Referencia Ña̱ Kéʼé na̱ Ndásakáʼnu Ndióxi̱ Tutu nu̱ú Va̱xi ña̱ Keʼéyó Reunión
1-7 TÍ MAYO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA | JEREMÍAS 32-34
“Iin señal ña̱ ndikó na̱ ñuu Israel chí ñuuna”
(Jeremías 32:6-9) Ta ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías: “Ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼi̱n kúú ña̱yóʼo: 7 ‘Yóʼo va̱xi ta̱ Hanamel nu̱ún, se̱ʼe ta̱ Salum xitoún ñani yiváún ta káchira: “Satá ñuʼíi̱ ña̱ íyo chí ñuu Anatot chi yóʼó kúú ta̱ íyo derecho satáña”ʼ”. 8 Tándi̱ʼi ki̱xi ta̱ Hanamel se̱ʼe xitoi̱ nu̱úi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n mií Jehová, chí patio ña̱ guardia, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼi̱n: “Keʼé ña̱ maní xíʼi̱n satá ñuʼíi̱ ña̱ íyo chí ñuu Anatot nu̱ú íyo na̱ se̱ʼe ta̱ Benjamín, chi yóʼó kúú ta̱ íyo derecho satáña. Satáña koo ñuʼún”. Ta xíʼin ña̱yóʼo na̱kunda̱a̱-inii̱ tu̱ʼun Jehová kúú ña̱yóʼo. 9 Tasaá sa̱tái̱ ñuʼú ña̱ ndíka̱a̱ chí Anatot nu̱ú ta̱ Hanamel se̱ʼe ta̱ xitoi̱ ñani yivái̱. Tasaá chu̱ʼi̱n xu̱ʼún ta̱xii̱ ndaʼa̱ra, ta̱xii̱ u̱xa̱ siclo ndaʼa̱ra xíʼin u̱xu̱ xu̱ʼún ña̱ plata.
(Jeremías 32:15) Ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová Ndióxi̱ na̱ ñuu Israel: ‘Satákavandó veʼe, ñuʼú xíʼin viña ña̱ íyo país yóʼoʼ”.
it-1-S pág. 134 párr. 6
Anatot
Ta̱ Jeremías ta̱ ñuu Anatot xi̱kuura, soo ni̱xa̱a̱ra xi̱kuura iin profeta, ta kǒo ní ixato̱ʼó na̱ ñuurara, ta nda̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nna kaʼnínara xa̱ʼa ña̱ nátúʼunra xa̱ʼa ña̱ káʼa̱n Jehová. (Jer 1:1; 11:21-23; 29:27.) Xa̱ʼa ña̱ xi̱keʼéna, Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra taxira tu̱ndóʼo ndaʼa̱na, ña̱ profecía yóʼo ni̱xi̱nuña tá ki̱vi̱ ni̱ki̱ʼvi na̱ ñuu Babilonia ñuuna. (Jer 11:21-23.) Tá kúma̱ní ndiʼi-xa̱ʼa ñuu Jerusalén, ta̱ Jeremías sa̱tára ñuʼú chí ñuu Anatot ña̱ xi̱kuu ñuʼú ñani kúáchira, ña̱yóʼo ni̱na̱ʼa̱ña ña̱ savana ndikóna chí ñuuna. (Jer 32:7-9.) Ti̱xin na̱ ndi̱kó xíʼin ta̱ Zorobabel, xi̱ñuʼu 128 ta̱a na̱ ñuu Anatot, ta nda̱kundoo tukuna ñuu yóʼo, tasaá kúú ña̱ ni̱xi̱nu profecía ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías. (Esd 2:23; Ne 7:27; 11:32.)
(Jeremías 32:10-12) Ta ka̱ʼyíi̱ iin tutu ta chi̱núi̱ iin sello nu̱úña, ta ndu̱kúi̱ sava na̱ testigo ña̱ kunina chuʼi̱n xu̱ʼún nu̱ú ña̱ balanza. 11 Tándi̱ʼi nda̱kiʼi̱n tutu ña̱ chi̱ka̱a̱ndi̱ trato, ña̱ chi̱ka̱a̱ndi̱ sello nu̱ú nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n ley, ña̱ ki̱ndoo núná; 12 Ta ta̱xii̱ tutu ña̱ chi̱ka̱a̱ndi̱ trato ndaʼa̱ ta̱ Baruc se̱ʼe ta̱ Nerías, se̱ʼe ta̱ Mahseya, nu̱ú ta̱ Hanamel se̱ʼe xitoi̱, nu̱ú na̱ testigo na̱ ka̱ʼyí tutu ña̱ trato ña̱ sa̱tái̱ ñuʼú, nu̱ú na̱ judío na̱ íyo chí patio ña̱ guardia.
w07-S 15/3 pág. 11 párr. 3
Ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa libro Jeremías
32:10-15. ¿Nda̱chun xi̱niñúʼu koo u̱vi̱ tutu ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa ña̱ sa̱tána ñuʼú? Tutu ña̱ núná chindeé táʼanña xíʼinna ña̱ kunda̱a̱-inina xa̱ʼa ña̱ sa̱tána ñuʼú; ña̱ íyo sello nu̱ú iin copia kúú ña̱ va̱ʼa chindeé miína ña̱ kunda̱a̱-inina ña̱ ndixa kúú ña̱ sa̱tánaña. Va̱ʼaní ke̱ʼé ta̱ Jeremías chi ke̱ʼévara tutu xíʼin na̱ veʼera, ta iin yichi̱ va̱ʼaní sa̱ndákoora nu̱úyó.
(Jeremías 33:7, 8) Ta tavái̱ na̱ ñuu Judá xíʼin na̱ ñuu Israel ta koona nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yona tá xa̱ʼa. 8 Ta ndasayéʼi̱na xa̱ʼa ndiʼi ña̱ kini ke̱ʼéna nu̱úi̱ ta koo káʼnu-inii̱ xa̱ʼana xa̱ʼa ndiʼi ña̱ kini ke̱ʼéna nu̱úi̱, ta saátu koi̱ ña̱ káʼnu-inii̱ xa̱ʼana xa̱ʼa ña̱ kǒo níxiniso̱ʼona ña̱ ni̱ka̱ʼi̱n.
jr-S pág. 152 párr. 22, 23
“¿Á su̱ví ta̱yóʼo kúú ta̱ ndixa xi̱xini̱ yi̱ʼi̱?”
22 ¿Á kéʼéyó táki̱ʼva kéʼé Jehová tá káʼa̱n ndi̱va̱ʼana xíʼinyó á kéʼéna iin ña̱ʼa xíʼinyó? Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa na̱ judío na̱ xi̱ndoo xi̱naʼá ña̱ ndasayéʼe̱rana xa̱ʼa ña̱ koo káʼnu-inira xa̱ʼana (kaʼvi Jeremías 33:8). Ña̱ ndasayéʼe̱rana kúni̱ kachiña ña̱ nandósó-inira xa̱ʼa ña̱ kini xi̱keʼéna. Soo ña̱ íyo káʼnu-inira xa̱ʼa iin na̱ yiví kǒo kúni̱ kachiña kǒoka ku̱a̱china á xa̱a̱na nduuna iin na̱ yiví na̱ va̱ʼa. Soo íyo iin ña̱ sákuaʼayó xíʼin ña̱ kéʼé Ndióxi̱ ña̱ ndásayéʼe̱ra na̱ yiví. Miíyó xíniñúʼu chika̱a̱yó ndée ña̱ koo káʼnu-iniyó xa̱ʼa na̱ kéʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinyó ta ná nasamayó ña̱ ndákanixi̱níyó xa̱ʼana. ¿Ndáa ki̱ʼva keʼéyó ña̱yóʼo?
23 Ná kachiyó íyo iin na̱ sa̱níʼi ki̱si miíyó ta yaʼviníña chi xa̱a̱ naʼání tiempo íyoña. Ta ña̱yóʼo ni̱kuyaku̱a̱ña, ¿á sakánayóña? Va̱ása sakánayóña saá. Ña̱ keʼéyó kúúña ndaya̱kúnyóña ta kindaayó ña̱ yaku̱a̱ kúúmiíña, chi ña̱ kúni̱yó kúú ña̱ nduliviña. Saátu xíniñúʼu keʼéyó xíʼin na̱ ke̱ʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinyó, ná ndatavayó níma̱yó ndiʼi ña̱ sása̱a̱-iniyó. Ta ná kǒo tuku ta tuku ndakaʼányó xa̱ʼa ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinyó á ke̱ʼéna xíʼinyó. Tá va̱ása ndákanikaxi̱níyó xa̱ʼa ña̱yóʼo, nda̱a̱ kíxaʼá kúni̱yó xíniyóna. Tá táváyó ndiʼi ña̱ ñúʼu níma̱yó, sana nda̱a̱ kuni̱ tukuyó kutáʼanyó xíʼinna.
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Jeremías 33:15) Ná kixa̱a̱ ki̱vi̱ xíʼin tiempo kán taxii̱ kana ndaʼa̱ yitu̱n ta̱ David, iin yitu̱n va̱ʼa, ta nina ña̱ nda̱kú keʼéra nu̱ú ñuʼú.
jr–S pág. 173 párr. 10
Ña̱ ndakiʼinyó xa̱ʼa ña̱ pacto xa̱á
10 Ta̱ Jeremías ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa ta̱ Mesías ña̱ kúúra “ndaʼa̱ yitu̱n” ta̱ David. Tá xi̱kuu ta̱ Jeremías profeta, na̱ se̱ʼe ta̱ David nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo yitu̱n tú ni̱taʼnda sa̱á ni̱xi̱yona; soo ti̱oʼona tákuvaña. Tá ná ya̱ʼa tiempo, ta̱ Jesús kakura ti̱xin na̱ veʼe ta̱ David ta kunaníra “Jehová kúú ta̱ nda̱kú-ini xíʼinyó” ña̱yóʼo kúni̱ kachiña Jehová kúni̱níra nda̱kú tiinra chiñu (kaʼvi Jeremías 23:5, 6). Jehová ta̱xira ni̱xo̱ʼvi̱ se̱ʼera ta ni̱xi̱ʼi̱ra nu̱ú ñuʼú yóʼo. Xa̱ʼa ña̱ nda̱kú kéʼéra chiñu kivi ndoo ku̱a̱chiyó xa̱ʼa ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ se̱ʼera xa̱ʼayó (Jer. 33:15). Ta ni̱nunátu yichi̱ nu̱ú savana ña̱ va̱ʼa ndakiʼinna espíritu santo ta ki̱ʼvina ti̱xin ña̱ pacto xa̱á. Ta saátu na̱ kǒo kíʼvi ti̱xin pacto yóʼo ku̱a̱ʼá ña̱ʼa ndakiʼinna, táki̱ʼva sakuaʼayó chí nu̱ú loʼoka (Rom. 5:18).
(Jeremías 33:23, 24) Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jeremías, ta káchira: 24 “¿Á ta̱ʼán kuniso̱ʼún ña̱ káʼa̱n na̱ ñuu yóʼo, ña̱ káʼa̱nna: ‘Á u̱vi̱ saá na̱ familia na̱ nda̱ka̱xin Jehová, kundasítura na̱yóʼovaʼ? Ta kǒo íxato̱ʼóna na̱ ñui̱, chi va̱ása kúni̱na kooka na̱yóʼo iin ñuu káʼnu.
w07–S 15/3 pág. 11 párr. 4
Ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa libro Jeremías
33:23, 24. ¿Ndáa u̱vi̱ familia kúú na̱ káʼa̱n texto yóʼo xa̱ʼa?
