Referencia Ña̱ Kéʼé na̱ Ndásakáʼnu Ndióxi̱ Tutu nu̱ú Va̱xi ña̱ Keʼéyó Reunión
4-10 TÍ MARZO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | ROMANOS 12-14
“¿Ndáa ki̱ʼva na̱ʼa̱yó ña̱ kúʼvi̱-iniyó xíniyó na̱ yiví nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Jesús?”
(Romanos 12:10) Kuʼvi̱ní-inindó kunitáʼanndó, kuni̱níndó kunitáʼanndó. To̱ʼó koondó xíʼin táʼanndó chinúundó yichi̱ nu̱ú táʼanndó xíʼin ña̱yóʼo.
it-1-S 429
Kuni̱yó kunitáʼanyó
Ndiʼi na̱ ñúʼu ti̱xin congregación xíniñúʼu kuʼvi̱-inina kunitáʼanna (gr. fi·la·del·fí·a, kúni̱ kachiña, “kuni̱yó ñaniyó”). (Ro 12:10; Heb 13:1; va̱ʼatu kotoún 1Pe 3:8.) Tá saá, ti̱xin congregación xíniñúʼu va̱ʼaní kutáʼanyó ta kuni̱níyó kunitáʼanyó nda̱a̱ táki̱ʼva íyoyó xíʼin na̱ veʼeyó. Ni na̱ ñúʼu ti̱xin congregación xa̱a̱ kúʼvi̱va-inina xínitáʼanna, ña̱yóʼo káʼa̱nña xíʼinna ña̱ ná ndakundeékana keʼénaña. (1Te 4:9, 10.)
Tu̱ʼun griego fi·ló·stor·gos, kúni̱ kachiña “na̱ kúni̱ní xíni inkana”, ta xíniñúʼunaña ña̱ ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ iin na̱ yiví na̱ va̱ʼaní kítáʼan xíʼin inka na̱ yiví. Iin tu̱ʼun nu̱ú ka̱na xa̱ʼa̱ tu̱ʼun yóʼo kúú stér·gō, ta xíniñúʼuna tu̱ʼun yóʼo ña̱ ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ ña̱ kúni̱ní iin na̱ familia xínitáʼanna. Ta̱ apóstol Pablo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ndiʼi na̱ ndíku̱n ta̱ Cristo ña̱ ndakundeéna keʼéna ña̱yóʼo. (Ro 12:10.) Ni̱ka̱ʼa̱ntura ña̱ ki̱vi̱ nu̱ú ndíʼi ku̱a̱ʼání na̱ yiví va̱ása kuni̱kana kunitáʼanna (gr. á·stor·goi) ta na̱yóʼo na̱ kuvi koona. (2Ti 3:3; Ro 1:31, 32.)
(Romanos 12:17-19) Kǒo keʼéndó ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin ni iin na̱ yiví. Keʼéndó ña̱ va̱ʼa xíʼin ndiʼi na̱ yiví. 18 Chika̱a̱ndó ndee̱ ña̱ va̱ʼa kutáʼanndó xíʼin ndiʼi na̱ yiví. 19 Kǒo keʼéndó ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin inkana va̱ʼaka kundatundó ná tiin Ndióxi̱ ku̱a̱chi xíʼinna saáchi xa̱a̱ ni̱ka̱ʼyi̱ ña̱yóʼo: “Yi̱ʼi̱ kúú ta̱ tiin ku̱a̱chi xíʼinna káchi Jehová”.
w09-S 15/10 8 párr. 3
“Va̱ʼaní ná kutáʼanyó xíʼin ndiʼi na̱ yiví”
3 (Kaʼvi Romanos 12:17.) Ta̱ Pablo ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ va̱ása xíniñúʼu keʼéyó xíʼin na̱ yiví nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé miína xíʼinyó á tá íxandi̱va̱ʼana xíʼinyó. Consejo yóʼo va̱ʼaní chíndeéña ndiʼi na̱ ti̱ndaʼa̱ xíʼin iin na̱ va̱ása ndásakáʼnu Jehová. Na̱ káʼvi tu̱ʼun Ndióxi̱ xíniñúʼu chika̱a̱na ndee̱ ña̱ va̱ása ndakuiinna yuʼú na̱ ti̱ndaʼa̱ xíʼinna tá káʼa̱n kinina xíʼinna á kéʼéna ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinna. Chi tá ná keʼéna táki̱ʼva kéʼéna xíʼinna va̱ása ndiʼi ku̱a̱chi, ña̱ kuaʼnukava kúúña.
w07-S 1/7 24 párr. 12, 13
“Kǒo keʼéndó ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin ni iin na̱ yiví”
12 Ta̱ Pablo káʼa̱nra xíʼinyó ña̱ viíní ná keʼéyó xíʼin ndiʼi na̱ yiví, ni kúúna na̱ ndíku̱n ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱ á ni va̱ása: “Kǒo keʼéndó ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin ni iin na̱ yiví”. Ña̱yóʼo kítáʼanníña xíʼin inka consejo ña̱ ta̱xira tá ya̱chi̱ka, ña̱ káchi: “Kukini-inindó kunindó ña̱ kini”. Ña̱ ndixaní kúú ña̱yóʼo, saáchi kǒo kivi ka̱ʼa̱nyó ña̱ kúkini-iniyó xíniyó ña̱ kini, soo tá so̱ndíʼi kuniñúʼuyó ña̱yóʼo ña̱ keʼéyó ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin inkana. Ta na̱ʼa̱yó ña̱ su̱ví xíʼin ndinuʼu-iniyó kúni̱yó xínitáʼanyó. Inka consejo ña̱ ta̱xi ta̱ Pablo kúúña ná keʼéyó ndiʼi ña̱ʼa “ña̱ va̱ʼa xíʼin ndiʼi na̱ yiví” (Romanos 12:9, 17). ¿Ndáaña kúni̱ kachi tu̱ʼun yóʼo?
13 Tiempo saá xa̱a̱ ka̱ʼyíva ta̱ Pablo carta ña̱ ku̱a̱ʼa̱n nu̱ú na̱ ñuu Corinto, ta nu̱ú ña̱kán siʼa ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱xoʼvi̱ní na̱ apóstól: “Saáchi ni̱xa̱a̱ndi̱ ku̱undi̱ na̱ xítonde̱ʼé ndiʼi na̱ yiví, nda̱a̱ na̱ ángel. [...] Tá káʼa̱nna ña̱ va̱ása va̱ʼa xa̱ʼa̱ndi̱, káʼa̱nndi̱ ña̱ va̱ʼa xa̱ʼa̱na, tá íxandi̱va̱ʼana xíʼinndi̱, ndakú-inindi̱, tá káʼa̱nna ña̱ vatá xa̱ʼa̱ndi̱, viíní kéʼéndi̱ xíʼinna” (1 Corintios 4:9-13). Na̱ yiví kíʼinnína kuenta xíʼin ndiʼi ña̱ kéʼé miíyó na̱ ndíku̱n ta̱ Cristo tiempo vitin. Sava yichi̱ xíniso̱ʼo na̱yóʼo miíyó tá nátúʼunyó xíʼinna chi kíʼinna kuenta ña̱ va̱ʼaní kéʼéyó ni íxandi̱va̱ʼa na̱ yiví xíʼinyó (1 Pedro 2:12).
(Romanos 12:20, 21) Soo “tá iin na̱ sáa̱-ini xíni yóʼó xíʼi̱na so̱ko taxi ña̱ kuxuna; tá kúni̱na koʼona ti̱kui̱í, taxi ti̱kui̱í ná koʼona, chi tá kéʼún ña̱yóʼo táki̱ʼva íyo ñuʼu̱ saá íyo ña̱ chínúún xi̱nína”. 21 Kǒo keʼún ña̱ va̱ása va̱ʼa, va̱ʼaka keʼé ña̱ va̱ʼa.
w12-S 15/11 29 párr. 13
Xíʼin ndinuʼu-inindó koo káʼnu-inindó xa̱ʼa̱ táʼanndó
13 Sava yichi̱ sana nda̱a̱ na̱ va̱ása va̱ʼa níkeʼé xíʼún xa̱a̱na sakuaʼana xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱. Ta̱ apóstol Pablo ka̱chira: “‘Tá iin na̱ sáa̱-ini xíni yóʼó xíʼi̱na so̱ko taxi ña̱ kuxuna; tá kúni̱na koʼona ti̱kui̱í, taxi ti̱kui̱í ná koʼona, chi tá kéʼún ña̱yóʼo táki̱ʼva íyo ñuʼu̱ saá íyo ña̱ chínúún xi̱nínaʼ. Kǒo keʼún ña̱ va̱ása va̱ʼa, va̱ʼaka keʼé ña̱ va̱ʼa” (Rom. 12:20, 21). Tá vitá-iniyó xíʼin iin na̱ yiví ni ndi̱va̱ʼaníva-inina kivi nasama na̱yóʼo miína ta keʼéna ña̱ va̱ʼa. Tá vií kéʼún xíʼin na̱ íxandi̱va̱ʼa xíʼún á nda̱a̱ kúndáʼvi-iniún xíniúnna, sana ña̱yóʼo chindeéñana ña̱ sakuaʼana xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. Ni nda̱a̱ ndáaka ña̱ ná keʼé na̱ yiví tá vií ndákuiinyó na̱yóʼo kivi kixáʼa ndakanixi̱nína ndáa xa̱ʼa̱ kúú ña̱ viíní ke̱ʼéyó xíʼinna (1 Ped. 2:12; 3:16).
