Ni Philo ti Alexandria​—Ti Pattapatta a Panangilawlawagna iti Kasuratan

IDI 332 K.K.P., ni Alejandro a Dakkel sinakupna ti Egipto. Sakbay a nagpadaya tapno sakupenna ti lubong, nangipasdek iti siudad nga inawaganna iti Alexandria. Nagbalin dayta a sentro ti kultura dagiti Griego. Sadiay, idi agarup 20 K.K.P., naipasngay ti sabali pay a manangparmek, a dagiti igamna ket saan a kampilan ken gayang no di ket napilosopiaan a panagrasrason. Isu daydiay pagaammo a ni Philo ti Alexandria, wenno Philo Judaeus gapu iti nalikudanna kas Judio.

Ti pannakawarawara kalpasan ti pannakadadael ti Jerusalem idi 607 K.K.P. ket nagresulta iti panagnaed ti adu a Judio idiay Egipto. Rinibu ti nagnaed idiay Alexandria. Ngem adda dagiti parikut iti nagbaetan dagiti Judio ken dagiti Griego. Nagkedked dagiti Judio nga agdayaw kadagiti didiosen dagiti Griego, bayat a dagiti Griego linaisda ti Hebreo a Kasuratan. Gapu ta naedukaran iti sursuro ti Griego ken napadakkel kas maysa a Judio, kabesado ni Philo ti susik. Patienna a ti Judaismo ti pudno a relihion. Ngem saan a kas iti adu, nagsapul ni Philo iti natalna a pamay-an tapno maiturongna dagiti Gentil iti Dios. Kayatna a ti Judaismo agbalin a makaay-ayo kadakuada.

Baro a Kaipapanan Dagiti Daan a Sursurat

Kas kadagiti adu a Judio idiay Alexandria, Griego ti kangrunaan a lenguahe ni Philo. Gapuna, ti Griego a Septuagint a bersion ti Hebreo a Kasuratan ti nakaibatayan ti panagadalna. Bayat a sinukimatna ti teksto ti Septuagint, nakombinsir a naglaon dayta kadagiti elemento ti pilosopia ken mamati a ni Moises ket maysa a “nalaing a pilosopo.”

Sinigsiglo sakbayna, saan a nakappapati kadagiti mamasirib a Griego dagiti estoria maipapan kadagiti dios ken diosa​—dagiti higante ken demonio ti nagkauna a mitolohia dagiti Griego. Nangrugi a binaliwanda ti kaipapanan dagita a daan a salaysay. Ni James Drummond, maysa nga eskolar mainaig iti nagkauna a panawen, kastoy ti kinunana maipapan iti inaramidda: “Ti pilosopo ikagumaanna a sukimaten dagiti nakalemmeng a kaipapanan dagiti estoria, sa mangaramid iti bukodna a konklusion maibatay kadagiti makarimon ken minamaag a linaon dagiti estoria a pinanggep dagiti autor a pangidatag kadagiti nauneg wenno manglawlawag a kinapudno babaen dagiti makaguyugoy a sasao.” Naawagan daytoy a proseso kas alegoria a panangipatarus, ket daytoy ti pinadas nga inusar ni Philo iti panangilawlawagna iti Kasuratan.

Kas maysa a pagarigan, usigenyo ti Genesis 3:22 iti bersion ni Bagster iti Septuagint, nga agkuna: “Ti Apo Dios inyaramidanna kadagiti lalat a pagan-anay da Adan ken ti asawana, ket kinawesanna ida.” Matmatan dagiti Griego a ti panagaramid iti kawes ket mangipababa iti dayaw ti Katan-okan a Dios. Gapuna, minatmatan ni Philo a simboliko dayta a bersikulo isu a kinunana: “Dagiti lalat a pagan-anay ket piguratibo nga ebkas a tumukoy iti literal a lasag, ti bagitayo; agsipud ta ti Dios, idi inaramidna ti panunot, inawaganna iti Adan; kalpasan dayta, inikkanna iti puot, nga inagawanna iti Biag. Kamaudiananna, nangaramid met iti kasapulan a bagi, nga inawaganna iti piguratibo a sao, lalat a pagan-anay.” Gapuna, pinagparang ni Philo a ti panangkawes ti Dios kada Adan ken Eva ket maysa a pilosopia a nasken nga usigen.