Iinna kúú na̱ familia ta̱ David, ta inkana kúú na̱ su̱tu̱ na̱ familia ta̱ Aarón. Xa̱ʼa ña̱ ndi̱ʼi-xa̱ʼa ñuu Jerusalén xíʼin templo, nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ ku̱ndasí Jehová saá íyo u̱vi̱ na̱ familia yóʼo, ta va̱ása kooka na̱ kaʼndachíñu nu̱ú ñuʼú yóʼo ta ni va̱ása ndasakáʼnukanara.
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Jeremías 32:1-12) Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin ta̱ Jeremías tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n u̱xu̱ ku̱i̱ya̱ xáʼndachíñu ta̱ Sedequías ta̱ rey ñuu Judá, tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n xa̱ʼu̱n u̱ni̱ ku̱i̱ya̱ xáʼndachíñu ta̱ Nabucodorosor. 2 Ku̱i̱ya̱ saá na̱ soldado ta̱ rey Babilonia nda̱sina ñuu Jerusalén; soo ta̱ profeta Jeremías chi̱ka̱a̱nara chí patio ña̱ guardia ña̱ ni̱xi̱yo chí veʼe ta̱ rey ñuu Judá; 3 chi ta̱ Sedequías ta̱ rey ñuu Judá kúú ta̱ nda̱siñaʼá chi káchira: “¿Nda̱chun xíkaún káʼún: ‘ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová: “Yi̱ʼi̱ taxii̱ ñuu yóʼo ndaʼa̱ ta̱ rey ñuu Babilonia, ta ta̱yóʼo sandiʼi-xa̱ʼaraña; 4 ta ta̱ Sedequías ta̱ rey ñuu Judá, va̱ása ka̱kura ndaʼa̱ na̱ caldeo, chi xa̱a̱ra ndaʼa̱ ta̱ rey ñuu Babilonia, ta mií ta̱ rey ka̱ʼa̱n xíʼinra ta kuni nu̱úrara”ʼ; 5 ‘ta nda̱a̱ Babilonia ku̱ʼu̱n ta̱ Sedequías, ta kán koora, nda̱a̱ ná ku̱ʼu̱n yi̱ʼi̱ kunii̱ ndóʼó, káchi Jehová; ta ni ná kanitáʼanndó xíʼin na̱ caldeo kǒo kuchiñundóʼ?”. 6 Ta ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías: “Ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼi̱n kúú ña̱yóʼo: 7 ‘Yóʼo va̱xi ta̱ Hanamel nu̱ún, se̱ʼe ta̱ Salum xitoún ñani yiváún ta káchira: “Satá ñuʼíi̱ ña̱ íyo chí ñuu Anatot chi yóʼó kúú ta̱ íyo derecho satáña”ʼ”. 8 Tándi̱ʼi ki̱xi ta̱ Hanamel se̱ʼe xitoi̱ nu̱úi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n mií Jehová, chí patio ña̱ guardia, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼi̱n: “Keʼé ña̱ maní xíʼi̱n satá ñuʼíi̱ ña̱ íyo chí ñuu Anatot nu̱ú íyo na̱ se̱ʼe ta̱ Benjamín, chi yóʼó kúú ta̱ íyo derecho satáña. Satáña koo ñuʼún”. Ta xíʼin ña̱yóʼo na̱kunda̱a̱-inii̱ tu̱ʼun Jehová kúú ña̱yóʼo. 9 Tasaá sa̱tái̱ ñuʼú ña̱ ndíka̱a̱ chí ñuu Anatot nu̱ú ta̱ Hanamel se̱ʼe ta̱ xitoi̱ ñani yivái̱. Tasaá chu̱ʼi̱n xu̱ʼún ta̱xii̱ ndaʼa̱ra, ta̱xii̱ u̱xa̱ siclo ndaʼa̱ra xíʼin u̱xu̱ xu̱ʼún ña̱ plata. 10 Ta ka̱ʼyíi̱ iin tutu ta chi̱núi̱ iin sello nu̱úña, ta ndu̱kúi̱ sava na̱ testigo ña̱ kunina chuʼi̱n xu̱ʼún nu̱ú ña̱ balanza. 11 Tándi̱ʼi nda̱kiʼi̱n tutu ña̱ chi̱ka̱a̱ndi̱ trato, ña̱ chi̱ka̱a̱ndi̱ sello nu̱ú nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n ley, ña̱ ki̱ndoo núná; 12 Ta ta̱xii̱ tutu ña̱ chi̱ka̱a̱ndi̱ trato ndaʼa̱ ta̱ Baruc se̱ʼe ta̱ Nerías, se̱ʼe ta̱ Mahseya, nu̱ú ta̱ Hanamel se̱ʼe xitoi̱, nu̱ú na̱ testigo na̱ ka̱ʼyí tutu ña̱ trato ña̱ sa̱tái̱ ñuʼú, nu̱ú na̱ judío na̱ íyo chí patio ña̱ guardia.
8-14 TÍ MAYO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA | JEREMÍAS 35-38
“Ta̱ Ébed-mélec: va̱ʼaní yichi̱ sa̱ndákoora nu̱úyó ña̱ ni̱xi̱yo ndakú-inira”
(Jeremías 38:4-6) Ta na̱ príncipe ki̱xaʼána ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin ta̱ rey: “Va̱ʼaka ná kuvi ta̱ ta̱a yóʼo, su̱ví ta̱ chíka̱a̱ ndée kúúra xíʼin na̱ ta̱a na̱ xíka nu̱ú ku̱a̱chi ni kǒotu ndée chíka̱a̱ra xíʼin na̱ ñuu yóʼo, ña̱ káʼa̱nra tu̱ʼun yóʼo. Saáchi su̱ví ña̱ va̱ʼa ndákanixi̱níra xa̱ʼa ña̱ ndoʼo na̱ ñuu yóʼo, chi tu̱ndóʼova káʼa̱nra xa̱ʼa”. 5 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ rey Sedequías: “Kotondó. Ndaʼa̱ miíndó sándákoi̱ra. Saáchi kǒo kuchiñui̱ kasii̱ nu̱úndó ña̱ keʼéndó ña̱ kúni̱ miíndó”. 6 Tasaá ti̱inna ta̱ Jeremías ta chi̱ka̱a̱nara ini ya̱vi̱ nu̱ú xi̱ñuʼu ti̱kui̱í ta̱ Malkiya se̱ʼe ta̱ rey, ña̱ íyo chí patio ña̱ guardia. Xíʼin yoʼo̱ sa̱núunara ini ya̱vi̱. Ta ña̱ ya̱vi̱ yóʼo kǒo ti̱kui̱í ñúʼu iniña, chi nda̱ʼyi̱va ndíka̱a̱; tá ni̱xa̱a̱ra nu̱ú nda̱ʼyi̱ ki̱xaʼá sáʼvira.
it-2-S pág. 984 párr. 7
Sedequías
Ta̱ Sedequías va̱ása ndakú níxi̱yo inira, saáchi tá ni̱ka̱ʼa̱n na̱ príncipe xíʼinra ña̱ kaʼníra ta̱ Jeremías xa̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa na̱ ñuu yóʼo, ta̱ Sedequías káchira: “Kotondó. Ndaʼa̱ miíndó sándákoi̱ra. Saáchi kǒo kuchiñui̱ kasii̱ nu̱úndó ña̱ keʼéndó ña̱ kúni̱ miíndó”. Soo tándi̱ʼi ta̱xira permiso ndaʼa̱ ta̱ Ébed-mélec ta ta̱xitura 30 ta̱a ña̱ va̱ʼa tavána ta̱ Jeremías ini ya̱vi̱ nu̱ú ndíka̱a̱ra. Tándi̱ʼi ta̱ Sedequías ni̱xa̱ʼa̱nra ni̱ka̱ʼa̱n se̱ʼéra xíʼin ta̱ Jeremías ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra ña̱ va̱ása kaʼnírara ta va̱ása taxira kaʼní inkanara. Ni̱yi̱ʼvíra xi̱nira na̱ judío na̱ nda̱kutáʼan xíʼin na̱ ñuu Babilonia, xa̱ʼa ña̱yóʼo kǒo níxiniso̱ʼora ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías ña̱ ndataxi xíʼin miíra ndaʼa̱ na̱ chíñu ñuu Babilonia. Tuku ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ yíʼvira xínira na̱ ñuu yóʼo, xa̱ʼa ña̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jeremías ña̱ ná kǒo natúʼunra xa̱ʼa ña̱ na̱túʼun se̱ʼéra xíʼinra. (Jer 38:1-28.)
(Jeremías 38:7-10) Ta̱ Ébed-mélec ta̱ ñuu Etiopía, iin ta̱ xi̱kuumií chiñu nu̱ú ta̱ rey ta ni̱xi̱yora veʼera, ta xi̱niso̱ʼora ña̱ chi̱ka̱a̱na ta̱ Jeremías ini ya̱vi̱; ta̱ rey níndúʼúra chí yéʼé ta̱ Benjamín. 8 Tasaá ta̱ Ébed-mélec ki̱tara veʼe ta̱ rey ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra, ta káchira: 9 “Táta rey, na̱ ta̱a yóʼo ni loʼoví kǒo ña̱ va̱ʼa kéʼéna xíʼin ta̱ Jeremías ta̱ kúú profeta, chi̱ka̱a̱nara ini ya̱vi̱, kuvivara xíʼin so̱ko. Saáchi kǒoka ña̱ʼa kuxuna ñuu yóʼo”. 10 Tasaá ta̱ rey xa̱ʼndara chiñu nu̱ú ta̱ Ébed-mélec ta̱ ñuu Etiopía, ta káchira: “Ná ku̱ʼu̱n 30 ta̱a xíʼún ta ná tavána ta̱ Jeremías ta̱ profeta ini ya̱vi̱ ña̱ ná kǒo kuvira”.
w12-S 1/5 pág. 31 párr. 2, 3
Jehová táxira bendición ndaʼa̱ na̱ káchíñu nu̱úra
¿Ndáa ta̱a xi̱kuu ta̱ Ébed-mélec? Sana xi̱kuura ta̱ xi̱kuumií chiñu nu̱ú ta̱ rey Sedequías ta̱ ñuu Judá. Ni̱xi̱yora tá tiempo ni̱xi̱yo ta̱ profeta Jeremías, ta ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xíʼinra ña̱ ku̱ʼu̱nra ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ ñuu Judá xa̱ʼa ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa ñuuna xa̱ʼa ña̱ va̱ása nda̱kú íyo inina xíʼin Jehová. Ni ni̱xi̱yora nu̱ú xi̱ndoo na̱ príncipe na̱ va̱ása níxiniso̱ʼo ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱, ni saá ta̱ Ébed-mélec nda̱kú ni̱xi̱yo inira xíʼin Jehová ta sa̱átu xíʼin ta̱ Jeremías. Soo iin ki̱vi̱ íyo iin prueba ki̱xi nu̱úra xa̱ʼa ña̱ ndásakáʼnura Ndióxi̱: sava na̱ príncipe ni̱ka̱ʼa̱nna tu̱ʼun vatá xa̱ʼa ta̱ Jeremías ña̱ xíkara sándáʼvira na̱ yiví ña̱ koona contra xíʼin na̱ chíñu ta chi̱ka̱a̱nara ini ya̱vi̱ ña̱ kuvira (Jeremías 38:4-6). ¿Ndáaña ke̱ʼé ta̱ Ébed-mélec?
