a lenguahe nga Aramaiko ti in-inut a nagbalin a maikadua nga internasional a lenguahe bayat ti panawen ti Imperio ti Asiria, a nangsukat iti Akkadiano kas ti lenguahe a maus-usar kadagiti opisial a surat ti gobierno kadagiti nasulinek a paset ti imperio. Gapu iti usarna, daytoy a porma ti Aramaiko ti maawagan nga Opisial nga Aramaiko. Nagtultuloy a nausar agingga idi panawen a ti Babilonia ti Pannakabalin ti Lubong (625-539 K.K.P.) ken kalpasanna, idi panawen ti Imperio ti Persia (538-331 K.K.P.) Talaga a nasaknap ti pannakausarna, a nagserbi kas opisial a lenguahe iti gobierno ken negosio iti adu a lugar, kas paneknekan dagiti arkeolohikal a kabakab. Nagparang kadagiti rekord dagiti tapi a cuneiform; iti ostraca, papiro, selio, sinsilio; kadagiti inskripsion iti bato, ken dadduma pay. Dagitoy a tedda ket nasarakan kadagiti lugar a kas iti Mesopotamia, Persia, Egipto, Anatolia, makin-amianan nga Arabia; kadagiti rehion iti Amianan a kas iti Ural Mountains; ken iti Makindaya a kas kaadayo ti Afghanistan ken Kurdistan. Nagtultuloy ti pannakausar ti Opisial nga Aramaiko kabayatan ti Helenistiko a periodo (323-30 K.K.P.).

Agparang a daytoy nga Opisial nga Aramaiko ti nasarakan kadagiti surat ni Esdras, Jeremias, ken Daniel. Mangted met ti Kasuratan iti pammaneknek a ti Aramaiko ti internasional a pagsasao kadagidi a nagkauna a panawen. Gapuna, idi maikawalo a siglo K.K.P., dagiti nadutokan a pannakangiwat ni Ari Ezekias iti Juda kiniddawda ken ni Rabsaque a pannakabagi ti ari ti Asiria a ni Senaquerib: “Agsaoka, pangngaasim, kadagiti adipenmo iti pagsasao ti Siria [Arameano, no kasta, Aramaiko], ta maawatanmi; ket dika agsao kadakami iti pagsasao dagiti Judio kadagiti lapayag dagiti umili nga adda iti pader.” (Isaias 36:11; 2 Ar-ari 18:26) Dagiti opisial ti Juda maawatanda ti Aramaiko, wenno Siriano, ngem agparang a di maawatan dayta dagiti ordinario a tattao a Hebreo iti dayta a panawen idiay Jerusalem.

Ania a Lenguahe ti Inusar ni Jesus?

No maipapan iti daytoy a saludsod, adda dakkel a nagdumaan ti opinion dagiti eskolar. Ngem no maipapan kadagiti lenguahe a nausar idiay Palestina idi adda ni Jesu-Kristo ditoy daga, kuna ni Propesor G. Ernest Wright: “Awan duadua a nasaknap ti nadumaduma a lenguahe kadagiti kangrunaan a siudad. Agparang a ti Griego ken Aramaiko ti gagangay a pagsasao, ken mabalin a maawatan dagita ti kaaduan kadagiti tattao iti siudad uray kadagiti ‘moderno’ wenno ‘makinlaud’ a siudad ti Cesarea ken Samaria, a Griego ti gagangay a pagsasao. Mabalin a Latin ti us-usaren dagiti soldado ken opisial a Romano no agsasaritada, bayat a mabalin met a nagusar dagiti Judio nga orthodox ti mas barbaro a kita ti Hebreo, ti lenguahe a pagaammotayo a di klasikal a Hebreo wenno Aramaiko, nupay umarngi kadagita.” No maipapan iti lenguahe nga inusar ni Jesu-Kristo, innayon ni Propesor Wright: “Nakaro a napagdedebatean ti lenguahe nga inusar ni Jesus. Awan ti pamay-antayo a mangsierto no ammona ti agsao iti Griego wenno Latin. Ngem bayat ti ministeriona, kanayon nga inusarna a nangisuro ti Aramaiko wenno ti gagangay a maus-usar a Hebreo a nalaokan iti Aramaiko. Idi kinasarita ni Pablo dagiti gunglo iti Templo, naikuna a nagsao iti Hebreo (Aramid 21:40). Kaaduan nga eskolar ti agkuna nga Aramaiko ti inusarna, ngem posible a maysa a popular a Hebreo ti gagangay idi a pagsasao dagiti Judio.”​—Biblical Archaeology, 1963, panid 243.