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(Romanos 12:1) Káʼi̱n xíʼinndó ñaniyó, xa̱ʼa̱ ña̱ viíní-ini Ndióxi̱ xíʼinndó, taxindó miíndó ndaʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ kachíñundó nu̱úra ta keʼéndó ndiʼi ña̱ kúni̱ra, saá kúú ña̱ náʼa̱ndó ña̱ ndásakáʼnundóra.
lvs-S 76, 77 párr. 5, 6
Vií va̱ʼa ndaka̱xiún ña̱ kotonde̱ʼún á ña̱ kusíkíún
5 Ndiʼi ña̱ kéʼéyó kivi sakúyatinña miíyó ña̱ ndasakáʼnuyó Jehová á kivitu sakúxíkaña miíyó nu̱úra. Ta̱ Pablo ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo tá ka̱chira: “Taxindó miíndó ndaʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ kachíñundó nu̱úra ta keʼéndó ndiʼi ña̱ kúni̱ra” (Romanos 12:1). Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra: “Xíniñúʼu kuʼvi̱-iniún kuniún Jehová Ndióxi̱ún xíʼin ndiʼi níma̱ún xíʼin ndiʼi ña̱ tákún xíʼin ndiʼi xi̱níún xíʼin ndiʼi ndeún” (Marcos 12:30). Ndiʼi yichi̱ xíniñúʼu taxiyó ndiʼi ña̱ va̱ʼa kúúmiíyó ndaʼa̱ Jehová. Tá tiempo xi̱naʼá tá xi̱taxi na̱ ñuu Israel kití ndaʼa̱ Jehová, tí kǒo kue̱ʼe̱ kúúmií kúú tí xi̱xiniñúʼu taxina ndaʼa̱ra. Tá va̱ása va̱ʼa íyorí á xi̱kuumiírí kue̱ʼe̱, va̱ása níxi̱ndakiʼinrarí ndaʼa̱na (Levítico 22:18-20). Saátu vitin, tá kǒo ña̱ va̱ʼa kéʼéyó va̱ása kuni̱kara ndasakáʼnuyóra.
6 Jehová káʼa̱nra xíʼinyó ña̱yóʼo: “Xíniñúʼu yi̱i̱ koondó chi Ndióxi̱ ta̱ yi̱i̱ kúii̱” (1 Pedro 1:14-16; 2 Pedro 3:11). Jehová kandíxa kuitíra ndasakáʼnuyóra tá kǒo ña̱ kini kéʼéyó (Deuteronomio 15:21). Kǒo kívi ndasakáʼnuyóra tá kéʼéyó ña̱ʼa ña̱ kúndasí nu̱úra xínira, tá kúú ña̱ ku̱su̱nyó xíʼin na̱ kǒo kúú ñá síʼíyó á yiíyó, ña̱ kanitáʼanyó xíʼin inkana, á ña̱ keʼéyó ña̱ʼa ña̱ kútóo na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa (Romanos 6:12-14; 8:13). Saátu kǒo kútóo Jehová ña̱ ndaka̱xinyó kotonde̱ʼéyó ña̱ʼa ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ yóʼo. Chi ña̱yóʼo kivi sakúyaku̱a̱ña miíyó ta kǒo kandíxaka Jehová ndasakáʼnuyóra. Ta saátu va̱ása kivika kutáʼanyó xíʼinra.
(Romanos 13:1) Ndiʼi na̱ yiví ná kuniso̱ʼona ña̱ káʼan na̱ gobierno, saáchi ndiʼi gobierno, Ndióxi̱ kúú ta̱ xa̱ʼndachiñu ña̱ koona; na̱ gobierno na̱ ndóo vitin Ndióxi̱ kúú ta̱ kúni̱ ña̱ kuisochíñuna.
w08-S 15/6 31 párr. 4
Ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ Romanos
13:1. ¿Nda̱chun káʼa̱nyó “na̱ gobierno na̱ ndóo vitin Ndióxi̱ kúú ta̱ kúni̱ ña̱ kuisochíñuna”? Saáchi na̱yóʼo mií Ndióxi̱ kúú ta̱ táxi ña̱ kuisochíñuna. Ta ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ sava na̱ chíñu na̱ koo nu̱ú ñuʼú yóʼo ta ni̱ka̱ʼa̱ntura ña̱ ka̱ʼyi̱ sava profecía xa̱ʼa̱ na̱yóʼo nu̱ú Biblia, ña̱yóʼo táxiña kunda̱a̱-iniyó xa̱ʼa̱ na̱ chíñu yóʼo ña̱ kivi ka̱ʼa̱nyó ña̱ mií “Ndióxi̱ kúú ta̱ kúni̱ ña̱ kuisochíñuna”.
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Romanos 13:1-14) Ndiʼi na̱ yiví ná kuniso̱ʼona ña̱ káʼan na̱ gobierno, saáchi ndiʼi gobierno, Ndióxi̱ kúú ta̱ xa̱ʼndachiñu ña̱ koona; na̱ gobierno na̱ ndóo vitin Ndióxi̱ kúú ta̱ kúni̱ ña̱ kuisochíñuna. 2 Ña̱kán ndiʼi na̱ va̱ása xíín kandíxa na̱ chíñu íyona contra Ndióxi̱; ta na̱ kéʼé ña̱yóʼo ndatiinra ku̱a̱chi xíʼinna. 3 Saáchi na̱ kéʼé ña̱ va̱ʼa va̱ása yíʼvina xínina na̱ chíñu, chi na̱ kéʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa kúú na̱ yíʼvi xínina. ¿Va̱ása kúni̱ún yi̱ʼvíún na̱ chíñu? Ndakundeún keʼún ña̱ va̱ʼa tásaá, ta ka̱ʼa̱n va̱ʼa na̱ chíñu xa̱ʼún; 4 chi na̱yóʼo Ndióxi̱ kúú ta̱ ta̱xina ña̱ chindeéna yóʼó. Soo tá kéʼún ña̱ va̱ása va̱ʼa yi̱ʼvíún, chi su̱ví na̱ níʼi mií espada kúúna; chi na̱ káchíñu nu̱ú Ndióxi̱ kúúna, ta ndátiinna ku̱a̱chi xíʼin na̱ kéʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa. 5 Ña̱kán íyo xa̱ʼa̱ kúú ña̱ xíniñúʼu kandíxandóna, su̱ví xa̱ʼa̱ ña̱ tíin kuitína ku̱a̱chi, saátu xa̱ʼa̱ ña̱ xínitúni̱ndó. 6 Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kúútu ña̱ cháʼvindó impuesto; chi ndiʼi na̱yóʼo na̱ kéʼé chiñu nu̱ú Ndióxi̱ kúúna. 7 Taxindó ndiʼi ña̱ ndúkúna nu̱úndó: na̱ kúni̱ chaʼvindó impuesto, chaʼvindóña; na̱ ndúkú ña̱ʼa nu̱úndó, taxindó ña̱ʼa ndaʼa̱na; na̱ ndúkú ña̱ to̱ʼó, to̱ʼó koondó xíʼinna. 8 Ná kǒo kuníkayó nu̱ú ni iinna, va̱ʼaka ná kuʼvi̱-iniyó kunitáʼanyó; chi na̱ kéʼé ña̱yóʼo sáxi̱nuna ña̱ káʼa̱n ley. 9 Saáchi ley káchiña: “Kǒo ku̱su̱ún xíʼin inkana, kǒo kaʼníún, kǒo kiʼin kúiʼnáún ña̱ʼa inkana, kǒo kutóún ña̱ʼa inkana”, ta nda̱a̱ ndáaka ley íyo, ndiʼi ña̱yóʼo kúni̱ kachiña: “Xíniñúʼu kuʼvi̱-iniún kuniún ñanitáʼún táki̱ʼva kúʼvi̱-iniún xíniún miíún”. 10 Tá kúʼvi̱-iniún xíniúnna kǒo kúndi̱va̱ʼún xíʼinna; tá kéʼún ña̱yóʼo, sáxinún ña̱ káʼa̱n ley. 11 Keʼétundó ña̱yóʼo, saáchi kúnda̱a̱-inindó ndáa tiempo kúúña vitin, ña̱ su̱víka hora ku̱su̱nndó kúúña, saáchi vitin ku̱yatinníka ki̱vi̱ ña̱ ka̱kuyó nu̱úka ki̱vi̱ tá ki̱xáʼayó kándíxayó Ndióxi̱. 12 Xa̱a̱ ku̱yatin tu̱vi; xa̱a̱ ku̱yatin va̱xi ki̱vi̱. Ña̱kán kúúña ná kǒo keʼékayó ña̱ kéʼé na̱ xíka nu̱ú naa, va̱ʼaka ná keʼéyó ña̱ kéʼé na̱ xíka nu̱ú yéʼe̱. 13 Nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ xíka káʼñu saá ná kooyó, ná kǒo kaka-si̱íyó á koʼoyó ndixi nda̱a̱ xi̱niiyó á ña̱ keʼéyó ña̱ kúni̱ miíyó, ni ña̱ kanitáʼanyó, ni ña̱ kukúiñu-iniyó kunitáʼanyó. 14 Keʼéndó táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Jesucristo ta va̱ása ndakanixi̱níndó keʼéndó ña̱ kúni̱ ku̱ñundó.
