Ni Melito iti Sardis—Indepensana Kadi Dagiti Kinapudno iti Biblia?
TINAWEN a rambakan dagiti pudno a Kristiano ti Pangrabii ti Apo iti petsa a katupag ti Nisan 14 iti Hebreo a kalendario. Tungtungpalenda ti bilin ni Jesus: “Itultuloyyo nga aramiden daytoy kas panglaglagip kaniak.” Iti dayta a mismo nga aldaw idi 33 K.P. nga inyussuat ni Jesus ti Panglaglagip iti sakripisio nga ipapatayna, kalpasan a rinambakanda ti Paskua. Isu ket natay iti dayta met laeng nga aldaw.—Lucas 22:19, 20; 1 Corinto 11:23–28.
Kabayatan ti maikadua a siglo K.P., pinadas ti dadduma a baliwan ti tiempo ti pananglaglagip ken ti wagas ti pannakaangayna. No iti Asia Menor, nagtultuloy a naaramat ti petsa ti ipapatay ni Jesus. Nupay kasta, kinuna ti maysa a reperensia nga imbes a ti ipapatay ni Jesus ti narambakan, “nagbalin a kostumbre idiay Roma ken Alexandria ti panangrambak iti panagungarna iti sumaruno a Domingo,” nga inawaganda dayta kas ti Paskua ti Panagungar. Maysa a grupo a pagaammo kas Quartodecimans (Fourteenthers) ti nangidepensa iti pannakarambak ti ipapatay ni Jesu-Kristo iti Nisan 14. Patien dayta ni Melito iti Sardis. Siasino ni Melito? Kasano nga indepensana dayta ken ti dadduma a kinapudno iti Biblia?
‘Nangyeg iti Dakkel a Pannakalawlawag’
Idi ngudo ti maikadua a siglo, sigun iti Ecclesiastical History a libro ni Eusebius iti Cesarea, nagsurat iti Roma ni Polycrates a taga-Efeso tapno idepensana ti pannakarambak “ti maikasangapulo ket uppat nga aldaw ti Paskua maitunos iti Ebanghelio, a di pulos simiasi no di ket mayannugot dayta iti pammati ti Kristianidad.” Sigun iti daytoy a surat, ni Melito―ti Obispo ti Sardis idiay Lidia―ti maysa kadagidiay nangsuporta iti Nisan 14 kas ti petsa a marambakan. Isu ket imbilang dagiti kasadaranna kas maysa kadagiti ‘nangyeg iti dakkel a pannakalawlawag sakbay ti ipapatayna.’ Kinuna ni Polycrates a saan a nakiasawa ni Melito ken “nagbiag a naan-anay iti Nasantuan nga Espiritu ket naitabon idiay Sardis nga agur-uray iti awag manipud langit tapno agungar.” Mabalin a kaipapanan dayta a maysa ni Melito kadagiti mamati a mapasamakto laeng ti panagungar inton agsubli ni Kristo.―Apocalipsis 20:1-6.
No kasta, agparang a natured ken determinado a tao ni Melito. Kinapudnona, insuratna ti Apology maipaay kadagiti Kristiano, ti maysa kadagiti kaunaan a nairekord, a naiturong ken ni Marcus Aurelius, ti Emperador iti Roma idi 161 agingga 180 K.P. Situtured nga indepensa ni Melito ti Kristianidad ken kinondenarna dagiti dakes ken naagum a tattao. Dagita a tattao ti nangikalikagum kadagiti nagduduma a bilin ti emperador tapno adda pagpambarda a mangidadanes ken di nainkalintegan a mangkondenar kadagiti Kristiano ket iti kasta, magamgamda dagiti sanikua dagitoy.
Situtured a nagsurat ni Melito iti emperador: “Adda laeng maysa a kiddawenmi kadakayo, a dakayo a mismo ti mangusig kadagidiay pakaigapuan dagiti kasta a panagsasalisal [dagiti Kristiano], ket sililinteg a tingitingenyo no maikarida iti ipapatay ken pannusa wenno maikarida ketdi iti pannakaispal ken pannakaabsuelto. Ngem no saan a nagtaud kadakayo daytoy a bilin ken ti baro a bilin, a saan a maitutop uray kadagiti barbariko a kabusor, agpakpakaasikami kadakayo a dinakam koma baybay-an iti daytoy nakadakdakes a panangsamsam dagidiay mangidaddadanes kadakami.”
Panangusar iti Kasuratan a Mangidepensa iti Kristianidad
Sigagagar nga inadal ni Melito ti Nasantuan a Kasuratan. Saan a kompleto ti adda kadatayo a listaan dagiti insuratna, ngem dadduma kadagiti paulo nga inaramatna ipalgakda ti interesna kadagiti topiko ti Biblia. Karaman kadagita ti On Christian Life and the Prophets, On the Faith of Man, On Creation, On Baptism and Truth and Faith and Christ’s Birth, On Hospitality, The Key, ken On the Devil and the Apocalypse of John.