Ta̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ rey ta va̱ása níyi̱ʼvíra. Vaása níyi̱ʼvíra ta kundasi yuʼúra nu̱ú na̱ príncipe. Ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Sedequías nu̱ú ndiʼi na̱ ñuu ta ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa níkeʼéna xíʼin ta̱ Jeremías. Sana ni̱ka̱ʼa̱nra ki̱vi̱ na̱ ku̱ndi̱va̱ʼa xíʼin ta̱ Jeremías, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ rey: “Na̱ ta̱a yóʼo va̱ása va̱ʼa ña̱ níkeʼéna” (Jeremías 38:9). Ta̱ Sedequías xi̱niso̱ʼora ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Ébed-mélec ta ta̱xira permiso ndaʼa̱ ta̱ Ébed-mélec ta ta̱xitura 30 ta̱a ña̱ va̱ʼa tavána ta̱ Jeremías ini ya̱vi̱.
(Jeremías 38:11-13) Tasaá, ta̱ Ébed-mélec ku̱a̱ʼa̱n na̱ ta̱a yóʼo xíʼinra ta ni̱ki̱ʼvira veʼe ta̱ rey ña̱ ndíka̱a̱ chí ti̱xin nu̱ú ñúʼu ndiʼi ña̱ va̱ʼa ña̱ kúúmií ta̱ rey ta ki̱ʼinra ti̱ko̱to̱ yatá ña̱ xa̱a̱ ni̱ta̱ʼnda̱, ta sa̱núuraña xíʼin yoʼo̱ ini ya̱vi̱ nu̱ú ndíka̱a̱ ta̱ Jeremías. 12 Tasaá ta̱ Ébed-mélec ta̱ ñuu Etiopía ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jeremías: “Katún ti̱ko̱to̱ yatá yóʼo xa̱ʼa chíyoún ña̱ va̱ʼa kunuʼniún xíʼin yoʼo̱”. Tasaá ke̱ʼé ta̱ Jeremías. 13 Tándi̱ʼi sa̱kánana yoʼo̱ yóʼo ndaʼa̱ra ta ta̱vánara ini ya̱vi̱ nu̱ú ndíka̱a̱ra. Ta ta̱ Jeremías ni̱xi̱yokara chí patio ña̱ guardia.
w12-S 1/5 pág. 31 párr. 4
Jehová táxira bendición ndaʼa̱ na̱ káchíñu nu̱úra
Tasaá, ta̱ Ébed-mélec ni̱na̱ʼa̱ra inka ña̱ va̱ʼa kúúmiíra: ña̱ va̱ʼa inira. Ña̱ Biblia káʼa̱nña ki̱ʼinra “ti̱ko̱to̱ yatá ña̱ xa̱a̱ ni̱ta̱ʼnda̱, ta sa̱núuraña xíʼin yoʼo̱ [...] nu̱ú ndíka̱a̱ ta̱ Jeremías”. ¿Nda̱chun ta̱xira ti̱ko̱to̱ yatá yóʼo? Ta̱xiraña ña̱ va̱ʼa katún ta̱ Jeremías miíra ta kǒo takue̱ʼe̱ra tá ná tavánara ini ya̱vi̱ (Jeremías 38:11-13).
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Jeremías 35:19) xa̱ʼa ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová, Ndióxi̱ na̱ ñuu Israel: “Va̱ása ndiʼi-xa̱ʼa na̱ se̱ʼe ta̱ Jonadab se̱ʼe ta̱ Recab iin ta̱a ta̱ káchíñu nu̱úi̱ ndiʼi tiempo”ʼ”.
it-2-S 793
Recabitas
Jehová ki̱ndooní-inira tá ni̱na̱ʼa̱na ña̱ va̱ʼaní xi̱xiniso̱ʼona ña̱ xi̱ka̱ʼa̱nra. Va̱ʼaní xi̱xiniso̱ʼona ña̱ xi̱ka̱ʼa̱n na̱ yivána ta ña̱ ñuu Israel kǒo níxiniso̱ʼona ña̱ xi̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱. (Jer 35:12-16.) Ndióxi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ ñuu Recab: “Va̱ása ndiʼi-xa̱ʼa na̱ se̱ʼe ta̱ Jonadab se̱ʼe ta̱ Recab iin ta̱a ta̱ káchíñu nu̱úi̱ ndiʼi tiempo”. (Jer 35:19.)
(Jeremías 37:21) Ña̱kán, ta̱ rey Sedequías xa̱ʼndara chiñu ta saá xi̱ndaana ta̱ Jeremías chí patio ña̱ guardia; ta ndiʼi ki̱vi̱ xi̱taxina iin si̱táva̱ʼa ña̱ távána chí calle ndaʼa̱ra, nda̱a̱ tá ki̱xa̱a̱ tiempo ndi̱ʼi si̱táva̱ʼa ñuu yóʼo. Ta ta̱ Jeremías ni̱xi̱yokara chí patio ña̱ guardia.
w98-S 15/1 pág. 18 párr. 16, 17
Va̱ʼa ná kutáʼanyó xíʼin Ndióxi̱
16 Xa̱ʼa ña̱ kúʼvi̱-ini Jehová xínira miíyó káʼa̱nra xíʼinyó ña̱ kǒo ndoʼokayó ti̱xin ña̱ Reinora (Salmo 72:1-4, 16; Isaías 25:7, 8). Saátu vitin chíndeé táʼanra xíʼinyó ña̱ ya̱ʼayó nu̱ú tu̱ndóʼo, ta káʼa̱nra xíʼinyó ndáa ña̱ xíniñúʼu keʼéyó (Mateo 4:4; 6:25-34). Xa̱ʼa ña̱ chi̱ndeéra na̱ xi̱ndoo xi̱naʼá xíʼin ña̱yóʼo chíka̱a̱ra ndeéyó ña̱ ndakú koo iniyó (Jeremías 37:21; Santiago 5:11). Ña̱ sákuaʼayó xa̱ʼara chíndeé táʼanña xíʼinyó ña̱ kunda̱a̱-iniyó ña̱ kúʼvi̱ní-inira xínira miíyó nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yora xíʼin na̱ xi̱ndoo xi̱naʼá (Romanos 8:35-39). Na̱ kándíxa Jehová, káʼa̱nra xíʼinna: “Va̱ása sandákoi̱ yóʼó ta ni va̱ása sañá ndaʼíi̱ yóʼó” (Hebreos 13:5).
17 Ña̱ káʼa̱nra xíʼinna chíndeéña miína ña̱ káchíñuna nu̱úra ta va̱ása ndikóna keʼéna ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo. Sava na̱ ndáʼvi na̱ ndóo ku̱a̱ʼání ñuu ndákanixi̱nína va̱ʼava kiʼin se̱ʼéna ña̱ʼa na̱ ku̱i̱ká ña̱ va̱ʼa kuxuna xíʼin na̱ veʼena, ta káʼa̱nna su̱ví na̱ íxakuíʼna kúúna. Soo na̱ xíni̱ ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ va̱ása ndákanixi̱nína saá. Nu̱ú miína ndáyáʼvika ña̱ keʼéna ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱ su̱víka ña̱ káʼa̱n na̱ yiví, ta ndátuna ña̱ chika̱a̱ Ndióxi̱ bendición miína xa̱ʼa ña̱ kéʼéna ña̱ va̱ʼa (Proverbios 30:8, 9; 1 Corintios 10:13; Hebreos 13:18). Iin ñá ni̱xi̱ʼi̱ yií ku̱a̱ʼa̱n chí ñuu India ku̱a̱ʼání chiñu xíni̱ñá keʼéñá. Ñáyóʼo va̱ásá ndátuñá ña̱ kixa̱a̱ mií ña̱ʼa kuxuñá xíʼin na̱ veʼeñá, chi kúnda̱a̱-iniñá tá kéʼéñá siʼnaka ña̱ káʼa̱n Jehová, tasaá ta̱yóʼo chíka̱a̱ra bendición xíʼin chiñu ña̱ kéʼéñá ña̱ va̱ʼa koo ña̱ʼa kuxuñá xíʼin na̱ se̱ʼeñá (Mateo 6:33, 34). Ku̱a̱ʼání na̱ yiví na̱ ndóo iníísaá ñuyǐví kúnda̱a̱-inina ña̱ chíndeéra miína tá yáʼana nu̱ú tu̱ndóʼo (Salmo 91:2). ¿Á chíndeé Ndióxi̱ yóʼó túviún?
w95-S 1/8 pág. 5 párr. 6, 7
Xa̱a̱ ku̱yatin tiempo va̱ʼa
Ni̱ya̱ʼa loʼo tiempo, ta̱ rey ñuu Babilonia ni̱xa̱a̱ra xi̱ko̱ora satá ñuu Jerusalén, na̱ yiví ñuu yóʼo ‘xi̱chuʼunna ña̱ʼa xi̱xina ta xi̱kuni̱nína kuxunañaʼ. (Ezequiel 4:16.) Ndeékaví ki̱xi tu̱ndóʼo nu̱úna, sava ná si̱ʼí nda̱a̱ na̱ va̱lí se̱ʼená xi̱xiná. (Lamentaciones 2:20.) Soo, ni xi̱ndika̱a̱ ta̱ profeta Jeremías veʼeka̱a xa̱ʼa ña̱ na̱túʼunra xa̱ʼa Ndióxi̱, Jehová ki̱ʼin kuenta xíʼinra ña̱ xi̱taxina “iin si̱táva̱ʼa ña̱ távána chí calle ndaʼa̱ra, nda̱a̱ tá ki̱xa̱a̱ tiempo ndi̱ʼi si̱táva̱ʼa ñuu yóʼo”. (Jeremías 37:21.)
¿Á na̱ndósó-ini Jehová xa̱ʼa ta̱ Jeremías tá ndi̱ʼi ndiʼi si̱táva̱ʼa ñuu yóʼo? Va̱ása nínandósó-inira, chi tá sa̱ndíʼi-xa̱ʼa na̱ ñuu Babilonia na̱ ñuu Jerusalén, ta̱ Jeremías xi̱taxina ‘ña̱ʼa xi̱xira ta ta̱xina iin regalo ndaʼa̱ra tasaá ta̱vánara veʼeka̱aʼ. (Jeremías 40:5, 6; kaʼvitundó Salmo 37:25.)