11-17 TÍ MARZO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | ROMANOS 15, 16
“Ná ka̱ʼa̱nyó xíʼin Jehová ña̱ taxira ndakú koo iniyó xíʼin sándi̱kora iniyó”
(Romanos 15:4) Ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ nu̱ú Biblia tá tiempo xi̱naʼá ni̱ka̱ʼyi̱ña ña̱ va̱ʼa sakuaʼayó xíʼinña, ta va̱ʼa chindeétáʼanña xíʼinyó ta sándi̱koña-iniyó, ta saátu káʼa̱nña xíʼinyó xa̱ʼa̱ ña̱ ndátuyó chí nu̱únínu.
w17.07-S 14 párr. 11
“Kuakundó xíʼin na̱ xáku”
11 Nu̱ú Biblia va̱xi ku̱a̱ʼáka ña̱ kivi sándi̱ko-iniyó, tá kúú ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta̱ Lázaro, ña̱ sa̱kúsuchíní-ini ta̱ Jesús. Ta va̱ása ndákanda̱-iniyó xíʼinña saáchi “ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ nu̱ú Biblia tá tiempo xi̱naʼá ni̱ka̱ʼyi̱ña ña̱ va̱ʼa sakuaʼayó xíʼinña, ta va̱ʼa chindeétáʼanña xíʼinyó ta sándi̱koña-iniyó, ta saátu káʼa̱nña xíʼinyó xa̱ʼa̱ ña̱ ndátuyó chí nu̱únínu” (Rom. 15:4). ¿Á xa̱a̱ íyo iin na̱ táʼún na̱ ni̱xi̱ʼi̱? Tá saá, texto ña̱ va̱xi yóʼo va̱ʼaní chindeéña yóʼo:
▪ “Jehová íyo yatinra xíʼin na̱ xóʼvi̱, ta chíndeétáʼanra xíʼin na̱ kúsuchí-ini” (Sal. 34:18, 19).
▪ “Tá ki̱xáʼa ni̱ndi̱ʼi̱ní-inii̱, miíún sa̱ndíkoún-inii̱ ta sa̱kúsi̱íún-inii̱” (Sal. 94:19).
▪ “Mií ta̱ Jesucristo xíʼin yivára xa̱ʼa̱ ña̱ kúʼvi̱ní-inira xínira miíyó ta̱xira ña̱ sándi̱ko-iniyó xíʼin ña̱ ndátuyó chí nu̱únínu, ná ndasandeéra níma̱ndó ta ná taxira ndee̱ ndaʼa̱ndó” (2 Tes. 2:16, 17).
(Romanos 15:5) Soo vitin, mií Ndióxi̱ ta̱ táxi ndee̱ ndaʼa̱yó xíʼin ta̱ sándi̱ko-iniyó, ná chindeéra ndóʼó ña̱ kutáʼan va̱ʼandó xíʼin inka na̱ yiví táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Cristo Jesús,
w16.04-S 14 párr. 5
Xíʼin ña̱ “ndakú-ini ná kachiñuyó nu̱ú Ndióxi̱”
5 Ná ka̱ʼa̱nyó xíʼin Jehová ña̱ taxira ndee̱ ndaʼa̱yó. Miíra kúú Ndióxi̱ ta̱ táxi ndee̱ ndaʼa̱yó xíʼin ta̱ sándi̱ko-iniyó” (Rom. 15:5). Iinlá ta̱yóʼo kúnda̱a̱-ini ndáaña ndóʼoyó ta ndáa ki̱ʼva xóʼvi̱yó xíʼinña, kúnda̱a̱tu-inira ndáa ki̱ʼva íyo nu̱ú ndóoyó xíʼin ki̱ʼva ña̱ na̱kuva̱ʼayó. Ña̱kán ta̱yóʼo kúú ta̱ va̱ʼaní chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ ndakú koo iniyó. Tu̱ʼun Ndióxi̱ káʼa̱nña xa̱ʼa̱ra ña̱ táxira ña̱ xíniñúʼu na̱ kándíxañaʼá “ta xíniso̱ʼora ña̱ káʼa̱nna, ta saka̱kurana” (Sal. 145:19). ¿Ndáa ki̱ʼva ndákuiinra tá káʼa̱nyó xíʼinra ña̱ taxira ndee̱ ndaʼa̱yó ña̱ ndakú koo iniyó?
(Romanos 15:13) Mií Ndióxi̱ ta̱ táxi ña̱ va̱ʼa ndaʼa̱yó ná chindeé ndóʼó ta ná taxira ña̱ si̱í koo inindó xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxandóra, ña̱ va̱ʼa ndakundeéndó kuumiíndó espíritu nani ndátundó.
w14-S 15/6 14 párr. 11
“Xíniñúʼu kuʼvi̱-iniún kuniún Jehová”
11 Jehová sándi̱kora-iniyó ta káʼa̱nra xíʼinyó xa̱ʼa̱ iin ña̱ sákusi̱í-iniyó (Rom. 15:13). Xa̱ʼa̱ ña̱ ndátuyó kundooyó ndiʼi tiempo, ña̱yóʼo chíndeéña miíyó ña̱ ndakú koo iniyó xíʼin tu̱ndóʼo ña̱ kúúmiíyó xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxayó Ndióxi̱. Na̱ nda̱ka̱xin Ndióxi̱ tá nda̱kú ná koo inina nda̱a̱ ná kuvina ndatakuna ña̱ koona chí ndiví (Rev. 2:10). Ta ndiʼika na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ kivi koona ndiʼi tiempo nu̱ú ñuʼú yóʼo ña̱ liviní koo (Luc. 23:43). ¿Ndáaña ndákanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo? ¿Á su̱ví ña̱ ndixa kúúña kúsi̱íní-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱ saáchi miíra táxi “ndiʼi ña̱ va̱ʼa ña̱ ndákiʼinyó”? (Sant. 1:17.)
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(Romanos 15:27) Ña̱ ndixa kúúña xíʼin ña̱ si̱í-ini ke̱ʼéndóña, soo ni saá na̱ níka nu̱úna kúú ndóʼó, saáchi tá na̱ inka ñuu ndákiʼinna ña̱ espiritual xa̱ʼa̱ na̱yóʼo, xíniñúʼu taxituna ña̱ʼa ña̱ xíniñúʼu na̱yóʼo ña̱ kundoona.
w89-S 1/12 24 párr. 3
‘Ni̱na̱ʼa̱na á ndixa kúʼvi̱-inina xínitáʼannaʼ
Sana na̱ hermano na̱ va̱ása kúú judío ka̱naña níma̱na ña̱ chindeétáʼanna xíʼinna. Saáchi na̱ inka ñuu yóʼo, nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ níka nu̱ú na̱ hermano na̱ xi̱ndoo ñuu Jerusalén saá ni̱xi̱yona. ¿Á su̱ví chí ñuu Jerusalén kúú nu̱ú ke̱ena ni̱xa̱ʼa̱nna sa̱náʼa̱na na̱ va̱ása kúú judío xa̱ʼa̱ Ndióxi̱? Siʼa xi̱ndakanixi̱ní ta̱ Pablo: “Nda̱a̱ táki̱ʼva i̱xaa na̱ judío na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ ña̱ na̱túʼunna xa̱ʼa̱ra xíʼin na̱ va̱ása kúú judío [na̱ inka ñuu], na̱ va̱ása kúú judío yóʼo, xíniñúʼu taxina ña̱ʼa ña̱ kúúmiína ndaʼa̱ na̱ judío ña̱ va̱ʼa chindeétáʼanna xíʼinna”. (Romanos 15:27, Versión Popular.)