Usigenyo met ti Genesis 2:10-14, a mangdeskribir iti gubuayan ti danum iti minuyongan ti Eden ken mangdakamat iti uppat a karayan manipud iti minuyongan. Inkagumaan ni Philo nga ipaayan iti naun-uneg a kaipapanan dagiti sasao a nangdeskribir iti minuyongan. Kalpasan ti panangkomentona iti mismo a daga, kinunana: “Nalabit a piguratibo met ti kaipapanan daytoy a teksto, agsipud ta dagiti uppat a karayan isimboloda ti uppat a kinaimbag.” Impapanna a ti karayan Pison irepresentarna ti kinanakman, ti karayan Gihon isimbolona ti kinasimbeng, ti Tigris isimbolona ti kinabileg, ken ti Eufrates tukoyenna ti kinahustisia. Gapuna, ti geograpia nasuktan iti alegoria.

Nagusar ni Philo iti alegoria idi inusigna ti salaysay ti panamarsua, ti rekord maipapan iti panangpapatay ni Cain ken ni Abel, ti Layus idi kaaldawan ni Noe, ti pannakariribuk dagiti lenguahe ti Babel, ken ti adu a prinsipio ti Linteg Mosaiko. Kas ipakita ti pagarigan iti napalabas a parapo, masansan a dinakamatna ti literal a kababagas ti maysa a bersikulo ti Biblia sa nangted iti simboliko a pannakaawatna babaen kadagiti sasao a kas iti: “Mabalin a kasapulan a tarusantayo dagitoy a bambanag a kasla simboliko ti anagda.” Kadagiti sursurat ni Philo, naitampok dagiti alegoria ket makapaladingit ta napukaw ti nalawag a kaipapanan dagiti Kasuratan.

Siasino ti Dios?

Intandudo ni Philo ti kaadda ti Dios babaen ti nabileg nga ilustrasion. Kalpasan ti panangdeskribirna iti daga, kadagiti karayan, planeta, ken kadagiti bituen, kinunana: “Ti lubong ti kapintasan ken kasayaatan kadagiti amin a naparsua, a gapuanan ti maysa a naan-anay ti aramidna ken perpekto unay ti pannakaammona. Maigapu iti dayta no apay nga ammotayo nga adda ti Dios.” Umiso dayta a panagrasrason.​—Roma 1:20.

Nupay kasta, simiasi ni Philo iti kinapudno idi inlawlawagna ti kinasiasino ti Mannakabalin-amin a Dios. Kinuna ni Philo a ti Dios ket “awanan kadagiti personal a galad” ken “saan a kabaelan a tarusan.” Inupay ni Philo dagiti panangikagumaan a mangam-ammo iti Dios, a kunkunana a “naan-anay a kinamaag nga itultuloy nga usigen ti kinasiasino ti Dios wenno dagiti galad a mangipabigbig kenkuana.” Daytoy a panagpampanunot ket naggapu, saan nga iti Biblia, no di ket iti pagano a pilosopo a ni Plato.

Kinuna ni Philo a narigat a matarusan ti maipapan iti Dios, nga imposible nga awagan iti personal a nagan. Kinuna ni Philo: “Rasonable ngarud nga awan ti personal a nagan a maitutop kenkuana kas ti pudno a sibibiag a Dios.” Anian a maikontra dayta iti kinapudno!

Ibatad ti Biblia nga adda personal a nagan ti Dios. Kuna ti Salmo 83:18: “Sika, nga agnagan Jehova, sika laeng ti Kangatuan iti intero a daga.” Iti Isaias 42:8, kuna ti Dios: “Siak ni Jehova. Dayta ti naganko.” Apay a ni Philo, a maysa a Judio nga addaan pannakaammo kadagitoy a teksto ti Biblia, insurona nga awan nagan ti Dios? Desdeskribirenna ngamin, saan a ti persona a Dios iti Biblia, no di ket ti awan naganna, di maadanian a dios ti Griego a pilosopia.

Ania ti Kararua?