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Jeremías 36:27-37:2) Ta tuku ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin ta̱ Jeremías tándi̱ʼi xa̱ʼmi ta̱ rey ña̱ rollo ña̱ ka̱ʼyí ta̱ Baruc ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías xíʼinra, káchira: 28 “Kiʼin inka tuku rollo, ta kaʼyí nu̱úña tu̱ʼun ña̱ xa̱a̱ ka̱ʼyíún nu̱ú rollo ña̱ nu̱ú, ña̱ xa̱ʼmi ta̱ rey Jehoiaquim ñuu Judá. 29 Ta ña̱yóʼo xíniñúʼu ka̱ʼún ndoʼo ta̱ rey Jehoiaquim ñuu Judá: ‘Ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová: “Yóʼó kúú ta̱ xa̱ʼmi ña̱ rollo, ta káchiún: ‘¿Nda̱chun ka̱ʼyíún nu̱úña, ta káʼa̱nña: “Ta̱ kixi kúúva ta̱ rey ñuu Babilonia ta sandiʼi-xa̱ʼara ñuu yóʼo ta kǒoka na̱ yiví xíʼin kití koo”?ʼ. 30 Xa̱ʼa ña̱yóʼo, ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová kundoʼo ta̱ rey Jehoiaquim ñuu Judá: ‘Ni iin na̱ veʼera kǒo xa̱a̱ koo nu̱ú trono ta̱ David, tá ná kuvira sakánana miíra, ta kandúʼúra nu̱ú kaʼní tá káʼñu ta kandúʼúra nu̱ú vi̱xin tá ñu̱ú. 31 Ta taxii̱ castigo ndaʼa̱ra xa̱ʼa ña̱ ke̱ʼéra, saátu na̱ se̱ʼera xíʼin na̱ káchíñu nu̱úra, ta taxii̱ castigo kixi nu̱úna xíʼin nu̱ú na̱ ñuu Jerusalén, xíʼin nu̱ú na̱ ta̱a ñuu Judá, ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼi̱n kixiña nu̱úna xa̱ʼa ña̱ kǒo níxiniso̱ʼonaʼ”ʼ”. 32 Ta̱ Jeremías ki̱ʼinra inka tuku rollo ta ta̱xiraña ndaʼa̱ ta̱ Baruc ta̱ kúú secretario se̱ʼe ta̱ Nerías, ta ka̱ʼyíra nu̱úña ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías xíʼinra, ndiʼi tu̱ʼun ña̱ va̱xi nu̱ú libro ña̱ xa̱ʼmi ta̱ Jehoiaquim ta̱ rey ñuu Judá; ta ku̱a̱ʼáka ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra ka̱ʼyíra nu̱ú rollo yóʼo.
37 Ta̱ rey Sedequías se̱ʼe ta̱ Josías nda̱kiʼinra nu̱ú ta̱ Conías se̱ʼe ta̱ Jehoiaquim xáʼndachíñura, ta̱ Sedequías kúú ta̱ ta̱xi ta̱ rey Nabucodorosor ta̱ ñuu Babilonia chiñu ndaʼa̱ ña̱ kuura rey ñuu Judá. 2 Ta̱yóʼo xíʼin na̱ káchíñu nu̱úra xíʼin inka na̱ yiví va̱ása níxiniso̱ʼona tu̱ʼun Jehová ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ profeta Jeremías xíʼinna.
15-21 TÍ MAYO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA | JEREMÍAS 39-43
“Táki̱ʼva íyo ña̱ kéʼéyó saá keʼé Jehová xíʼinyó”
(Jeremías 39:4-7) Tá xi̱ni ta̱ Sedequías xíʼin ndiʼi na̱ ta̱a na̱ xíka nu̱ú ku̱a̱chi xíʼinra, xi̱nina ta̱ Nabucodorosor xíʼin na̱ kítáʼan xíʼinra, xi̱nuna tá ñu̱ú ku̱a̱ʼa̱nna chí yichi̱ ña̱ ku̱a̱ʼa̱n chí jardín ta̱ rey Sedequías ta ke̱ena chí yéʼé ña̱ nama̱; ña̱ ku̱a̱ʼa̱n chí ñuu Arabá. 5 Ta ku̱a̱ʼání na̱ soldado caldeo xi̱nuna ku̱a̱ʼa̱nna sa̱tána, ta ni̱niʼína ta̱ Sedequías chí yoso̱ yi̱chí ña̱ Jericó. Ta ti̱innara ku̱a̱ʼa̱nra xíʼinna nu̱ú ta̱ Nabucodorosor ta̱ rey ñuu Babilonia chí Riblá chí ñuu ña̱ Hamat ña̱ va̱ʼa tiin ta̱yóʼo ku̱a̱chi xíʼinra. 6 Ta̱ rey ña̱ ñuu Babilonia xa̱ʼníra se̱ʼe ta̱ Sedequías chí Riblá, xi̱ni nu̱úra ni̱xi̱ʼi̱na. Ta xa̱ʼnítura ndiʼi na̱ ta̱a ñuu Judá. 7 Ta ta̱vára nduchu̱ nu̱ú ta̱ Sedequías, tándi̱ʼi ka̱túnrara xíʼin iin ka̱a ta ku̱a̱ʼa̱nra xíʼinra chí ñuu Babilonia.
it-2-S pág. 984 párr. 8
Sedequías
Tá ndi̱ʼi-xa̱ʼa ñuu Jerusalén. Tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n u̱xu̱ iin ku̱i̱ya̱ xíʼin ku̱mí yo̱o̱ xíʼin i̱i̱n ki̱vi̱ ña̱ xáʼndachíñu ta̱ Sedequías (607 t.x.), saá kúúña ni̱nuná iin yichi̱ loʼo chí nama̱ ña̱ ñuu Jerusalén. Ta̱ Sedequías xíʼin na̱ soldadora xi̱nuna tá ñu̱ú, soo ni̱niʼínana chí yoso̱ yi̱chí ña̱ ñuu Jericó ta nda̱kiʼinnana ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna nu̱ú ta̱ Nabucodonosor chí ñuu Riblá. Na̱ se̱ʼe ta̱ Sedequías xa̱ʼnínana nu̱úra. Ta̱ Sedequías sa̱kán 32 ku̱i̱ya̱ra tá ku̱u ña̱yóʼo, ña̱kán válíva na̱ va̱lí se̱ʼera. Tándi̱ʼi xi̱nira xa̱ʼnína se̱ʼera, ta̱vána nduchu̱ nu̱úra, ta ka̱tunnara xíʼin iin ka̱a ña̱ ku̱a̱ʼa̱nra xíʼinna chí ñuu Babilonia, ta veʼeka̱a kán kúú nu̱ú ni̱xi̱ʼi̱ra. (2Re 25:2-7; Jer 39:2-7; 44:30; 52:6-11; chitáʼanña xíʼin Jer 24:8-10; Eze 12:11-16; 21:25-27.)
(Jeremías 39:15-18) Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jeremías tá ndíka̱a̱ ta̱yóʼo chí patio ña̱ guardia, ta káchira: 16 “Kuaʼán ta ka̱ʼún xíʼin ta̱ Ébed-mélec ta̱ ñuu Etiopía: ‘Ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová, ta̱ kúú Ndióxi̱ na̱ ñuu Israel: “Koto, xi̱nu tu̱ʼi̱n ña̱ káʼi̱n xa̱ʼa ñuu yóʼo ña̱ kixi tu̱ndóʼo nu̱úna. Tá ná kuu ña̱yóʼo, kuni nu̱ún xi̱nuña”ʼ. 17 ”‘Ta saka̱kui̱ yóʼó ki̱vi̱ saá, káchi Jehová, ta na̱ yíʼviún xíniún va̱ása taxii̱ kundi̱va̱ʼana xíʼún.ʼ 18 ”‘Saáchi yi̱ʼi̱ saka̱kuvai̱ yóʼó ta va̱ása kuviún; ka̱kuvaún saáchi kándíxaún yi̱ʼi̱, káchi Jehová”.
w12-S 1/5 pág. 31 párr. 5
Jehová táxira bendición ndaʼa̱ na̱ káchíñu nu̱úra
¿Á chi̱ndayáʼvi Jehová ña̱ ke̱ʼé ta̱ Ébed-mélec? Chi̱ndayáʼvivaraña. Ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jeremías ña̱ ná ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Ébed-mélec xa̱ʼa ñuu Judá ña̱ ndiʼi-xa̱ʼaña ta ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa u̱ʼu̱n ña̱ʼa xíʼinra ña̱ ná kandíxara ña̱ saka̱kuva Jehová miíra. Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra: “Saka̱kui̱ yóʼó”, ta “va̱ása taxii̱ kundi̱va̱ʼana xíʼún”, “saáchi yi̱ʼi̱ saka̱kuvai̱ yóʼó ta va̱ása kuviún” ta “ka̱kuvaún”. ¿Nda̱chun ni̱ka̱ʼa̱n Jehová saka̱kurara? Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Saáchi kándíxaún yi̱ʼi̱” (Jeremías 39:16-18). Jehová xi̱nira ña̱ chi̱ndeé táʼan ta̱ Ébed-mélec xíʼin ta̱ Jeremías ta su̱ví iinlá ña̱yóʼo níkeʼéra chi xi̱kandíxaníra Ndióxi̱.
(Jeremías 40:1-6) Tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin ta̱ Jeremías tándi̱ʼi sa̱ñá ta̱ chíñu Nebuzaradán miíra chí ñuu Ramá. Tá nda̱ni̱ʼírara núʼni ndaʼa̱ra ndíka̱a̱ra xíʼin ndiʼi na̱ ñuu Jerusalén xíʼin na̱ ñuu Judá ña̱ ku̱a̱ʼa̱nna xíʼin na̱ ñuu Babilonia. 2 Ta̱ níʼi chíñu nu̱ú na̱ guardia ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jeremías: “Mií Ndióxi̱ kúú ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n ña̱ saá koo ñuu yóʼo, 3 ña̱ va̱ʼa xi̱nu ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra, saáchi ndóʼó ni̱ki̱ʼvindó ku̱a̱chi nu̱ú Jehová ta kǒo níxiniso̱ʼondó ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra. Ña̱kán ndóʼondó ña̱yóʼo. 4 Vitin tavái̱ cadena ña̱ núʼni ndaʼún. Tá va̱ʼa túviún va̱ʼa kixiún xíʼi̱n chí ñuu Babilonia, ta yóʼo kundai̱ yóʼó. Soo tá kǒo kútóún kixiún chí ñuu Babilonia, va̱ása kixiún. Ta iníísaá país yóʼo taxii̱ ndaʼún, ta va̱ʼa ndaka̱xiún nda̱a̱ ndáaka nu̱ú kúni̱ miíún ku̱ʼún”. 5 Kúma̱níka ndikóra tá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Nebuzaradán xíʼinra: “Ndikó nu̱ú ta̱ Guedalías se̱ʼe ta̱ Ahiqam se̱ʼe ta̱ Safán, chi ta̱yóʼo kúú ta̱ nda̱ka̱xin ta̱ rey ñuu Babilonia ña̱ kundaara ñuu Judá, kuaʼán koún xíʼinra chí nu̱ú ndóo na̱ yiví kán; nda̱a̱ ndáaka nu̱ú kúni̱ún ku̱ʼún kuaʼán”. Ta̱ níʼi chíñu nu̱ú na̱ guardia ta̱xira ña̱ kuxura ta ta̱xira regalo ndaʼa̱ra, tasaá ta̱xira ku̱a̱ʼa̱nvara. 6 Tasaá ku̱a̱ʼa̱n ta̱ Jeremías nu̱ú íyo ta̱ Guedalías se̱ʼe ta̱ Ahiqam chí Mizpá, ta ni̱xa̱a̱ra ni̱xi̱yora xíʼin na̱ ni̱ndo̱o ñuu kán.
it-2-S pág. 472
Nebuzaradán
Ta̱ Nebuzaradán ka̱ndíxara chiñu xa̱ʼnda ta̱ Nabucodonosor ta̱ chi̱ndeéra ta̱ Jeremías ña̱ ni̱sañára ta ta̱xira nda̱ka̱xinra ndáaña kúni̱ra keʼéra. Nda̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra ña̱ kundaarara ta ta̱xira sava ña̱ʼa ndaʼa̱ra. Ta̱ Nebuzaradán ke̱ʼéra ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ rey ñuu Babilonia ta nda̱ka̱xinra ta̱ Guedalías ña̱ kaʼndachíñura nu̱ú na̱ ni̱ndo̱o kán. (2Re 25:22; Jer 39:11-14; 40:1-7; 41:10.) Tá ni̱ya̱ʼa u̱ʼu̱n ku̱i̱ya̱ tá 602 t.x., ta̱ Nebuzaradán nda̱kiʼinra sava na̱ judío, sana na̱ xi̱nu ku̱a̱ʼa̱n inka ñuu kúú na̱ nda̱kiʼinra. (Jer 52:30.)