it-1-S 670 párr. 11
Ña̱ níkana, na̱ níka
Iinka ña̱ níkana. Ña̱ tu̱ʼun “níka” xíʼin “na̱ níka” xíniñúʼuna ña̱ tu̱ʼun yóʼo nu̱ú tu̱ʼun Ndióxi̱ ña̱ ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ inka ña̱ʼa nda̱a̱ tá ki̱ʼva xíniñúʼuna ña̱ tu̱ʼun yóʼo tá kúni̱na ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ iin na̱ nísíka nu̱ú inkana. Káʼa̱nna ña̱ “níkána” nu̱ú iin na̱ yiví tá kúma̱ní chaʼvinana xa̱ʼa̱ chiñu ña̱ ke̱ʼéna. (Rom 4:4.) Na̱ yiví na̱ kúúmií ku̱a̱chi “níka” na̱yóʼo nu̱ú na̱ yiví na̱ ke̱ʼéna ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin, ta xíniñúʼu ndukúna ña̱ káʼnu-ini nu̱ú na̱yóʼo. Tá iin na̱ yiví íyona ña̱ káʼnu-ini xa̱ʼa̱ na̱ “níka” nu̱úna á na̱ ke̱ʼé iin ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinna, Ndióxi̱ kootura ña̱ káʼnu-ini xa̱ʼa̱ na̱yóʼova. (Mt 6:12, 14, 15; Lu 13:4.) Xa̱ʼa̱ ña̱ na̱túʼun ta̱ Pablo “tu̱ʼun va̱ʼa” ka̱chira ña̱ “níkara” xa̱ʼa̱ na̱ yiví. (Ro 1:14, 15.) Na̱ inka ñuu na̱ xi̱kandíxa Ndióxi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo na̱ “xi̱níka” nu̱ú na̱ hermano na̱ ñuu Jerusalén saá ni̱xi̱yona, chi na̱yóʼo kúú na̱ na̱túʼun xíʼinna xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱. Ta xi̱taxina ña̱ xi̱kumiína ndaʼa̱ na̱ judío na̱ xi̱ndoo ñuu Jerusalén na̱ kǒo ku̱a̱ʼa̱ ña̱ʼa níxi̱kuumí, ta iin ña̱ xi̱niñúʼu keʼéna kúú ña̱yóʼo. (Ro 15:26, 27.)
(Romanos 16:25) Ta̱ kivi ndasandakú ndóʼó nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ña̱ nátúʼi̱n xa̱ʼa̱ xíʼin ña̱ na̱túʼun ta̱ Jesucristo xa̱ʼa̱, nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ña̱ ni̱xi̱yo se̱ʼé xa̱ʼa̱ ta ku̱a̱ʼání tiempo ni iinna kǒo níka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ña,
it-2-S 708 párr. 5
Ña̱ xa̱a̱ kúnda̱a̱-inina xa̱ʼa̱, ña̱ xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nna kuu
Ta̱ Mesías á ta̱ Cristo kúú “se̱ʼe ñá ñaʼá”, ta Ndióxi̱ nda̱ka̱xin ta̱yóʼo ña̱ koora ta̱ kuniñúʼura ña̱ taxira ña̱ va̱ʼa ndaʼa̱ ndiʼi na̱ yiví na̱ nda̱kú-ini na̱ kundoo nu̱ú ñuʼú yóʼo. (Gál 3:8, 14.) Ña̱ yichi̱ nu̱ú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ ta̱yóʼo kúúña tá kǒo níxiniso̱ʼona ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼinna ti̱xin jardín ña̱ Edén tá kúma̱níka kaku ta̱ Abel. (Gé 3:15.) Ña̱yóʼo xa̱a̱ yáʼaka 4,000 ku̱i̱ya̱ ku̱uña, tá kúma̱níka ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ “se̱ʼe ñá ñaʼá” á ta̱ Mesías ña̱ xi̱kuura ta̱ ni̱xi̱yo se̱ʼé xa̱ʼa̱. Ña̱kán kivi ka̱ʼa̱nyó ña̱ ku̱a̱ʼání tiempo ni̱xi̱yo se̱ʼé ña̱yóʼo. (Ro 16:25-27; Ef 1:8-10; 3:4-11.)
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Romanos 15:1-16) Miíyó na̱ xa̱a̱ xíni̱ va̱ʼa xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, xíniñúʼu chindeéyó na̱ íxayo̱ʼvi̱ña xíʼin, kǒo ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ mií kuitíyó. 2 Ta iin iinyó ná chindeéyó inka na̱ yiví ña̱ va̱ʼa xa̱a̱na kandíxakana Ndióxi̱. 3 Saáchi nda̱a̱ ta̱ Jesús kǒo níndakanixi̱níra xa̱ʼa̱ mií kuitíra; táki̱ʼva káchi tu̱ʼun Ndióxi̱: “Tá kúndi̱va̱ʼana xíʼinndó, xíʼin yi̱ʼi̱va kúndi̱va̱ʼana”. 4 Ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ nu̱ú Biblia tá tiempo xi̱naʼá ni̱ka̱ʼyi̱ña ña̱ va̱ʼa sakuaʼayó xíʼinña, ta va̱ʼa chindeétáʼanña xíʼinyó ta sándi̱koña-iniyó, ta saátu káʼa̱nña xíʼinyó xa̱ʼa̱ ña̱ ndátuyó chí nu̱únínu. 5 Soo vitin, mií Ndióxi̱ ta̱ táxi ndee̱ ndaʼa̱yó xíʼin ña̱ sándi̱ko-iniyó, ná chindeéra ndóʼó ña̱ kutáʼan va̱ʼandó xíʼin inka na̱ yiví táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Cristo Jesús, 6 ta iin kutáʼanndó ndasakáʼnundó ta̱ kúú Ndióxi̱ xíʼin yivá tátayó Jesucristo. 7 Va̱ʼaní ndakiʼin-táʼanndó, táki̱ʼva va̱ʼaní nda̱kiʼin ta̱ Jesús miíyó, tasaá ndiʼindó ndasakáʼnundó Ndióxi̱. 8 Saáchi káʼi̱n ña̱ mií ta̱ Cristo kúú ta̱ ni̱xa̱a̱ ku̱u ta̱ chíndeétáʼan xíʼin na̱ ni̱ta̱ʼnda̱ nu̱ú yi̱i̱ ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-inina ña̱ nda̱a̱ní káʼa̱n Ndióxi̱, ta kandíxana ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ xi̱ndoo tá ya̱chi̱, 9 tasaá na̱ inka ñuu ndasakáʼnuna Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱ndáʼvi-inira xi̱nirana. Nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱: “Ta nu̱ú ndiʼi na̱ ñuu ka̱ʼi̱n xa̱ʼún, ta ndasakáʼnui̱ ki̱vi̱ún”. 10 Ta káʼa̱ntuña: “Kusi̱í-inindó, ndiʼi ndóʼó na̱ inka ñuu xíʼin na̱ ñuura”. 11 Ta ni̱ka̱ʼa̱ntuna: “Ndasakáʼnundó Jehová, ndiʼi ñuu, ta ndiʼindó ndasakánundóra”. 12 Ta ni̱ka̱ʼa̱ntu ta̱ Isaías: “Koo iin ti̱oʼo kuenta ta̱ Jesé, ta koo iin ta̱ kaʼndachíñu nu̱ú ndiʼi ñuu, ta ta̱kán kandíxa ndiʼina”. 13 Mií Ndióxi̱ ta̱ táxi ña̱ va̱ʼa ndaʼa̱yó ná chindeé ndóʼó ta ná taxira ña̱ si̱í koo inindó xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxandóra, ña̱ va̱ʼa ndakundeéndó kuumiíndó espíritu nani ndátundó. 14 Ta vitin, kándíxatu yi̱ʼi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ kéʼéndó ñani miíi̱, chi va̱ʼaní-inindó xa̱ʼa̱ ña̱ na̱kunda̱a̱ va̱ʼa inindó, ta va̱ʼatu taxindó consejo ndaʼa̱ táʼanndó. 15 Soo káʼi̱n xíʼinndó xa̱ʼa̱ sava ña̱ʼa, ña̱ sándakaʼán tukui̱ ndóʼó xa̱ʼa̱ña, xa̱ʼa̱ ña̱ kúʼvi̱-ini Ndióxi̱ xi̱nira yi̱ʼi̱ 16 ta nda̱ka̱xinra yi̱ʼi̱ ña̱ koi̱ ta̱ ka̱ʼa̱n xa̱ʼa̱ ta̱ Cristo xíʼin ndiʼi na̱ inka ñuu, ta keʼíi̱ chiñu Ndióxi̱, ña̱kán ndiʼi na̱ yiví na̱ inka ñuu ná koona táki̱ʼva íyo iin ña̱ ndákiʼin Ndióxi̱, iin ña̱ nduyi̱i̱ xíʼin espíritu santo ña̱ kúúmiíra.