Insuro ni Philo a naisina ti kararua manipud iti bagi. Tinukoyna ti tao kas “buklen ti bagi ken kararua.” Matay kadi ti kararua? Imutektekanyo ti panangilawlawag ni Philo: “No sibibiagtayo, sibibiag ti bagitayo nupay natay ti kararuatayo ken naitabon iti bagitayo, a kasla iti tanem. Ngem no matay [ti bagi], agbiag ti kararuatayo sigun iti umiso a panagbiagna, a maruk-atan manipud iti dakes ken iti natay a bagi a nakaipupokanna.” Para ken ni Philo, simboliko ti ipapatay ti kararua. Saan a pulos a matay. Imortal dayta.

Kaskasdi, ania ti isuro ti Biblia maipapan iti kararua? Kuna ti Genesis 2:7: “Ni Jehova a Dios binukelna ti tao manipud tapok a naggapu iti daga ket impuyotna kadagiti abut ti agongna ti anges ti biag, ket ti tao nagbalin a kararua a sibibiag.” Sigun iti Biblia, dagiti tattao ket saan nga addaan kadagiti kararua; imbes ketdi, isuda a mismo ti kararua.

Isursuro pay ti Biblia a saan nga imortal ti kararua. Kuna ti Ezequiel 18:4: “Ti kararua nga agbasbasol​—dayta a mismo matayto.” Maibatay kadagitoy a kasuratan, maibagatayo a ti tao ket kararua. Gapuna, matay ti kararua no matay ti tao.​—Genesis 19:19.a

Idi natay ni Philo, isu ket saan a rinaem dagiti Judio. Ngem impateg ti Kakristianuan. Ni Eusebius ken dagiti dadduma a panguluen ti iglesia namatida a nagpakomberte ni Philo iti Kristianidad. Ni Jerome inlistana ni Philo kas maysa kadagiti Amma ti Iglesia. Dagiti apostata a Kristiano, saan a dagiti Judio, ti nangitalimeng kadagiti sursurat ni Philo.

Dagiti sursurat ni Philo ket nagresulta iti narelihiosuan a rebolusion. Gapu iti impluensiana, dagiti agkunkuna a Kristiano namatida iti di nainkasuratan a doktrina nga imortal ti kararua. Ken ti sursuro ni Philo maipapan iti Logos (wenno, Sao) nakatulong iti itataud ti Trinidad, ti di naibatay iti Biblia a doktrina ti apostata a Kristianidad.

Dikay Paallilaw

Iti panangadalna iti Hebreo a Kasuratan, sinigurado ni Philo a “saanna a malibtawan ti simboliko a kaipapanan dagiti nalawag a sasao.” Ngem, kas mabasa iti Deuteronomio 4:2, kinuna ni Moises maipapan iti Linteg ti Dios: “Dikay nayonan ti sao nga ibilbilinko kadakayo, dikay met kissayan dayta, tapno masalimetmetanyo dagiti bilin ni Jehova a Diosyo nga ibilbilinko kadakayo.” Nupay agparang a nasayaat dagiti motibona, nanginayon ni Philo iti adu a pattapatta, a kas iti napuskol nga asuk, dagita ti nangpakudrep iti nalawag nga instruksion iti naipaltiing a Sao ti Dios.

“Saan a babaen ti panangsurot iti nalaing pannakapartuatna nga ulbod a sarsarita a pinakaammuandakayo iti pannakabalin ken kaadda ni Apotayo a Jesu-Kristo,” kinuna ni apostol Pedro. (2 Pedro 1:16) Saan a kas kadagiti sursurat ni Philo, ti bilin ni Pedro kadagiti nagkauna a kongregasion Kristiano ket naibatay iti kinapudno ken iti panangiturong ti nasantuan nga espiritu, “ti espiritu ti kinapudno,” a nangibagnos kadakuada iti kinapudno.​—Juan 16:13.