Personal a napan ni Melito kadagiti lugar a dinakamat ti Biblia tapno sukimatenna no mano ti eksakto a bilang dagiti libro ti Hebreo a Kasuratan. Maipapan iti dayta, insuratna: “Gapuna, idi napanak iti Daya ket nadanonko dagiti lugar a nakaikasabaan ken nakaannurotan dagitoy a bambanag, ken kalpasan a naammuak no ania dagiti eksakto a libro ti Daan a Tulag ken nairekordko dagita, impatulodko kenka.” Daytoy a listaan dina dinakamat dagiti libro a Nehemias ken Ester, ngem kaskasdi a daytoy ti kadaanan a katalogo dagiti kanoniko a libro ti Hebreo a Kasuratan nga insurat dagiti agkunkuna a Kristiano.
Kabayatan daytoy a panagsirarak, nangurnong ni Melito iti maysa a serye dagiti bersikulo manipud iti Hebreo a Kasuratan a naglaon kadagiti padto maipapan ken ni Jesus. Ti gapuanan ni Melito a napauluan iti Extracts ipakitana a ni Jesus ti nabayagen a pinadpadaanan a Mesias, ken impatuldo ti Mosaiko a Linteg ken dagiti Propeta ti maipapan ken ni Kristo.
Panangidepensa iti Pateg ti Subbot
Dakkel ti komunidad dagiti Judio kadagiti kangrunaan a siudad iti Asia Menor. Dagiti Judio iti Sardis, ti lugar a nagbiagan ni Melito, rinambakanda ti Hebreo a Paskua kada Nisan 14. Insurat ni Melito ti maysa a sermon a napauluan The Passover a mangipakita iti kinaumiso ti Paskua a sagudayen ti Linteg ken mangidepensa iti panangrambak dagiti Kristiano iti Pangrabii ti Apo kada Nisan 14.
Kalpasan ti panangkomentona iti Exodo kapitulo 12 ken ti panangipakitana nga iyanninaw ti Paskua ti daton ni Kristo, inlawlawag ni Melito nga awan serserbinan ti panangrambak dagiti Kristiano iti Paskua. Pinunas ngaminen ti Dios ti Mosaiko a Linteg. Kalpasanna, impakitana no apay a napateg ti daton ni Kristo: ti Dios insaadna ni Adan iti maysa a paraiso tapno agbiag a siraragsak. Ngem sinalungasing ti kaunaan a tao ti bilin a di pannangan iti bunga ti kayo ti pannakaammo iti naimbag ken dakes. Dayta ti makagapu a kasapulan ti maysa a pangsubbot.
Inlawlawag ni Melito a naibaon ditoy daga ni Jesus ken natay iti maysa nga istaka tapno subbotenna ti manamati a sangatauan manipud iti basol ken ipapatay. Makapainteres ta inusar ni Melito ti Griego a sao a xylon, kaipapananna “kayo,” idi nagsurat maipapan iti istaka a nakatayan ni Jesus.―Aramid 5:30; 10:39; 13:29.
Agdindinamag ni Melito uray iti labes ti Asia Menor. Ammo da Tertullian, Clement iti Alexandria, ken ni Origen ti maipapan kadagiti suratna. Nupay kasta, kinuna ti historiador a ni Raniero Cantalamessa: “Nangrugi ti panagpababa ni Melito, nga in-inut a nagturong iti pannakapukaw dagiti insuratna, idi nangrugi a maibilang nga erehe dagiti Quartodeciman―kalpasan a sibaballigi a naipasdek ti kostumbre a Domingo a Paskua.” Idi agangay, dandani napukaw ti amin nga insurat ni Melito.
Biktima ti Apostasia?
Kalpasan ti ipapatay dagiti apostol, nakastrek iti pudno a Kristianidad ti naipadto a panagapostata. (Aramid 20:29, 30) Nalawag a naimpluensiaan iti dayta ni Melito. Maibatay iti narikut nga estilo dagiti insuratna, agparang nga iyanninawda ti sursurat dagiti Griego a pilosopo ken ti lubong dagiti Romano. Nalabit a dayta ti makagapu nga inawagan ni Melito ti Kristianidad kas “ti pilosopiatayo.” Imbilangna met ti panaglaok ti makunkuna a Kristianidad ken ti Imperio ti Roma kas “ti kadakkelan a pammaneknek . . . ti balligi.”
Awan duadua a saan nga impapuso ni Melito ti balakad ni apostol Pablo: “Agaluadkayo: amangan no adda asinoman a mangkayawto kadakayo kas naanupanna babaen iti pilosopia ken ubbaw a panangallilaw maitunos iti tradision dagiti tattao, maitunos iti pagdamdamuan a bambanag ti lubong ket saan a maitunos ken Kristo.” Gapuna, nupay indepensa ni Melito dagiti kinapudno iti Biblia iti limitado a pamay-an, inlaksidna dagita iti adu a wagas.—Colosas 2:8.
[Ladawan iti panid 18]
Inyussuat ni Jesus ti Pangrabii ti Apo idi Nisan 14