18-24 TÍ MARZO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | 1 CORINTIOS 1-3
“¿Á iin na̱ yiví na̱ kútóo keʼé ña̱ kúni̱ mií kúún, á iin na̱ yiví espiritual kúún?”
(1 Corintios 2:14) Na̱ kǒo kúúmií espíritu Ndióxi̱ kǒo kándíxana ña̱ sákuaʼana xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, chi su̱ví ña̱ va̱ʼa kúú ña̱yóʼo nu̱úna, ni kǒo kívi xa̱a̱na kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ña.
¿Ndáaña kúni̱ kachiña ña̱ kuuyó na̱ yiví espiritual?
4 Siʼna ná kotoyó ndáa ki̱ʼva ndákanixi̱ní na̱ kǒo kúú espiritual. Kéʼéna ña̱ kúni̱ miína táki̱ʼva kéʼé na̱ íyo ñuyǐví yóʼo, ta̱ Pablo ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ña ʻta̱chí ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo kúú ña̱ sándáʼvi na̱ yiví na̱ kǒo xíín kuniso̱ʼo ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱ʼ (Efes. 2:2). Ta̱chí yóʼo kúú ña̱ sándáʼvi na̱ yiví ña̱ keʼéna táʼan ña̱ kéʼé savaka na̱ yiví. Na̱kán kúú ña̱ kéʼé ña̱ kúni̱ miína ta kǒo chíka̱a̱na ndée ña̱ keʼéna ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱. Na̱ kǒo kúú espiritual nina xa̱ʼa̱ miína ndíʼi̱-inina ta kútóonína xu̱ʼún.
5 Na̱ kǒo kúú espiritual kéʼéna ña̱ kútóo kuñuna (Gál. 5:19-21). Nu̱ú carta ña̱ ka̱ʼyí ta̱ Pablo ku̱a̱ʼa̱n ndaʼa̱ na̱ congregación Corinto ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ sava ña̱ íxaana: kútóona ki̱ʼvina nu̱ú ku̱a̱chi inkana, ndátaʼvina na̱ yiví, kǒo íxato̱ʼóna ta chínúuna nu̱ú inkana ña̱ keʼéna saá, ku̱a̱ʼa̱nna xákinna ku̱a̱chi xa̱ʼa̱ inkana nu̱ú na̱ chíñu, kǒo íxato̱ʼóna na̱ chíñu, nina ña̱ kuxuna á ña̱ koʼona ndíʼi̱-inina xa̱ʼa̱. Va̱ása chíka̱a̱na ndee̱ ña̱ sandákoona ña̱ kini (Prov. 7:21, 22). Ta̱ discípulo Judas ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ savana nda̱a̱ xáana nándosó-inina xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ (Jud. 18, 19).
(1 Corintios 2:15, 16) Soo na̱ yiví na̱ kúúmií espíritu Ndióxi̱, káʼvi va̱ʼana xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ ta kúnda̱a̱-inina xíʼin ña̱ káʼa̱nra. 16 Saáchi, “¿ndáana xíni̱ nda̱saa ndákanixi̱ní Jehová ña̱ va̱ʼa sanáʼa̱nara?”. Soo miíyó ndákanixi̱níyó táki̱ʼva ndákanixi̱ní ta̱ Cristo.
¿Ndáaña kúni̱ kachiña ña̱ kuuyó na̱ yiví espiritual?
6 Ta na̱ yiví espiritual síínní íyo na̱yóʼo. Ndíʼi̱ní-inina xa̱ʼa̱ ña̱ kutáʼanna xíʼin Ndióxi̱ ta chíka̱a̱na ndée ña̱ koona táki̱ʼva íyora (Efes. 5:1). Ña̱yóʼo kúni̱ kachiña, ña̱ chíka̱a̱na ndee̱ ña̱ ndakanixi̱nína táki̱ʼva ndákanixi̱ní Jehová. Kándíxanína Jehová ña̱ ndixa kúú ña̱ íyora nu̱úna. Íxato̱ʼóna ndiʼi ña̱ káʼa̱nra (Sal. 119:33; 143:10). Chíka̱a̱na ndee̱ ña̱ keʼéna ña̱ kúni̱ Ndióxi̱ su̱víka ña̱ keʼéna ña̱ kútóo kuñuna (Gál. 5:22, 23).
¿Ndáaña kúni̱ kachiña ña̱ kuuyó na̱ yiví espiritual?
15 ¿Ndáa ki̱ʼva kundiku̱nyó yichi̱ ta̱ Cristo? Ña̱ Biblia káʼa̱nña xíʼinyó nu̱ú 1 Corintios 2:16 ña̱ xíniñúʼu “ndakanixi̱níyó táki̱ʼva ndákaxi̱ní ta̱ Cristo”. Romanos 15:5 káʼa̱nña xíʼinyó ña̱ ná ʻkutáʼan va̱ʼayó xíʼin inka na̱ yiví táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Cristo Jesúsʼ. Ña̱ va̱ʼa kooyó táki̱ʼva ni̱xi̱yo ta̱ Cristo xíniñúʼu kunda̱a̱-iniyó ndáa ki̱ʼva ni̱xi̱yora, ndáa ki̱ʼva nda̱kanixi̱níra, ndáaña ke̱ʼéra. Ña̱ xi̱ndi̱ʼi̱ní-inira xa̱ʼa̱ kúú ña̱ kutáʼan va̱ʼara xíʼin yivára Jehová. Tá ná kooyó táki̱ʼva ni̱xi̱yo ta̱ Cristo, kuyantikayó nu̱ú Jehová. Ña̱kán xíniñúʼu sakuaʼayó ndakanixi̱níyó táki̱ʼva ndákanixi̱ní ta̱ Jesús.
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(1 Corintios 1:20) ¿Ndáa mií ku̱a̱ʼa̱n ta̱ ndíchi? Ta, ¿ndáa mií ku̱a̱ʼa̱n na̱ escriba? Ta, ¿ndáa mií ku̱a̱ʼa̱n ta̱ ndísochíñu xíʼin nu̱ú ñuʼú yóʼo? ¿Á va̱ása nítaxi Ndióxi̱ ña̱ ixaso̱ʼo na̱ yiví na̱ kúúmií ña̱ ndíchi?
it-2-S 886 párr. 5
Ña̱ ndíchi
Na̱ yiví na̱ íyo ñuyǐví yóʼo kǒo níxinna kunina ta̱ Cristo ta̱ chi̱ndaʼá Ndióxi̱ chindeétáʼan xíʼinna, tá íyo ña̱ kíʼvi saá íyo ña̱ ke̱ʼéna, ni xi̱kúúmiína ña̱ ndíchi ke̱ʼéna ña̱yóʼo chi nu̱ú na̱yóʼo iin ña̱ va̱ʼa xi̱kuuña soo su̱ví ña̱ va̱ʼa kúúña; ti̱inna ta̱ Jesús ta̱ ka̱tikanara ndaʼa̱ yitu̱n ta xa̱ʼnínara. (1Co 1:18; 2:7, 8.) Soo Ndióxi̱, ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ ndíchi ña̱ kúúmií na̱ yiví na̱ íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo iin ña̱ kíʼvi kúúña, chi sa̱kúkaʼa̱nra nu̱ú na̱ yiví na̱ kúúmií ña̱ ndíchi á na̱ xíni̱va̱ʼa, ña̱ xi̱niñúʼura na̱ yiví na̱ kǒo xíni á na̱ kǒo ndáyaʼví, kǒo níxi̱kutóo na̱ yiví kunina táʼan na̱yóʼo chi nda̱a táki̱ʼva ni̱xi̱yó na̱ kíʼvi á na̱ kǒo xíni̱ á na̱ kǒo kúnda̱a̱-ini saá ni̱xi̱yó na̱yóʼo nu̱úna. (1Co 1:19-28.) Ta̱ Pablo sa̱ndáka̱ʼánra na̱ hermano na̱ ñuu Corinto xa̱ʼa̱ ña̱ ndíchi ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo, xíʼin ña̱ ndíchi ña̱ kúúmií na̱ chíñu ñuyǐví yóʼo ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa̱na; ta̱ apóstol Pablo kǒo níxiniñúʼura ña̱ ndíchi íyo nu̱ú ñuyǐví yóʼo ña̱ sanáʼa̱nra na̱ yiví xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. (1Co 2:6, 13.) Ni̱ka̱ʼanra xíʼin na̱ hermano na̱ ñuu Colosas ña̱ kǒo taxina sandáʼvi na̱ yiví miína xíʼin ña̱ sanáʼa̱na [fi·lo·so·fí·as, kúni̱kachiña, “ña̱ kuʼvi̱-inina kunina ña̱ ndíchi”] xíʼin ña̱ sanáʼa̱n na̱ yiví su̱ví ña̱ nda̱a̱ kúúña”. (Col 2:8; chitáʼanña xíʼin ña̱ v. 20-23.)
