Referencia Ña̱ Kéʼé na̱ Ndásakáʼnu Ndióxi̱ Tutu nu̱ú Va̱xi ña̱ Keʼéyó Reunión
13-19 TÍ ABRIL
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | GÉNESIS 31
“Ta̱ Jacob xíʼin ta̱ Labán ke̱ʼéna iin trato ña̱ va̱ása koo ku̱a̱chi xíʼin táʼanna”
(Génesis 31:44-46) Ná ku̱ʼu̱nyó, ta keʼéyó iin trato xíʼin táʼanyó, ta ña̱yóʼo ná kooña testigo xa̱ʼa̱ ña̱ keʼé u̱vi̱ saáyó”. 45 Ta saá ki̱ʼin ta̱ Jacob iin yu̱u̱ ta ka̱nindichiraña. 46 Ta saá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jacob xíʼin na̱ ñanira: “Ndakayandó yu̱u̱”. Saá ki̱xáʼa na̱yóʼo ndákayana yu̱u̱ ta iin tiʼvi chi̱ndoonaña. Tándi̱ʼi ki̱xáʼana xíxina nu̱ú ña̱ yu̱u̱ yóʼo.
it-1 986
Galeed
Viíní nda̱savií ta̱ Labán ku̱a̱chi ña̱ xi̱kuumiíra xíʼin ta̱ Jacob, ta ke̱ʼéna iin trato xíʼin táʼanna. Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta̱ Jacob ka̱nindichira iin yu̱u̱ ta saátu ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ “ñanira” ña̱ ná ndakayana yu̱u̱ ta iin tiʼvi ná chindoonaña, ta sana nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin mesa saá ni̱xi̱yo ña̱ ke̱ʼéna, ta nu̱ú ña̱yóʼo xi̱xina tá ke̱ʼéna trato xíʼin táʼanna. Ta ta̱ Labán chi̱núura ki̱vi̱ lugar yóʼo ña̱ kunaníña arameo (sirio) “Jegar-sahadutá” ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱ iin tiʼvi yu̱u̱ yóʼo, soo ta̱ Jacob chi̱núura ki̱vi̱ña tu̱ʼun hebreo “Galeed”. Tasaá ta̱ Labán ni̱ka̱ʼa̱nra: “Ña̱ iin tiʼvi yu̱u̱ yóʼo [heb. gal] kúúña testigo [heb. ʽedh], xa̱ʼa̱ ña̱ keʼé u̱vi̱ saáyó”. (Gé 31:44-48.) Ña̱ iin tiʼvi yu̱u̱ yóʼo (xíʼin yu̱u̱ ña̱ ka̱nindichira) xi̱kuuña testigo nu̱ú ndiʼi na̱ yiví na̱ xi̱yaʼa lugar kán. Nda̱a̱ táki̱ʼva káchi versículo 49, ña̱ xi̱kuuña iin “Atalaya” (heb. mits·páh), ta xi̱kuña iin testigo xa̱ʼa̱ ta̱ Jacob xíʼin ta̱ Labán ña̱ nda̱saviína ku̱a̱chi ña̱ xi̱kuumiína, tasaá kǒoka ku̱a̱chi kuumiína xíʼin táʼanna. (Gé 31:50-53.) Tá ni̱ya̱ʼa tiempo na̱ yiví xi̱xiniñúʼukana iin tiʼvi yu̱u̱ ña̱ kooña iin testigo xa̱ʼa̱ trato ña̱ xi̱keʼé xíʼin táʼanna. (Jos 4:4-7; 24:25-27.)
(Génesis 31:47-50) Ta ta̱ Labán chi̱núura ki̱vi̱ña Jegar-Sahadutá, soo ta̱ Jacob chi̱núura ki̱vi̱ña Galeed. 48 Ta ta̱ Labán ni̱ka̱ʼa̱nra: “Ta ña̱ tiʼvi yu̱u̱ yóʼo kúúña testigo xa̱ʼa̱ yóʼó xíʼin yi̱ʼi̱”. Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo xi̱ku̱naníña Galeed 49 saátu xi̱ku̱naníña Atalaya, saáchi ta̱ Labán ka̱chira: “Jehová ná kiʼinra kuenta xíʼún saátu xíʼin yi̱ʼi̱, ki̱vi̱ va̱ása íyo yatinkayó xíʼin táʼanyó. 50 Tá ná ixandi̱va̱ʼún xíʼi̱n ná se̱ʼei̱ á tá ná tindaʼún xíʼin inkaka ná ñaʼá, ni kǒo nda̱a̱ iin na̱ yiví xíto ña̱ kéʼún, soo ndakaʼún ña̱ mií Ndióxi̱ kúú ta̱ kíʼin kuenta xíʼin ndiʼi ña̱ kéʼún saátu ña̱ kéʼé yi̱ʼi̱”.