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Jeremías 42:1-3) Tasaá ni̱xa̱a̱ ndiʼi na̱ níʼi chíñu nu̱ú na̱ soldado xíʼin ta̱ Johanán se̱ʼe ta̱ Qaréah xíʼin ta̱ Jezanías se̱ʼe ta̱ Hosaya ta ndiʼi na̱ yiví ni̱xa̱a̱na nda̱a̱ na̱ va̱lí iin saá nda̱a̱ na̱ chée, ta ku̱yatinna 2 ta ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin ta̱ Jeremías ta̱ profeta: “Kuniso̱ʼo loʼo ña̱ káʼa̱nndi̱ xíʼún, ka̱ʼa̱n loʼo xa̱ʼandi̱ xíʼin Jehová, chi ndáa loʼo kuití kúúndi̱ kíndo̱o, táki̱ʼva xítoún yóʼo. 3 Ta ná ka̱ʼa̱n Jehová xíʼinndi̱ ndáa yichi̱ kúú ña̱ kakandi̱ ta ndáa ña̱ʼa kúú ña̱ xíniñúʼu keʼéndi̱”.
(Jeremías 43:2) Ta̱ Azarías se̱ʼe ta̱ Hosaya xíʼin ta̱ Johanán se̱ʼe ta̱ Qaréah xíʼin ndiʼi na̱ ta̱a na̱ ni̱nuní kúni ki̱xaʼána káʼa̱nna xíʼin ta̱ Jeremías: “Su̱ví ña̱ nda̱a̱ kúú ña̱ káʼún. Su̱ví Jehová kúú ta̱ níchindaʼá yóʼó ña̱ ka̱ʼún ña̱yóʼo xíʼinndi̱: ‘Va̱ása ki̱ʼvindó koondó ñuu Egiptoʼ.
(Jeremías 43:4) ta ni ta̱ Johanán se̱ʼe ta̱ Qaréah ni na̱ níʼi chíñu nu̱ú na̱ soldado kǒo níxiniso̱ʼona ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová ña̱ koona ñuu Judá.
w03-S 1/5 pág. 10 párr. 10
¿Á xa̱a̱ ndáka̱tu̱ʼun xíʼin miíún míí íyo Jehová?
10 Tándi̱ʼi ndi̱ʼi-xa̱ʼa ñuu Jerusalén ta na̱ ñuu Babilonia nda̱kiʼinna na̱ judío ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna, ta̱ Johanán nda̱koo tu̱ʼvara ña̱ ndakiʼinra iin grupo loʼo na̱ judío na̱ ki̱ndoo chí Judá ña̱ ku̱ʼu̱nna xíʼinra chí ñuu Egipto. Tá kúma̱níka ku̱ʼu̱nna ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin ta̱ Jeremías ña̱ ná ka̱ʼa̱nra xíʼin Ndióxi̱ xa̱ʼana, ná ndukúra yichi̱ nu̱ú Jehová. Soo kǒo níka̱ʼa̱n Jehová xíʼinna ña̱ kúni̱na kuniso̱ʼona, ña̱kán va̱ʼaka ke̱ʼéna ña̱ kúni̱ miína (Jeremías 41:16–43:7). ¿Ndáaña sákuaʼún xíʼin versículo yóʼo ta ndáaña xíniñúʼu keʼún ña̱ va̱ʼa chindeé Jehová yóʼó?
(Jeremías 43:5-7) Tasaá ta̱ Johanán se̱ʼe ta̱ Qaréah xíʼin ndiʼi jefe na̱ soldado nda̱kiʼinna si̱lóʼo na̱ ndi̱kó ti̱xin ku̱a̱ʼá ñuu, ña̱ kundoona loʼo tiempo ñuu Judá, 6 na̱ ta̱a, ñá síʼína, na̱ va̱lí se̱ʼena, ná se̱ʼe ta̱ rey ta ndiʼika na̱ yiví na̱ nda̱koo ta̱ Nebuzaradán kundaa ta̱ Guedalías se̱ʼe ta̱ Ahiqam se̱ʼe ta̱ Safán, ta̱ Jeremías ta̱ kúú profeta xíʼin ta̱ Baruc se̱ʼe ta̱ Nerías. 7 Ta nda̱a̱ vitin ni̱ki̱ʼvina chí ñuu Egipto, chi kǒo níxiniso̱ʼona ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová; tasaá ni̱xa̱a̱na nda̱a̱ Tahpanhés.
it-1-S pág. 600 párr. 3
Cronología
Ni̱xa̱a̱na nda̱sina ñuu Jerusalén tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n i̱i̱n ku̱i̱ya̱ xáʼndachíñu ta̱ Sedequías (609 t.x.) ta ndi̱ʼi-xa̱ʼaña tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n u̱xu̱ iin ku̱i̱ya̱ xáʼndachíñura (607 t.x.), ta ta̱ Nabucodonosor xa̱a̱ 19 ku̱i̱ya̱ ku̱a̱ʼa̱n xáʼndachíñura (tá ná kixaʼáyó kaʼviyó ku̱i̱ya̱ 625 t.x., tá ki̱xaʼára xáʼndachíñura; 2Re 25:1-8). Yo̱o̱ u̱ʼu̱n ña̱ ku̱i̱ya̱ 607 (tí yo̱o̱ Ab, ña̱yóʼo kúú yo̱o̱ julio xíʼin agosto) saá kúú ña̱ xa̱ʼmina ñuu Jerusalén, nama̱ cha̱chi válíña i̱xaana, ta ku̱a̱ʼání na̱ xi̱ndoo yóʼo nda̱kiʼinnana ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna. Soo ta̱xina ni̱ndo̱o na̱ ndáʼvi, tándi̱ʼi xa̱ʼnína ta̱ Guedalías ta̱ ta̱xi ta̱ Nabucodonosor kundaañaʼá, saá kúú ña̱ xi̱nuna ku̱a̱ʼa̱nna chí ñuu Egipto, ta nda̱a̱ ni iinkana kǒo níkindo̱o ñuu Judá. (2Re 25:9-12, 22-26.) Ña̱yóʼo ku̱uña tá yo̱o̱ u̱xa̱, yo̱o̱ Etanim (á Tisri, ña̱yóʼo kúú táʼvi yo̱o̱ septiembre xíʼin octubre). Ña̱kán ña̱ ku̱i̱ya̱ 70 sana ki̱xaʼáña 1 tí octubre ña̱ ku̱i̱ya̱ 607 t.x. ta ni̱xa̱a̱ña ku̱i̱ya̱ 537 t.x. Ña̱yóʼo ku̱uña yo̱o̱ u̱xa̱ ña̱ ku̱i̱ya̱ yóʼo tá ndi̱kó sava na̱ judío chí Judá, tá míí ni̱xi̱nu 70 ku̱i̱ya̱ ña̱ ke̱ena ku̱a̱ʼa̱nna ta ni̱ndo̱o mií ñuu yóʼo. (2Cr 36:21-23; Esd 3:1.)
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Jeremías 40:11-41:3) Ta ndiʼi na̱ judío na̱ xi̱ndoo chí ñuu Moab xíʼin na̱ xi̱ndoo xíʼin na̱ se̱ʼe ta̱ Ammón xíʼin ta̱ Edom xíʼin ndiʼika na̱ xi̱ndoo inka país, saátu na̱yóʼo xi̱niso̱ʼona ña̱ ta̱xi ta̱ rey ñuu Babilonia ni̱ndo̱o savana ñuu Judá ta ta̱xira ta̱ kuniʼi chíñu nu̱úna ta̱ Guedalías se̱ʼe ta̱ Ahiqam se̱ʼe ta̱ Safán. 12 Ta ndiʼi na̱ judío na̱ ke̱e ku̱a̱ʼa̱n inka ñuu, ki̱xaʼá ndíkóna chí ñuu Judá nu̱ú ta̱ Guedalías chí Mizpá. Ta ki̱xaʼána ndákaya ku̱a̱ʼána ku̱i̱ʼi ña̱ kána tiempo sáví. 13 Ta̱ Johanán se̱ʼe ta̱ Qaréah xíʼin ndiʼi na̱ soldado na̱ xi̱ndoo chí yuku̱, ki̱xina nu̱ú ta̱ Guedalías chí Mizpá. 14 Ta ki̱xaʼána káʼa̱nna xíʼinra: “¿Á kǒo kúnda̱a̱-iniún ta̱ rey Baalís, se̱ʼe ta̱ Ammón, chi̱ndaʼára ta̱ Ismael se̱ʼe ta̱ Netanías ña̱ kaʼníra yóʼó?”. Soo ta̱ Guedalías se̱ʼe ta̱ Ahiqam va̱ása níkandíxarana. 15 Ta̱ Johanán se̱ʼe ta̱ Qaréah ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Guedalías, chí Mizpá: “Kúni̱i̱ ku̱ʼi̱n, kaʼníi̱ ta̱ Ismael se̱ʼe ta̱ Netanías, kǒo ni iinna kunda̱a̱-ini xa̱ʼa ña̱yóʼo. ¿Nda̱chun taxiún kaʼníra yóʼó, nda̱chun taxiún ku̱ʼu̱n ndiʼi na̱ ñuu Judá na̱ xa̱a̱ nda̱taka ki̱xa̱a̱ nu̱ún, á ña̱ kuvi na̱ ñuu Judá na̱ si̱lóʼo ki̱ndo̱o yóʼo?”. 16 Soo ta̱ Guedalías se̱ʼe ta̱ Ahiqam ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Johanán se̱ʼe ta̱ Qaréah: “Va̱ása keʼún ña̱ káʼún, chi su̱ví ña̱ nda̱a̱ kúú ña̱ káʼún xa̱ʼa ta̱ Ismael”.