(1 Corintios 2:3-5) Vita kúúnii̱ ni̱xa̱i̱ nu̱úndó ta saátu yíʼvi-inii̱; 4 ta tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼi̱n xíʼinndó á ña̱ sa̱náʼi̱ ndóʼó su̱ví ña̱ ndíchi mií kúúña, chi espíritu santo Ndióxi̱ xíʼin ndee̱ra kúú ña̱ ni̱na̱ʼi̱ nu̱úndó, 5 ña̱ va̱ʼa ná kǒo kandíxandó ña̱ ndíchi ña̱ kúúmií na̱ ñuyǐví yóʼo, ta kandíxandó ndee̱ ña̱ kúúmií Ndióxi̱.
w08-S 15/7 27 párr. 6
Ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ libro ña̱ Corintios
2:3-5. Tá ni̱xa̱ʼa̱n ta̱ Pablo na̱túʼunra ña̱ ñuu Corinto, sana ni̱nda̱ka̱tu̱ʼún xíʼin miíra á kuchiñura chindeétáʼa̱nra xíʼin na̱ yiví na̱ ñuu kán ña̱ kandíxana Ndióxi̱ chi na̱ yiví kán ndíchiní ni̱xi̱yóna chi na̱ griego xi̱sanáʼa̱ na̱yóʼo ta saátu ku̱a̱ʼání xi̱kú costumbrena. Soo kǒo níyi̱ʼvíra ta kǒo nítaxira ña̱ ndakava-inira, chi ke̱ʼéra ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xíʼinra keʼéra. Saátu miíyó kǒo ndakava-iniyó á yi̱ʼvíyó tá saá ndóʼoyó. Nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Pablo saá ná keʼéyó ña̱ ná ndukúyó ndee̱ nu̱ú Jehová ña̱ natúʼu̱nyó xa̱ʼa̱ Reinora.
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(1 Corintios 1:1-17) Ta̱ Pablo, ta̱ nda̱kaxin Ndióxi̱ koo apóstol ta̱ Jesucristo, xíʼin ta̱ Sóstenes ta̱ kúú hermanoyó, 2 ña̱ congregación Ndióxi̱ ña̱ íyo ñuu Corinto, ndóʼó na̱ nduyii̱ i̱xaa Ndióxi̱ xíʼin ki̱vi̱ ta̱ Cristo Jesús, na̱ ka̱nara kunaní santo, xíʼin ndiʼika na̱ yiví na̱ káʼa̱n ki̱vi̱ Jesús ta̱ kúú tátayó xíʼin táta na̱kán: 3 Ná taxi Ndióxi̱ ta saátu ta̱ Jesucristo ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa ndaʼa̱ndó ta saátu ná taxira ña̱ táxi̱n kundoondó. 4 Ndiʼi tiempo káʼi̱n xa̱ʼa̱ndó xíʼin Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼaní-inira ña̱ ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa táxira ndaʼa̱ndó xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼa ta̱ Jesús; 5 saáchi ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa̱ ndákiʼinndó xa̱ʼa̱ ta̱yóʼo, ña̱ tu̱ʼun káʼandó xíʼin ña̱ xínitúni̱ndó, 6 ta nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xa̱a̱ndó ka̱ndíxandó ta̱ Cristo, 7 ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa nda̱kiʼinndó ndaʼa̱ Ndióxi̱, nani ndatundó ña̱ ná kixa̱a̱ ki̱vi̱ ña̱ ndikó ta̱ Jesucristo. 8 Ndióxi̱ taxi ña̱ ndakú koo inindó nda̱a̱ ki̱vi̱ so̱ndíʼi, nda̱a̱ tá ná ki̱xa̱a̱ ki̱vi̱ ña̱ ndikó ta̱ Jesucristo ta kǒo na̱ ka̱ʼa̱n ña̱ vatá xa̱ʼa̱ndó. 9 Xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱kú-ini Ndióxi̱, nda̱kaxinra ndóʼó ña̱ chindeétáʼa̱ndó xíʼin se̱ʼera tátayó Jesucristo. 10 Káʼi̱n xíʼindó, na̱ ñaniyó xa̱ʼa̱ ki̱vi̱ tátayó Jesucristo, ña̱ kǒo taʼví táʼa̱nndó inkáchi ná koo ña̱ ndákanixi̱níndó. 11 Saáchi ni̱ka̱ʼa̱n na̱ veʼe ta̱ Cloe xíʼi̱n xa̱ʼa̱ndó na̱ ñani miíi̱, ña̱ kǒo kítáʼan va̱ʼandó xíʼin táʼanndó. 12 Kúnii̱ ka̱ʼi̱n xíʼinndó ña̱yóʼo, ña̱ iin tá iinndó káchíndó: “Yi̱ʼi̱ xíʼin ta̱ Pablo kítáʼi̱n”. “Ta yi̱ʼi̱ xíʼin ta̱ Apolos.” “Ta yi̱ʼi̱ xíʼin ta̱ Cefas.” “Ta yi̱ʼi̱ xíʼin ta̱ Cristo.” 13 Va̱ása saá íyo ta̱ Cristo, su̱ví ta̱ Pablo níxi̱ʼi̱ xa̱ʼa̱ndó ndaʼa̱ iin yitu̱n, ¿su̱ví saá? ¿Á xa̱ʼa̱ ki̱vi̱ ta̱ Pablo nda̱kuchindó? 14 Táxii̱ tíxa̱ʼvi ndaʼa̱ Ndióxi̱ ña̱ su̱ví yi̱ʼi̱ kúú ta̱ sa̱ndákuchi ndóʼó, chi ta̱ nda̱kuchi i̱xaai̱ kúú ta̱ Crispo xíʼin ta̱ Gayo, 15 ña̱ ná kǒo ka̱ʼa̱nna ña̱ nda̱kuchindó xa̱ʼa̱ ki̱víi̱. 16 Saátu sa̱ndákuchii̱ na̱ veʼe ta̱ Estéfanas. Va̱ása xíni̱ á sa̱ndákuchii̱ inkana. 17 Chi kǒo ní ka̱ʼa̱n ta̱ Cristo xíʼi̱n ña̱ sandákuchii̱ na̱ yiví, chi chiñu ña̱ taxira ndaʼíi̱ kúú ña̱ ku̱ʼi̱n natúʼi̱n xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, ta su̱ví ña̱ ndíchi miíi̱ kúú ña̱ káʼi̱n ña̱yóʼo, ña̱ va̱ʼa ná chindayáʼvina ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta̱ Cristo.
25-31 TÍ MARZO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | 1 CORINTIOS 4-6
“Loʼo yuxa̱n iyá sáku̱i̱yaña ndiʼi yuxa̱n”
(1 Corintios 5:1, 2) Káʼanna xa̱ʼa̱ndó ña̱ kísi̱ndó xíʼin inka na̱ va̱ása kúú yiíndó á inka ñaʼá, kéʼendó ña̱ kini, nda̱a̱ na̱ va̱ása sákuaʼa va̱ása kéʼéna ña̱yóʼo: íyo iin [ta̱a] ta ndákara ñá síʼí yivára. 2 ¿Nda̱chun ni̱nuní kúnindó, ta nda̱chun kǒo níndikó inindó, ña̱ va̱ása nítavándó ta̱a ta̱ ni̱ki̱ʼvi ku̱a̱chi yóʼo?