Ni Jesus ken dagiti nagkauna nga adalanna, kas ken apostol Pedro, posible a pasaray nagsaoda, no saan man a kanayon, iti Aramaiko dagiti taga Galilea. Iti rabii ti pannakaaresto ni Kristo, adda nangibaga ken ni Pedro: “Pudno a maysaka met kadakuada, ta, iti kinapudnona, ti pagsasaom ipadlawnaka.” (Mateo 26:73) Nalabit naikuna daytoy gapu ta Aramaiko dagiti taga Galilea ti us-usaren idi ti apostol, nupay saan a masierto dayta. Wenno nalabit agsasao idi iti Hebreo dagiti taga Galilea a naiduma manipud iti maus-usar idiay Jerusalem wenno sadinoman idiay Judea. Sakbayna, idi napan ni Jesus idiay Nazaret ti Galilea ken simrek iti sinagoga sadiay, nangbasa iti padto ni Isaias, nga agparang a naisurat iti Hebreo, ket kinunana: “Ita nga aldaw daytoy a kasuratan a kangkangngegyo natungpalen.” Awan ti nadakamat nga impatarus ni Jesus daytoy a teksto iti Aramaiko. Gapuna, dagiti tattao nga agdengdengngeg iti dayta nga okasion agparang a maawatanda ti Hebreo a nausar iti Biblia. (Lucas 4:16-21) Mabalin met nga imutektekan nga iti Aramid 6:1, a tumukoy iti tiempo kalpasan unay ti Pentecostes 33 K.P., dinakamatna dagiti Judio nga agsasao iti Griego ken Hebreo idiay Jerusalem.

Maysa pay a mangpaneknek a maus-usar ti porma ti Hebreo idiay Palestina idi adda ni Jesu-Kristo ditoy daga isu dagiti nagkauna a pamalatpatan nga insurat a damo ni apostol Mateo ti Ebangheliona iti pagsasao a Hebreo. Kas pagarigan, kinuna ni Eusebius (a nagbiag idi maikatlo ken maikapat a siglo K.P.) a “ti ebanghelista a ni Mateo impalawagna ti Ebangheliona iti Hebreo a pagsasao.” (Patrologia Graeca, Tomo XXII, benneg 941) Ken ni Jerome (idi maikapat ken maikalima a siglo K.P.) kinunana iti suratna a De viris inlustribus (No Maipapan Kadagiti Natan-ok a Lallaki), kapitulo III: “Ni Mateo, nga agnagan met la iti Levi ken maysa nga agsingsingir iti buis a nagbalin nga apostol, insuratna ti Ebanghelio ni Kristo idiay Judea iti Hebreo a lenguahe ken alpabeto tapno matarusan dagidiay nakugit a namati. . . . Maysa pay, naitalimeng ti mismo a Hebreo agingga ita iti libraria idiay Cesarea, a sigaganetget a ginupgop ni martir a Pamphilus.” (Patarus manipud iti Latin a teksto a rinebisar ni E. C. Richardson ken naipablaak iti serye a “Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur,” Leipzig, 1896, Tomo 14, panid 8, 9.) No kasta, idi nagbiag ni Jesu-Kristo ditoy daga, mabalin a nagusar iti porma ti Hebreo ken dialekto nga Aramaiko.