41 Ña̱ yo̱o̱ u̱xa̱ ki̱xi ta̱ Ismael se̱ʼe ta̱ Netanías se̱ʼe ta̱ Elisamá, ta̱ se̱ʼe na̱ kúúmií chiñu náʼnu nu̱ú ta̱ rey, ta inkaka u̱xu̱ na̱ ta̱a ki̱xi xíʼinra nu̱ú ta̱ Guedalías se̱ʼe ta̱ Ahiqam chí Mizpá. Ta kán nda̱kutáʼanna xi̱xina chí Mizpá. 2 Tasáa ta̱ Ismael se̱ʼe ta̱ Netanías xíʼin inka u̱xu̱ ta̱a na̱ kítáʼan xíʼinra nda̱kunditana xíʼin espada ta xa̱ʼnína ta̱ Guedalías, se̱ʼe ta̱ Ahiqam se̱ʼe ta̱ Safán. Saá i̱xaana xa̱ʼnína ta̱ nda̱ka̱xin ta̱ rey ñuu Babilonia kundaa ñuu yóʼo. 3 Ndiʼi ta̱a na̱ kítáʼan xíʼin ta̱ Guedalías chí Mizpá xíʼin na̱ caldeo na̱ ndóo xíʼinra, na̱ xíka nu̱ú ku̱a̱chi xíʼinra, ta̱ Ismael xa̱ʼní ndiʼira na̱yóʼo.
22-28 TÍ MAYO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA | JEREMÍAS 44-48
“Va̱ása ndukún ña̱ ku̱i̱ká xíʼin ña̱ ndukáʼnún”
(Jeremías 45:2, 3) “Ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová Ndióxi̱ na̱ ñuu Israel xa̱ʼa yóʼó ta̱ Baruc: 3 ‘Káchiún: “Ay ndáʼvii̱, saáchi Jehová kúú ta̱ táxi ña̱ xóʼvi̱níi̱. Xa̱a̱ ku̱naíi̱ xíʼin tu̱ndóʼo ña̱ íyo nu̱úi̱, ni loʼoví kǒo kívi ndakiʼinndeíi̱”ʼ.
jr-S pág. 104, 105 párr. 4-6
‘Va̱ása ndukún ña̱ ku̱i̱ká xíʼin ña̱ ndukáʼnúnʼ
4 Sana xa̱ʼa ña̱ ka̱ʼa̱n va̱ʼana xa̱ʼa ta̱ Baruc xi̱ndiʼiní-inira xa̱ʼa. Su̱ví kuití ña̱ xi̱kuura secretario ta̱ Jeremías, sana xi̱kuumiíra inka chiñu káʼnu. Jeremías 36:32 káʼa̱nña ña̱ naníra “secretario”. Na̱ káʼvi xíʼin ña̱ arqueología káʼa̱nna ña̱ xi̱kuumiíra iin chiñu káʼnu ini palacio ta̱ rey. Ña̱ xi̱ka̱ʼa̱n na̱ secretario xíʼinra saá xi̱ka̱ʼa̱ntuna xíʼin ta̱ “Elisamá”, ta xi̱kuura secretario ta xi̱kuutura príncipe ñuu Judá. Xíʼin ña̱yóʼo kúnda̱a̱-iniyó ta̱ Baruc va̱ʼa xi̱kiʼvira “nu̱ú xi̱xixi na̱ secretario” chí “veʼe ta̱ rey” xa̱ʼa ña̱ inkáchi chiñu xi̱kuumiíra xíʼin ta̱ Elisamá (Jer. 36:11, 12, 14). Xíʼin ña̱yóʼo kúnda̱a̱-iniyó ta̱ Baruc iin ta̱ chíñu káʼnu xi̱kuu ta̱yóʼo ini palacio ta̱ rey. Ñanira ta̱ Seraya ni̱xi̱yo ta̱ xi̱kiʼin kuenta xíʼin ta̱ rey Sedequías xíʼin na̱ káchiñu nu̱úra, ta sa̱átu ni̱xa̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ rey iin chiñu káʼnu chí ñuu Babilonia (kaʼvi Jeremías 51:59). Ta̱ Seraya kúú ta̱ xi̱ndisochíñu xíʼin ña̱ʼa ña̱ xi̱xina ta xi̱ndukúra nu̱ú koo ta̱ rey tá ku̱a̱ʼa̱nra inka ñuu. Iin chiñu káʼnu xi̱kuumiíra.
5 Xa̱ʼa ña̱ xi̱kuumiíra iin chiñu káʼnu xi̱kunaara ña̱ xi̱kaʼyíra ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ ndoʼo na̱ ñuu Judá, chi ku̱a̱ʼání ña̱ ka̱ʼyíra. Ta su̱ví ña̱yóʼo kuití níxi̱kuu chiñu ta̱ Baruc, chi xi̱niñúʼu chi̱ndeé táʼanra xíʼin ta̱ profeta Jeremías, xa̱ʼa ña̱yóʼo nda̱a̱ kivi kindaana chiñu ndaʼa̱ra ña̱ xi̱kuumiíra nu̱ú ta̱ rey. Ta vitin ná ndakanixi̱níyó ndáaña kuu tá ná sandiʼi-xa̱ʼa Jehová na̱ ñuu yóʼo, tá káchi Jeremías 45:4. Tá ná kixa̱a̱ tiempo ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa ñuu yóʼo, ña̱ nda̱kanixi̱ní ta̱ Baruc xa̱ʼa tá kúú ña̱ koora ta̱ káʼnu ti̱xin palacio ta̱ rey á ña̱ koo ku̱a̱ʼá xu̱ʼúnra, va̱ása chindeéña miíra. Ta̱yóʼo xi̱kuni̱ra kuumiíra ndiʼi chiñu va̱ʼa, soo ña̱ ndiʼi-xa̱ʼava kuu ña̱yóʼo. Xa̱ʼa ña̱yóʼo Ndióxi̱ kúni̱ra chindeé táʼanra xíʼinra.
6 Ña̱ʼa ña̱ xi̱kuni̱ ta̱ Baruc kuumiíra sana xi̱kuuña ña̱ ku̱i̱ká. Ñuu ña̱ ni̱xi̱yo yatin xíʼin ñuu Judá nina ña̱ ku̱i̱ká xi̱ndayáʼvi nu̱úna. Ñuu Moab xíʼin ñuu Ammóm nina ña ku̱i̱ká xi̱ndiʼi-inina xa̱ʼa. Na̱ ñuu Babilonia ku̱a̱ʼání ña̱ ku̱i̱ká xi̱kuumiína, káchi Jehová xíʼin ta̱ Jeremías (Jer. 48:1, 7; 49:1, 4; 51:1, 13). Soo ndiʼi ñuu yóʼo na̱ sandiʼi-xa̱ʼa Jehová kúúna.
(Jeremías 45:4, 5a) ”Ña̱yóʼo xíniñúʼu ka̱ʼún xíʼinra: ‘Ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová: “Koto. Ña̱ i̱xava̱ʼi̱ ta sandiʼi-xa̱ʼíi̱ña, ta ndiʼi ña̱ chi̱ʼii̱ tuʼi̱nña, nu̱ú iníísaá ñuu yóʼo. 5 Soo yóʼó nina ña̱ ku̱i̱ká xíʼin ña̱ ndukáʼnún ndíʼi̱-iniún xa̱ʼa. Va̱ása ndukún ña̱yóʼo”ʼ.
jr-S pág. 103 párr. 2
‘Va̱ása xíniñúʼu ndukún ña̱ ku̱i̱ká xíʼin ña̱ ndukáʼnúnʼ
2 “Ay ndáʼvii̱, saáchi Jehová kúú ta̱ táxi ña̱ xóʼvi̱níi̱. Xa̱a̱ ku̱naíi̱ xíʼin tu̱ndóʼo ña̱ íyo nu̱úi̱.” Saátu miíyó kíxa̱a̱ iin ki̱vi̱ ña̱ kúnaáyó, sava nda̱a̱ káʼa̱nyó ña̱ kúnaáyó á savatu ndákani kuití xi̱níyó. Ta̱ Baruc á ni̱ka̱ʼa̱nra á nda̱kani kuití xi̱níra, soo Jehová na̱kunda̱a̱va-inira xa̱ʼa ña̱ ndóʼora. Ndióxi̱ xíni̱vara ndáaña kúú ña̱ ndo̱ʼo ta̱yóʼo, xa̱ʼa ña̱yóʼo xi̱niñúʼura ta̱ Jeremías ña̱ chi̱ndeé táʼanra xíʼinra (kaʼvi Jeremías 45:1-5). ¿Nda̱chun ku̱naá ta̱ Baruc? ¿Á xa̱ʼa chiñu ña̱ xi̱kuumiíra kúúña? Ku̱naára chi íyo inka ña̱ xi̱ndiʼi-inira xa̱ʼa. Ta̱ Baruc ña̱ ku̱i̱ká xíʼin ña̱ ndukáʼnura xi̱ndiʼi-inira xa̱ʼa. ¿Ndáa ña̱ʼa xi̱kuu ña̱yóʼo? ¿Ndáaña ni̱ka̱ʼa̱n Jehová taxira ndaʼa̱ra tá ná kuniso̱ʼora consejo? Ta, ¿ndáaña sákuaʼayó xíʼin ña̱ ndo̱ʼora?
(Jeremías 45:5b) ”‘Saáchi, yi̱ʼi̱ taxii̱ castigo ndaʼa̱ na̱ yiví, káchi Jehová, ta yi̱ʼi̱ saka̱kui̱ yóʼó nda̱a̱ ndáaka nu̱ú kuʼúnʼ”.
w16.07-S pág. 8 párr. 6
Ná kundi̱ku̱nyó Reino Ndióxi̱ su̱víka ña̱ ku̱i̱ká
6 Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa ña̱ ndo̱ʼo ta̱ Baruc, ta̱ secretario ta̱ Jeremías. Ni xa̱a̱ ku̱yatin ndiʼi-xa̱ʼa ñuu Jerusalén, ta̱ Baruc ki̱xaʼára nándukúra ña̱ ku̱i̱ká xíʼin ña̱ ndukáʼnura ta va̱ása chindeéña miíra chí nu̱únínu. Ña̱ xíniñúʼu keʼéra kúúña ná saka̱kura miíra. Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Yi̱ʼi̱ saka̱kui̱ yóʼó” (Jer. 45:1-5). Ndióxi̱ sandiʼi-xa̱ʼara ñuu yóʼo ta kǒo saka̱kura ña̱ʼa ña̱ ku̱i̱ká ña̱ kúúmií na̱ yiví (Jer. 20:5). Ña̱ tiempo vitin xa̱a̱ kúyatin ndiʼi-xa̱ʼa ndiʼi ña̱ʼa ña̱ íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo; su̱ví tiempo ña̱ ndukúyó ña̱ ku̱i̱ká kúúña. Xa̱a̱ kúnda̱a̱-iniyó va̱ása ka̱kuña tá ná kixa̱a̱ ña̱ gran tribulación, ni yaʼviní ña̱ sa̱táyó ni ña̱ ndáyáʼviní kúúña nu̱úyó (Prov. 11:4; Mat. 24:21, 22; Luc. 12:15).