(1 Corintios 5:5-8) Ndataxindó ta̱yóʼo ndaʼa̱ ta̱ Ndi̱va̱ʼa ña̱ va̱ʼa ndiʼi-xa̱ʼa̱ ku̱ñura ña̱kán va̱ʼa ka̱kundó tá ná kixa̱a̱ tátayó. 6 Su̱ví ña̱ va̱ʼa kéʼéra chi kéʼéra ña̱ kúni̱ miíra. ¿Á va̱ása xíni̱ndó ña̱ loʼo yuxa̱n iyá sáku̱i̱yaña ndiʼi yuxa̱n? 7 Tavándó yuxa̱n iyá xíʼinña ña̱ va̱ʼa ná nduyéʼeña, ña̱ va̱ʼa ná kǒoka yuxa̱n iyá kuʼun xíʼinña. Chi mií ña̱ nda̱a̱ xa̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱va ta̱ Cristo xa̱ʼa̱yó. 8 Keʼéndo vikó soo su̱ví xíʼin yuxa̱n iyá á ña̱ va̱ása va̱ʼa, keʼéndóña xíʼin si̱táva̱ʼa ña̱ va̱ʼa.
(1 Corintios 5:13) nani tíin Ndióxi̱ ku̱a̱chi xíʼin na̱ íyo chí sa̱tá káa? “Tavándó na̱ kéʼé ña̱ kini na̱ íyo xíʼinndó.”
it-2-S 212
Yuxa̱n iyá
Ta̱ apóstol Pablo xi̱niñúʼura ejemplo yóʼo ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ congregación ña̱ ñuu Corinto ña̱ va̱ʼa tavána iin ta̱a ta̱ xi̱keʼé ña̱ kini ti̱xin congregación. Ka̱chira: “¿Á va̱ása xíni̱ndó ña̱ loʼo yuxa̱n iyá sáku̱i̱yañá ndiʼi yuxa̱n? Tavándó yuxa̱n ña̱ iyá ña̱ va̱ʼa nduyéʼeña, ña̱ va̱ʼa ná kǒoka yuxa̱n iyá kuʼun xíʼinña. Chi mií ña̱ nda̱a̱ xa̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱va ta̱ Cristo xa̱ʼa̱yó”. Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra ndááña ku̱nikachira xíʼin tu̱ʼun yóʼo “yuxa̱n iyá”: “keʼéndo vikó soo su̱ví xíʼin yuxa̱n iyá á ña̱ va̱ása va̱ʼa, keʼéndóña xíʼin si̱táva̱ʼa ña̱ va̱ʼa”. (1Co 5:6-8.) Ta̱ Pablo ni̱ka̱ʼa̱nra ndáaña kúni̱ kachi vikó yóʼo xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱keʼé na̱ judio tá xíyo vikó si̱táva̱ʼa ña̱ va̱ása níxi̱yá, xi̱keʼéna ña̱ vikó yóʼo tá xi̱ndiʼi xi̱xiyo ña̱ pascua. Nda̱a̱ táki̱ʼva íyo yuxa̱n ña̱ iyá ña̱ kamaní sándiʼi-xa̱ʼa̱ña yuxa̱n ña̱ va̱ʼa, saá koo congregación tá ná kǒo tavána ta̱a ta̱ xi̱keʼé ña̱ kini ini congregación yóʼo. Nda̱a̱ táki̱ʼva xi̱keʼé na̱ israelita va̱ása níxi̱kumiína yuxa̱n iyá ti̱xin veʼena, ña̱ xi̱keʼéna kúú ña̱ xi̱tavána ña̱ “yuxa̱n iyá” ti̱xin na̱ congregación.
it-2-S 972
Ta̱ Ndi̱va̱ʼa
¿Ndáa ña̱ kúni̱ kachi ña̱ ‘ndataxina iin na̱ yiví ndaʼa̱ ta̱ Ndi̱va̱ʼa ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa̱ ku̱ñunaʼ? Tá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ apóstol Pablo xíʼin na̱ congregación ña̱ ñuu Corinto ña̱ xi̱niñúʼu keʼéna xíʼin ta̱a ta̱ ndíka̱a̱ ti̱xin ña̱ congregación xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéra ña̱ kini ña̱ xi̱kisi̱nra xíʼin ñá síʼí yivára, ta̱ Pablo ka̱ʼyíra: “Ndataxindó ta̱yóʼo ndaʼa̱ ta̱ Ndi̱va̱ʼa ña̱ va̱ʼa ndiʼi-xa̱ʼa̱ ku̱ñura”. (1Co 5:5.) Xíʼin tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Pablo yóʼo ña̱ xi̱niñúʼu keʼéna xíʼin ta̱ ta̱a yóʼo kúú ña̱ tavánara ti̱xin ña̱ congregación ta ni va̱ása kutáʼankana xíʼinra. (1Co 5:13.) Ña̱ ndataxina ta̱yóʼo ndaʼa̱ ta̱ Ndi̱va̱ʼa kúni̱kachiña va̱ása kunika̱kara ti̱xin congregación, chi ti̱xin ñuyǐví ña̱ ndísochíñu ta̱ Ndi̱va̱ʼa ndi̱ʼvira. Ta̱ ta̱a yóʼo táki̱ʼva íyo loʼo “yuxa̱n iyá” ña̱ ndíka̱a̱ ti̱xin “ndiʼi yuxa̱n” saá íyora á “ku̱ñu” á mií ta̱ ta̱a yóʼo saá íyora ti̱xin ña̱ congregación; ña̱ tavána ta̱yóʼo ti̱xin ña̱ congregación, ndiʼi-xa̱ʼa̱ ña̱ “ku̱ñu” yóʼo chi kǒo kúnina ña̱ kuyaku̱a̱ congregación (1Co 5:6, 7.) Saá kítáʼan ña̱ ke̱ʼé ta̱ Pablo xíʼi ta̱ Himeneo ta saátu ta̱ Alejandro ña̱ nda̱taxira na̱yóʼo ndaʼa̱ ta̱ Ndi̱va̱ʼa chi kǒo níkandíxakana (1Ti 1:20.)
1 Corintios 5:9-11) Nu̱ú carta ña̱ ka̱ʼyíi̱ káʼi̱n xíʼinndó va̱ása va̱ʼa kutáʼanndó xíʼin na̱ kísi̱ xíʼin táʼan, 10 su̱ví ña̱yóʼo kúni̱ kachiña ña̱ koo síínndó nu̱ú na̱ yiví, na̱ kútóokaví ña̱ʼa inkana, na̱ sándáʼvi inkana, na̱ ndásakáʼnu inka ndióxi̱. Kǒo kúni̱ kachiña ña̱ keendó ñuyǐví yóʼo. 11 Soo ña̱ káʼi̱n xíʼinndó nu̱ú carta yóʼo kúú ña̱ kǒo kutáʼanndó xíʼin na̱ káʼa̱n kúúna ñanindó, ta kísi̱na xíʼin inkana, á kútóona ña̱ʼa inkana, á ndásakáʼnuna inka ndióxi̱, á káʼa̱n ndi̱va̱ʼana, á na̱ xíʼiní, á sándáʼvina inkana, kǒo kuxundó xíʼinna.
lvs-S 241, nota
Tá kíta iinna ti̱xin congregación
Tá iin na̱ káʼvi tu̱ʼun Ndióxi̱ kíʼvina iin ku̱a̱chi káʼnu ta kǒo ndíkó-inina xa̱ʼa ña̱ kéʼéna ta kǒo xíínna kundiku̱nna yichi̱ Jehová, va̱ása kívika kundika̱a̱na ti̱xin congregación. Xíniñúʼu tavánana á koona expulsado. Tá kítana ti̱xin congregación, na̱ savaka va̱ása xíniñúʼu ka̱ʼa̱nna xíʼinna ni kǒo kutáʼankana xíʼinna (1 Corintios 5:11; 2 Juan 9-11). Xíʼin ña̱yóʼo náʼa̱na ña̱ kúʼvi̱-inina xínina Jehová xíʼin congregación (1 Corintios 5:6). Ta saátu ña̱ távánana kivi chindeéña miína ña̱ ndikó-inina xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéna ta va̱ʼa ndikóna nu̱ú Jehová (Lucas 15:17).