No interesadoka nga agdayaw iti Dios ti Biblia, kasapulam ti napudno a panangiwanwan, saan a ti panangilawlawag a naibatay iti panagpampanunot ti tao. Kasapulam ti umiso a pannakaammo maipapan ken ni Jehova ken iti pagayatanna, ken kasapulam ti kinapakumbaba tapno agbalinka a napasnek nga estudiante. No adalem ti Biblia buyogen dayta a nasayaat a kababalin, maammuam ti “nasantuan a sursurat, a makabael a mamagsirib kenka maipaay iti pannakaisalakan babaen ti pammati a mainaig ken Kristo Jesus.” Mapaneknekam a ti Sao ti Dios ‘makabalannaka a naan-anay maipaay iti tunggal naimbag nga aramid.’​—2 Timoteo 3:15-17.

[Footnote]

[Kahon/Ladawan iti panid 10]

TI SIUDAD NI PHILO

Nagbiag ken nagtrabaho ni Philo idiay Alexandria iti Egipto. Sinigsiglo a dayta a siudad ti sangalubongan a sentro dagiti liblibro ken intelihente a diskusion.

Dagiti estudiante nakasursuroda manipud kadagiti nalatak nga iskolar a mangisursuro kadagiti eskuelaan nga adda iti siudad. Nalatak iti sangalubongan ti libraria ti Alexandria. Dimmanon iti ginasgasut a ribu a libro ti linaonna gapu ta inkagumaan dagiti librarian ti nagkolekta kadagiti kopia ti tunggal nakasurat a dokumento.

Idi agangay, in-inut a napukaw ti sangalubongan a kinalatak ti Alexandria ken ti adu a naipempen a pannakaammona. Dagiti emperador iti Roma intandudoda ti bukodda a siudad, ket ti sentro ti kultura nayakar iti Europa. Naan-anay a napukaw ti Alexandria ti dayagna idi maikapito a siglo K.K.P., idi a dagiti rimmaut pinarmekda ti siudad. Iti kaaldawantayo, masayangan dagiti historiador gapu iti pannakapukaw dayta a nalatak a libraria, ket adda dagiti mangibagbaga a gapu iti dayta, nataktak ti panagrang-ay ti sibilisasion iti 1,000 a tawen.

[Credit Line]

L. Chapons/Illustrirte Familien-Bibel nach der deutschen Uebersetzung Dr. Martin Luthers

[Kahon iti panid 12]

TI PANANGILAWLAWAG ITA BABAEN TI ALEGORIA

Ti alegoria ket kaaduanna a “mayebkas babaen kadagiti pinarparbo a banag ken aramid a mangisimbolo kadagiti kinapudno wenno panangpalawa iti kaipapanan ti kaadda ti tao.” Dagiti salaysay a nakausaran ti alegoria ket naikuna a simboliko kadagiti napatpateg a banag a nailimed. Kas ken ni Philo ti Alexandria, adda dagiti moderno a mannursuro maipapan iti relihion nga agusar iti alegoria iti panangilawlawagda iti Biblia.

Usigenyo ti Genesis kapitulo 1-11, a mangilanad iti pakasaritaan ti tao manipud panamarsua agingga iti panagwaras dagiti tattao iti torre ti Babel. Ti The New American Bible, maysa a patarus ti Katoliko, kunana maipapan iti dayta a paset ti Biblia: “Tapno maawatan dagiti Israelita dagiti italimengda a kinapudno a linaon dagitoy a kapitulo, nasken a mayebkas dagita babaen kadagiti konsepto a pagaammoda idi. Gapu iti dayta a rason, masapul ngarud a dagiti mismo a kinapudno maidumada kadagiti sursurat a nangkawes kadagita.” Dayta ket panangibaga a nasken a saan a tarusan ti Genesis kapitulo 1-11 kas literal. Imbes ketdi, kas iti bado a nangkawes iti bagi, kasta met a dagiti sasao kawesanda ti naun-uneg a kaipapanan.

Ngem insuro ni Jesus a literal dagita a nagkauna a kapitulo ti Genesis. (Mateo 19:4-6; 24:37-39) Kasta met ti insuro da Pablo ken Pedro. (Aramid 17:24-26; 2 Pedro 2:5; 3:6, 7) Dagiti napasnek nga estudiante ti Biblia laksidenda dagiti panangilawlawag a saan a maitunos iti intero a Sao ti Dios.

[Ladawan iti panid 9]

Ti nalatak a parola ti Alexandria

[Credit Line]

Archives Charmet/Bridgeman Art Library