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Jeremías 48:13) Ta na̱ ñuu Moab kukaʼan nu̱úna xa̱ʼa ña̱ Kemós, nda̱a̱ táki̱ʼva ku̱kaʼan nu̱ú na̱ ñuu Israel xa̱ʼa ña̱ kándíxanína Betel.
it-2-S pág. 172
Kemós
Tá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías xa̱ʼa tu̱ndóʼo ña̱ kixi nu̱ú na̱ ñuu Moab, ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa ndióxi̱na, ña̱ naní Kemós, ta ni̱ka̱ʼa̱ntura xa̱ʼa na̱ su̱tu̱ xíʼin na̱ príncipe ña̱ ku̱ʼu̱nna xíʼinna chí ñuu Babilonia. Na̱ ñuu Moab kukaʼan nu̱úna xa̱ʼa ña̱ va̱ása kuchiñu ndióxi̱na chindeéña miína, nda̱a̱ táki̱ʼva ndo̱ʼo na̱ u̱xu̱ tribu ñuu Israel ku̱kaʼan nu̱úna xa̱ʼa ña̱ xi̱kandíxana ña̱ Betel, chi yóʼo kúú nu̱ú xi̱ndasakáʼnuna tí si̱ndi̱ki̱. (Jer 48:7, 13, 46.)
(Jeremías 48:42) “‘Ta ña̱ ñuu Moab ndiʼi-xa̱ʼaña ta kǒo kookaña ñuu, saáchi na̱ yiví ñuu yóʼo kǒo íxato̱ʼóna Jehová.
it-2-S pág. 411 párr. 5
Moab
Kúnda̱a̱-iniyó ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n na̱ profeta kundoʼo ña̱ ñuu Moab ni̱xi̱nu ndiʼiña. Xa̱a̱ ku̱a̱ʼání tiempo ndi̱ʼi-xa̱ʼa ñuu yóʼo. (Jer 48:42.) Ña̱ tiempo vitin ndáa nu̱ú ni̱xi̱yovaña náʼa̱ ña̱ ndixa ni̱xi̱yoña, tá kúú ñuu: Nebo, Hesbón, Aroer, Bet-gamul xíʼin Baal-meón, ta ku̱a̱ʼáníka ñuu ña̱ ni̱xi̱yo yóʼo kǒo ki̱vi̱ña xíni̱yó.
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Jeremías 47:1-7) Ña̱yóʼo kúú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xa̱ʼa na̱ ñuu Filisteo xíʼin ta̱ profeta Jeremías, tá kúma̱níka kixi ta̱ Faraón ña̱ sandiʼi-xa̱ʼara ñuu Gaza. 2 Ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová: “Koto. Va̱xi ti̱kui̱í chí norte ta iin yu̱ta káʼnu kúúrá va̱xi. Ta ndakutúrá iníísaá ñuu Egipto xíʼin ña̱ʼa ña̱ íyo nu̱úña, ndiʼi ñuu xíʼin na̱ ndóo nu̱úña. Ta na̱ ta̱a kanana, ta ndiʼi na̱ ndóo ñuu kán iin kana kóʼóna. 3 Iin káʼa xa̱ʼa kuáyi̱ sa̱na̱na va̱xirí, iin káxán va̱xi carrona tú guerra, iin níʼi llanta xa̱ʼanú va̱xinú, na̱ íyo se̱ʼe va̱ása ndikóna xa̱ʼa se̱ʼena, chi kǒo ndée kúúmiína, 4 chi ki̱xa̱a̱ ki̱vi̱ ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa na̱ ñuu Filisteo, xíʼin ñuu Tiro xíʼin ñuu Sidón xíʼin inka na̱ chíndée táʼan xíʼinna. Chi Jehová kúú ta̱ kánitáʼan xíʼin na̱ ñuu Filisteo, na̱ kíndo̱o isla ña̱ Caftor. 5 Na̱ ñuu Gaza taʼnda yixí xi̱nína. Ta na̱ ñuu Asquelón kǒo kívi ka̱ʼa̱nkana. Ndóʼó na̱ kíndo̱o yoso̱, ¿ama sandákoondó ña̱ kaʼndandó miíndó? 6 ”Ña̱ espada Jehová. ¿Ama kúú ña̱ táxin koún? Ki̱ʼvi nu̱ú ndíka̱a̱ va̱ʼún. Ki̱ʼvi nu̱ú ndákiʼinndeún ta va̱ása ka̱ʼún. 7 ”Soo, ¿ndáaña keʼéña koo táxinña ta mií Jehová kúú ta̱ xa̱ʼndachíñu nu̱úña? Ku̱a̱ʼa̱nña sandiʼi-xa̱ʼaña ta̱ Asquelón xíʼin tá mar. Chi yóʼo kúú nu̱ú chi̱ndaʼáraña ku̱a̱ʼa̱nña”.
29 TÍ MAYO NDA̱A̱ 4 TÍ JUNIO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA | JEREMÍAS 49-50
“Jehová táxira bendición ndaʼa̱ na̱ vitá-ini ta táxira castigo ndaʼa̱ na̱ ni̱nu kúni”
(Jeremías 50:4-7) “Tá ná ki̱xa̱a̱ ki̱vi̱ saá xíʼin tiempo saá káchi Jehová, na̱ se̱ʼe ta̱ Israel, na̱yóʼo xíʼin na̱ se̱ʼe ta̱ Judá ndakutáʼanna, ta kixina. Kuakuna kixina ta nandukúna Jehová. 5 Nda̱ka̱tu̱ʼunna xa̱ʼa yichi̱ ña̱ ku̱a̱ʼa̱n chí Sión, ta ku̱ʼu̱nna nu̱úña, ta kachina: ‘Naʼandó ná kutáʼanyó xíʼin Jehová ta chika̱a̱yó iin trato ña̱ koo ndiʼi tiempo ta kǒo nandósóyó xa̱ʼañaʼ. 6 Nda̱a̱ táki̱ʼva ndóʼo kití tí xíʼi̱ saá ndóʼo na̱ ñui̱. Na̱ pastor va̱ása kíʼinna kuenta xíʼinna. Na̱ nda̱ñúʼu kúúna chí yuku̱ iin ku̱a̱ʼa̱n va̱xina xíkana. Ta na̱ndósóna xa̱ʼa ñuuna. 7 Ndiʼi na̱ kúú contra xíʼinna sándiʼi-xa̱ʼanana, ta káchina: ‘Su̱ví ku̱a̱chi miíyó kúúña, chi miívana kúú na̱ ke̱ʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa nu̱ú Jehová ta̱ kéʼé ña̱ nda̱kú, ta xi̱ndiku̱nna ña̱ xi̱keʼé na̱ yivána na̱ xi̱ndoo xi̱naʼáʼ.”
(Jeremías 50:29-32) ”Kanandó na̱ kúúmií tú arco ña̱ ná kanitáʼanna xíʼin na̱ ñuu Babilonia. Ná xa̱a̱na kasina sa̱tá ñuuna ña̱ ná kǒo kee na̱ ndóo yóʼo. Keʼéndó xíʼinna nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼéna xíʼinndó. Chi va̱ása va̱ʼa ña̱ ke̱ʼéna xíʼin Jehová, ta̱ santo ñuu Israel. 30 Xa̱ʼa ña̱yóʼo na̱ va̱lí kuáa̱n chí calle kuvina ta ndiʼi na̱ soldado na̱ ndiʼi-xa̱ʼava kúúna ki̱vi̱ saá”, káchi Jehová. 31 “Koto. Xa̱ʼa ña̱ ni̱nu kúniún kixa̱a̱ ki̱vi̱ ña̱ taxii̱ castigo ndaʼún, káchi Jehová. 32 Xa̱ʼa ña̱ ni̱nuní kúniún ndiʼi-xa̱ʼavaún ta ni iinna kǒo chindeé yóʼó. Ta yi̱ʼi̱ kaʼmii̱ ndiʼi ñuún xíʼin ndiʼi ña̱ʼa ña̱ kúúmiíña.”
it-1-S pág. 62
Na̱ contra
Tá ke̱ʼé na̱ ñuu Ndióxi̱ ña̱ va̱ása va̱ʼa, sa̱ndákoora miína ndaʼa̱ na̱ contra xíʼinna ta i̱xandi̱va̱ʼana xíʼinna. (Sl 89:42; Lam 1:5, 7, 10, 17; 2:17; 4:12.) Soo na̱ contra yóʼo tá ka̱nitáʼanna xíʼinna nda̱kanixi̱nína xíʼin ndée miívana ku̱chiñuna xíʼinna ta nda̱sakáʼnuna ndióxi̱na, á nda̱kanixi̱nína kǒo castigo taxi Jehová ndaʼa̱na xa̱ʼa na̱ ñuura (Dt 32:27; Jer 50:7). Ta sa̱ndíʼi-xa̱ʼara na̱ ñuu yóʼo xa̱ʼa ña̱ ni̱nuní xi̱kunina. (Isa 1:24; 26:11; 59:18; Na 1:2.) Ke̱ʼéra ña̱yóʼo xa̱ʼa ki̱vi̱ra. (Isa 64:2; Eze 36:21-24.)
(Jeremías 50:38, 39) Ndiʼi-xa̱ʼava ti̱kui̱í ta yi̱chirá. Saáchi ñuu yóʼo íyo ndióxi̱ vatá, xa̱ʼa ña̱yóʼo sásanaña miína. 39 Ta nu̱ú ñuʼú yi̱chí yóʼo nina kití yuku̱ koo nu̱úña, ta yóʼo koo tí avestruz; ta nda̱a̱ ni iin yichi̱ va̱ása xa̱a̱ na̱ yiví koona nu̱úña.”
jr-S pág. 161 párr. 15
“Jehová ke̱ʼéra ña̱ ndákanixi̱níra”
15 Ta̱ Jeremías ni̱ka̱ʼa̱nra ñuu Babilonia kúú ña̱ sandiʼi-xa̱ʼa ñuu Egipto. Xa̱a̱ ku̱a̱ʼání tiempo ni̱ya̱ʼa ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ iin kama kuití ndiʼi-xa̱ʼa ñuu Babilonia. ¿Ndáaña ni̱ka̱ʼa̱nra ndoʼoña? Ti̱kui̱í tá ndíka̱a̱ sa̱tá ñuu yóʼo ‘yi̱chivaráʼ ta na̱ ndóo yóʼo va̱ása kanitáʼankana xíʼinna (Jer. 50:38; 51:30). Ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías ni̱xi̱nuña tá ki̱xi na̱ ñuu Media xíʼin na̱ ñuu Persia tá sa̱yíchina yu̱ta Éufrates, ni̱ko̱so̱kavana ta ni̱ki̱ʼvina ñuu Babilonia. Inka tuku ña̱ ndoʼo ñuu yóʼo kúúña va̱ása kundooka na̱ yiví nu̱úña (Jer. 50:39; 51:26). Nda̱a̱ tiempo vitin kǒo na̱ yiví ndóo nu̱ú ni̱xi̱yo ñuu Babilonia táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱.
w98-S 1/4 pág. 20 párr. 20
Iin libro ña̱ ta̱xi Ndióxi̱
20 Ta̱ Isaías va̱ása níxitakura ña̱ kunira tá ndi̱ʼi-xa̱ʼa ñuu Babilonia. Táki̱ʼva káchi tu̱ʼun Ndióxi̱ ndixa kúú ña̱ ndi̱ʼi-xa̱ʼaña ndáa yu̱u̱ nu̱ú ni̱xi̱yoña ni̱ndo̱o (Jeremías 51:37). Táki̱ʼva káchi ta̱ Jerónimo ta̱ káʼvi xíʼin tu̱ʼun hebreo, ta̱ ni̱xi̱yo tá siglo IV t.v, ña̱ tiempo ni̱xi̱yora ñuu Babilonia xi̱kuuña iin ñuu nu̱ú xi̱ñuʼu kití yuku̱, ta nda̱a̱ tiempo vitin kǒo na̱ yiví ndóo nu̱úña. Ni nda̱saviína ñuu yóʼo ña̱ va̱ʼa ku̱ʼu̱n na̱ turista kunina nu̱ú ni̱xi̱yoña, na̱ yiví na̱ xi̱ndoo yóʼo xíʼin ña̱ ku̱i̱ká ña̱ ni̱xi̱yo nu̱úña ndi̱ʼi-xa̱ʼavaña, nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Isaías (Isaías 14:22).