▸ Capítulo 3, párrafo 19
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(1 Corintios 4:9) Saáchi ña̱ túvi yi̱ʼi̱ kúú ña̱ ndi̱ʼi̱ na̱ apóstol nda̱a̱ chí satá va̱ʼa sa̱ndákoo Ndióxi̱ ndi̱ʼi̱, nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ ta̱a na̱ xa̱a̱ ni̱ta̱ʼnda̱ xa̱ʼa̱ kuvi saá íyondi̱. Saáchi ni̱xa̱a̱ndi̱ ku̱undi̱ na̱ xítonde̱ʼé ndiʼi na̱ yiví, nda̱a̱ na̱ ángel.
w09-S 15/5 24 párr. 16
Na̱ ángel: “espíritu na̱ chíndeétáʼan xíʼin na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱”
16 Nu̱ú tu̱ʼun Ndióxi̱ káʼa̱nña tá iin na̱ hermano yáʼana nu̱ú iin tu̱ndóʼo “xítonde̱ʼé” na̱ ángel na̱yóʼo (1 Cor. 4:9). Na̱yóʼo xítona ndáa ki̱ʼva kéʼéyó ta kúsi̱íní-inina tá xítona nda̱kú íyo iniyó. Ta saátu va̱ʼaní kúnina tá iin na̱ kíʼvi ku̱a̱chi ndíkó-inina (Luc. 15:10). Íyo iin ña̱ va̱ʼaní kúni na̱ ángel xíʼin tá xítona kéʼé ná hermana ña̱yóʼo. Ña̱ Biblia káʼa̱nña ña̱ xíniñúʼu keʼéná “ná ñaʼá xíniñúʼu ndasiná xi̱níná ña̱ naʼaná ejemplo nu̱ú na̱ ángel” (1 Cor. 11:3, 10). Na̱ ángel kúsi̱íní-inina tá xítona ná hermana xíʼin na̱ hermano ndíku̱nna ña̱ káʼa̱n na̱ ta̱xi̱ Ndióxi̱ chiñu ndaʼa̱ ti̱xin ñuura. Tá va̱ʼa ndíku̱nyó ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱ saátu kéʼé na̱ ángel.
(1 Corintios 6:3) ¿Á va̱ása xíni̱ndó ña̱ tii̱nyó ku̱a̱chi xíʼin na̱ ángel? Tá saá, ¿nda̱chun va̱ása tii̱nyó ku̱a̱chi xíʼin na̱ yiví na̱ íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo?
it-2-S 216
Ley
Ley ña̱ nda̱kiʼin na̱ ángel. Na̱ ángel, va̱ása inkachi íyona xíʼin na̱ yiví, na̱yóʼo va̱ʼaní ndíku̱nna ley Ndióxi̱. (Heb 1:7, 14; Sl 104:4.) Jehová ta̱xira ley ndaʼa̱ ta̱ Ndi̱va̱ʼa soo kǒo níxi̱ndiku̱n ta̱yóʼoña tasaá ki̱ndaara chiñu ndaʼa̱ ta̱yóʼo. (Job 1:12; 2:6.) Ta̱ arcángel Miguel va̱ʼaní ndíkunra ley Jehová ta ta̱xira chiñu ndaʼa̱ ta̱yóʼo ña̱ koora Juez soo kǒo kéʼéra ña̱ kúni̱ miíra chi saá ke̱ʼéra tá ni̱ka̱ʼanra xíʼin ta̱ Ndi̱va̱ʼa: “Jehová ná ndatiin ku̱a̱chi xíʼún”. (Jud 9; chitáʼanña xíʼin Zac 3:2.) Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ ángel ña̱ kundiku̱nna ña̱ káʼa̱n ta Jesús (Heb 1:6; 1Pe 3:22; Mt 13:41; 25:31; Flp 2:9-11.) Ta̱ Jesús kúú ta̱ xa̱ʼnda chiñu nu̱ú iin ángel ña̱ ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Juan. (Rev 1:1.) Nu̱ú 1 Corintios 6:3 ta̱ apóstol Pablo káʼa̱nra xa̱ʼa̱ na̱ ku̱ʼu̱n chí ndiví ‘tiinna ku̱a̱chi xíʼin na̱ ángelʼ, ña̱yóʼo náʼa̱nña nu̱úyó ña̱ taxiva Ndióxi̱ chiñu ndaʼa̱na ña̱ sandíʼi-xa̱ʼa̱na na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa.
(1 Corintios 6:1-14) ¿Tá kúúmiíndó iin ku̱a̱chi xíʼin táʼa̱ndó á ku̱ʼu̱nndó nu̱ú na̱ chíñu ña̱ ixananina ku̱a̱chi xa̱ʼa̱ndó á nu̱ú na̱ nda̱kaxin Ndióxi̱ na̱ kúú santova? 2 ¿Á va̱ása xíni̱ndó na̱ santo kúú na̱ tiin ku̱a̱chi xíʼin na̱ yiví íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo? Tá ndóʼó kúú na̱ tíin ku̱a̱chi xíʼin na̱ íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo, ¿á kúchiñundó ixananindó ku̱a̱chi mií ña̱ ndáyáʼvi va̱ʼaka? 3 ¿Á va̱ása xíni̱ndó ña̱ tii̱nyó ku̱a̱chi xíʼin na̱ ángel? Tá saá, ¿nda̱chun va̱ása tii̱nyó ku̱a̱chi xíʼin na̱ yiví na̱ íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo? 4 Tá ndixa íyo ku̱a̱chi xa̱ʼa̱ndó ña̱ kunani, ¿á su̱ví na̱ ta̱a na̱ kǒo ndáyáʼvi nu̱ú inkana kúú na̱ nda̱ka̱xinndó tiin ku̱a̱chi ti̱xin congregación? 5 Káʼi̱n ña̱yóʼo xíʼinndó ña̱ ná kukaʼan nu̱úndó xa̱ʼa̱ ña̱ kéʼéndó. ¿Á ndixa kǒo nda̱a̱ ni iin ta̱a ta̱ ndíchi ta̱ kuchiñu tiin ku̱a̱chi xa̱ʼa̱ndó, 6 chi nda̱a̱ nu̱ú na̱ chíñu na̱ kǒo kándíxa Ndióxi̱ ku̱a̱ʼa̱nndó xíʼin na̱ hermanondó ña̱ ixananina ku̱a̱chi ña̱ kúúmiíndó? 7 Xa̱a̱ va̱ása va̱ʼaka kéʼéndó chi xa̱a̱ kúúmiíndó ku̱a̱chi xíʼin táʼanndó. ¿Á va̱ʼaka ná kundeé-inindó tá kéʼéna ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinndó? ¿Á va̱ʼaka ná taxindó ña̱ sandáʼvina ndóʼó? 8 Kǒo mií ña̱ va̱ʼa kéʼéndó chi sándaʼvindó na̱ hermanondó. 9 ¿A kǒo kúnda̱a̱-inindó na̱ kéʼé ña̱ kini va̱ása ndakiʼinna ña̱ va̱ʼa tá ná kaʼndachíñu Ndióxi̱? Kǒo sándáʼvindó miíndó. Ni na̱ kéʼé ña̱ kini xíʼin táʼan, ni na̱ ndásakáʼnu inka ndióxi̱, ni na̱ xa̱tindaʼa̱ ta kísina xíʼin inkana, ni ta̱a á ñaʼá na̱ násama mií, ni ta̱a ta̱ kísi xíʼin inka ta̱a, 10 ni na̱ kuíʼná, ni na̱ kútóokaví ña̱ʼa inkana, ni na̱ xíʼiní, ni na̱ káʼa̱n ndi̱va̱ʼa, ni na̱ sándáʼvi inkana, kǒo ndakiʼinna ña̱ va̱ʼa tá ná kaʼndachíñu Ndióxi̱. 11 Táʼan ña̱yóʼo xi̱keʼéndó tá ya̱chi̱. Soo ndóʼó xa̱a̱ ndo̱o ku̱a̱chindó, soo xa̱a̱ ndasayi̱i̱ Ndióxi̱ ndóʼó, soo ndóʼó ndu̱undó na̱ yiví va̱ʼa nu̱ú Ndióxi̱ xíʼin ki̱vi̱ ta̱ Jesucristo ta saátu xíʼin espíritu Ndióxi̱. 12 Ndiʼi ña̱ʼa kuchiñu keʼíi̱; soo su̱ví ndiʼiña taxi ña̱ va̱ʼa ndaʼíi̱. Ndiʼi ña̱ʼa kuchiñu keʼíi̱; soo kǒo taxii̱ ña̱ kaʼndachíñu ña̱yóʼo nu̱úi̱. 13 Ña̱ xíxiyó ñúʼuña ti̱xinyó, ta ti̱xinyó kúú nu̱ú ñúʼuña; soo Ndióxi̱ sándiʼi-xa̱ʼa̱ra u̱vi̱ saá ña̱yóʼo. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ña̱ ku̱ñuyó su̱ví ña̱ níkeʼé Ndióxi̱ keʼé ña̱ kini kúúña, chi xa̱ʼa̱ tátayó ku̱va̱ʼa ña̱yóʼo; ta kuenta miíra kúú ña̱yóʼo. 14 Nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé Ndióxi̱ ña̱ sa̱ndátakura tátayó ti̱xin na̱ yiví na̱ ni̱xi̱ʼi̱, saátu keʼéra xíʼinyó ña̱ sandátakura miíyó xíʼin ndee̱ ña̱ kúúmiíra.