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Jeremías 49:1, 2) Ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Jehová xíʼin na̱ se̱ʼe ta̱ Ammón: “¿Á kǒo na̱ se̱ʼe ta̱ Israel, á kǒo na̱ sandákoora ña̱ʼara ndaʼa̱? ¿Nda̱chun ndióxi̱ Malcam xáʼndachíñuña nu̱ú ñuu Gad, ta na̱ ñuuña ndóona ñuu Israel?”. 2 “‘Xa̱ʼa ña̱yóʼo kixa̱a̱ ki̱vi̱ káchi Jehová, ta kuniso̱ʼona ña̱ tivi na̱ ku̱ʼu̱n nu̱ú guerra ña̱ kanitáʼanna xíʼin ñuu Rabá na̱ se̱ʼe ta̱ Ammón; ndáa nu̱ú ni̱xi̱yo ñuu yóʼo kuna̱ʼa̱ ta kǒoka na̱ yiví kundoo, ta ñuu ña̱ íyo yatin xíʼinña ña̱ koko kúúña.ʼ ”‘Ta ñuu Israel ndakiʼin ndiʼi ña̱ʼa na̱ ñuu yóʼoʼ, káchi Jehová.
it-1-S pág. 117 párr. 2
Ammonitas
Ta̱ Tiglat-piléser xíʼin iin ta̱ káchíñu nu̱úra ki̱ʼinna na̱ ñuu Israel ku̱a̱ʼa̱n xíʼinna (2Re 15:29; 17:6), saá kúú ña̱ ni̱xa̱a̱ na̱ ñuu Ammón xi̱koona nu̱ú ni̱xi̱yo na̱ tribu ta̱ Gad, chi ñuʼú yóʼo kúú ña̱ xa̱a̱ ka̱nitáʼanna xa̱ʼa xíʼin ta̱ Jefté, soo kǒo níkuchiñuna xíʼinra. (Chitáʼanña xíʼin Sl 83:4-8.) Xa̱ʼa ña̱ ke̱ʼéna xíʼin na̱ ñuu yóʼo, Jehová xi̱niñúʼura ta̱ profeta Jeremías ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ ñuu Ammón xa̱ʼa ña̱ ndoʼona xíʼin ndióxi̱na ña̱ Malcón á (Milcón) xa̱ʼa ña̱ nda̱kiʼinna ndiʼi ña̱ xi̱kuumií na̱ tribu ta̱ Gad. (Jer 49:1-5.) Na̱ ñuu Ammón ku̱a̱ʼáka ña̱ ke̱ʼéna xíʼin na̱ ñuu Judá ta chi̱ndaʼána na̱ yiví ku̱a̱ʼa̱nna ña̱ kundi̱va̱ʼana xíʼinna, tá tiempo xáʼndachíñu ta̱ rey Jehoiaquim. (2Re 24:2, 3.)
(Jeremías 49:17, 18) Ta ñuu Edom ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa kúúña. Ndiʼi na̱ ya̱ʼa nu̱ú ni̱xi̱yoña iin ndakanda̱-inina tá ná kunina ña̱ ndi̱ʼi-xa̱ʼaña. 18 Ndiʼi-xa̱ʼaña nda̱a̱ táki̱ʼva ndi̱ʼi-xa̱ʼa ñuu Sodoma xíʼin Gomorra xíʼin inka ñuu ña̱ ni̱xi̱yo yatin xíʼin ña̱yóʼo, káchi Jehová, ni iin na̱ yiví kǒo koo nu̱úña, ni na̱ inka ñuu kǒo kixi koo.
jr-S pág. 163 párr. 18
“Jehová ke̱ʼéra ña̱ ndákanixi̱níra”
18 Tá siglo nu̱ú ni̱xi̱nu inka profecía ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías xa̱ʼa, ña̱ sandiʼi-xa̱ʼa ñuu Babilonia ñuu Edom (Jer. 25:15-17, 21; 27:1-7). Soo íyo inka ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ ndoʼoña. Ñuu Edom ndiʼi-xa̱ʼaña nda̱a̱ táki̱ʼva ndi̱ʼi-xa̱ʼa ñuu Sodoma xíʼin ñuu Gomorra. Ña̱yóʼo kúni̱ kachiña ndiʼi-xa̱ʼaña ta nda̱a̱ ni iin tiempo va̱ása ndikóña kooña ñuu (Jer. 49:7-10, 17, 18). Tasaá ku̱u xíʼinña. ¿Ndáa míí ndíka̱a̱ ñuu Edom kuniyó tiempo vitin? ¿Á va̱xiña nu̱ú mapa kuniyó? Kǒoña va̱xi. Tu̱ʼun Edom xíʼin edomita va̱xiña nu̱ú libro yatá ña̱ historia xíʼin nu̱ú historia ña̱ Biblia, á nu̱ú mapa ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa tiempo saá. Táki̱ʼva káchi ta̱ Flavio Josefo, na̱ ñuu Judá i̱xanduxa̱na xíʼin na̱ ñuu Edom ña̱ kundiku̱nna ña̱ kándíxana, tá siglo II tiempo xi̱naʼá; tá ndi̱ʼi-xa̱ʼa ñuu Jerusalén tá ku̱i̱ya̱ 70 ña̱ tiempo vitin, ndi̱ʼi-xa̱ʼatu ñuu Edom xíʼin ña̱yóʼo.
ip-2-S pág. 350 párr. 6
Jehová ndásalivira ki̱vi̱ra
6 ¿Nda̱chun xi̱kanitáʼan Jehová xíʼin na̱ ñuu Edom? Na̱ yiví na̱ xi̱ndoo ñuu Edom nina xi̱kanitáʼanna xíʼin na̱ ñuu Ndióxi̱, nani tá xi̱taku ta̱ Esaú (Génesis 25:24-34; Números 20:14-21). Xa̱ʼa ña̱ xi̱sa̱a̱ní-ini na̱ ñuu Edom xi̱xinina na̱ ñuu Jerusalén ña̱kán ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin na̱ ñuu Babilonia ña̱ ná sandiʼi-xa̱ʼana na̱yóʼo (Salmo 137:7). Ña̱ ke̱ʼéna xíʼin na̱ ñuu Jehová xíʼin miíra ke̱ʼénaña. Xa̱ʼa ña̱yóʼo kúú ña̱ ka̱nitáʼanra xíʼin na̱ ñuu Edom (Isaías 34:5-15; Jeremías 49:7-22).
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Jeremías 50:1-10) Ña̱yóʼo kúú tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin ta̱ profeta Jeremías ña̱ ndoʼo na̱ ñuu Babilonia: 2 “Natúʼunndó xíʼin na̱ ñuyǐví ña̱ ndoʼo na̱ ñuu yóʼo. Sandáandó iin seña ná kunina; ta natúʼunndó xa̱ʼaña. Va̱ása kasi yu̱ʼúndó xa̱ʼaña. Ka̱ʼa̱nndó: ‘Ñuu Babilonia xa̱a̱ nda̱kiʼinnaña. Ña̱ ndióxi̱ Bel ku̱kaʼan nu̱úña. Ña̱ ndióxi̱ Merodac ni̱yi̱ʼvíña. Ña̱ ndióxi̱ va̱tá ku̱kaʼan nu̱úña. Ndióxi̱ va̱tá ña̱ ndásakáʼnuna yi̱ʼvíñaʼ. 3 Saáchi va̱xi iin ñuu chí norte kanitáʼan xíʼinna. Na̱ va̱xi yóʼo kúú na̱ sandiʼi-xa̱ʼa ñuuna, ta ni iinna va̱ása xa̱a̱ kundoo nu̱úña. Ni na̱ yiví ni kití kǒo kundoo nu̱úña, ku̱ʼu̱n ndiʼina”. 4 “Tá ná ki̱xa̱a̱ ki̱vi̱ saá xíʼin tiempo saá káchi Jehová, na̱ se̱ʼe ta̱ Israel, na̱yóʼo xíʼin na̱ se̱ʼe ta̱ Judá ndakutáʼanna, ta kixina. Kuakuna kixina ta nandukúna Jehová. 5 Nda̱ka̱tu̱ʼunna xa̱ʼa yichi̱ ña̱ ku̱a̱ʼa̱n chí Sión, ta ku̱ʼu̱nna nu̱úña, ta kachina: ‘Naʼandó ná kutáʼanyó xíʼin Jehová ta chika̱a̱yó iin trato ña̱ koo ndiʼi tiempo ta kǒo nandósóyó xa̱ʼañaʼ. 6 Nda̱a̱ táki̱ʼva ndóʼo kití tí xíʼi̱ saá ndóʼo na̱ ñui̱. Na̱ pastor va̱ása kíʼinna kuenta xíʼinna. Na̱ nda̱ñúʼu kúúna chí yuku̱ iin ku̱a̱ʼa̱n va̱xina xíkana. Ta na̱ndósóna xa̱ʼa ñuuna. 7 Ndiʼi na̱ kúú contra xíʼinna sándiʼi-xa̱ʼanana, ta káchina: ‘Su̱ví ku̱a̱chi miíyó kúúña, chi miívana kúú na̱ ke̱ʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa nu̱ú Jehová ta̱ kéʼé ña̱ nda̱kú, ta xi̱ndiku̱nna ña̱ xi̱keʼé na̱ yivána na̱ xi̱ndoo xi̱naʼáʼ.” 8 “Keendó ti̱xin ñuu yóʼo, ta kǒo kuñuʼukandó xíʼin na̱ caldeo, kunúundó nu̱úna nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé tí kití saá keʼéndó. 9 Saáchi yóʼo ka̱ʼi̱n xíʼin ku̱a̱ʼání na̱ ñuu na̱ kee chí norte ña̱ kixina kanitáʼanna xíʼin na̱ ñuu Babilonia. Ta na̱yóʼo tiinnana. Na̱yóʼo xíni̱nína kinína xíʼin tú flecha, ni loʼo va̱ása yáʼa nu̱úna tá kínína na̱ yiví. 10 Ta na̱ Caldeo na̱ ndiʼi-xa̱ʼa kúúvana. Ndiʼi na̱ sandiʼi-xa̱ʼa ñuu yóʼo kusi̱íní-inina”, káchi Jehová.