it-1 246 párr. 9
Atalaya
Ta̱ Jacob iin tiʼvi chi̱ndoora yu̱u̱ ta chi̱núura ki̱vi̱ña ña̱ kunaníña “Galeed” (ta ña̱ kúni̱ kachi ña̱yóʼo kúú “iin tiʼvi yu̱u̱ ña̱ ke̱ʼéna xa̱ʼa̱ trato”) saátu naníña “La Atalaya”, chi saá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Labán: “Jehová ná kiʼinra kuenta xíʼún saátu xíʼin yi̱ʼi̱, ki̱vi̱ va̱ása íyo yatinkayó xíʼin táʼanyó”. (Gé 31:45-49.) Ña̱ iin tiʼvi yu̱u̱ yóʼo náʼanña ña̱ kíʼin Jehová kuenta xíʼin ta̱ Jacob saátu xíʼin ta̱ Labán xa̱ʼa̱ trato ña̱ ke̱ʼéna xíʼin táʼa̱nna, ña̱ va̱ʼa sáxi̱nunaña.
(Génesis 31:51-53) Ta̱ Labán ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jacob: “Yóʼo íyo iin tiʼvi yu̱u̱ xíʼin yu̱u̱ ña̱ ka̱nindichii̱, ña̱ kúú testigo xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó xíʼin táʼanyó. 52 Ña̱ iin tiʼvi yu̱u̱ xíʼin yu̱u̱ ña̱ ka̱nindichii̱ yóʼo kúúña testigo, ña̱ va̱ása ya̱ʼi̱ sa̱tá ña̱ yu̱u̱ yóʼo ta keʼíi̱ ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼún, saátu yóʼó ña̱ va̱ása ya̱ʼún sa̱tá iin tiʼvi yu̱u̱ xíʼin yu̱u̱ ña̱ ka̱nindichii̱ yóʼo ta keʼún ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼi̱n. 53 Ná ndatiin Ndióxi̱ ku̱a̱chi xíʼún saátu xíʼin yi̱ʼi̱, ta̱ kúú Ndióxi̱ ta̱ Abrahán xíʼin Ndióxi̱ ta̱ Nacor, ta̱ kúú Ndióxi̱ yivá na̱kán”. Ta saá chi̱naʼá ta̱ Jacob xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ ta̱ xi̱ndasakáʼnu yivára ta̱ Isaac.
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(Génesis 31:19) Ta̱ Labán ni̱xa̱ʼa̱nra xa̱ʼndara yixi̱ ndikachi sa̱na̱ra, ta ñá Raquel i̱xakuíʼnañá imagen ña̱ íyo veʼe yiváñá.
it-2 1105 párr. 1
Terafim
Na̱ káʼvi va̱ʼa xa̱ʼa̱ sava ña̱ʼa ña̱ ni̱xi̱yo xi̱naʼá, nda̱niʼinna sava ña̱ʼa chí Mesopotamia xíʼin ñuu ña̱ íyo yatin kán, nda̱niʼinna imagen ña̱ terafim, ta kunda̱a̱-inina ña̱ ndáyáʼviní ña̱ imagen yóʼo, saáchi na̱ kúúmií ña̱ imagen yóʼo kúú na̱ kivi ndakiʼin herencia ti̱xin veʼena. Nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n nu̱ú iin tabla loʼo ña̱ nda̱niʼinna chí ñuu Nuzi, tá iin ka̱sána kúúmií ña̱ ndióxi̱ yóʼo ti̱xin veʼera, xi̱kuumiíra derecho ña̱ ndakiʼinra herencia tá ni̱xi̱ʼi̱ si̱sora. (La Sabiduría del Antiguo Oriente, edición de J.B. Pritchard, 1966, pág. 196, 197, xíʼin nota.) Sana ña̱yóʼo kúú ña̱ nda̱kanixi̱ní ñá Raquel tá ki̱ʼinñá imagen ña̱ terafim, saáchi xi̱kuni̱ñá ña̱ ná ndakiʼin ta̱ Jacob herencia ndaʼa̱ yiváñá xa̱ʼa̱ ña̱ sa̱ndaʼvira ta̱ Jacob. (Chitáʼanña xíʼin Gé 31:14-16.) Xi̱ndayáʼviní ña̱ terafim yóʼo chi xíʼin ña̱yóʼo va̱ʼa ndakiʼinna herencia xíʼinña, xa̱ʼa̱ ña̱kán ta̱ Labán ni̱ndi̱ʼi̱ní-inira xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ndiʼi na̱ ñanira ña̱ ná ku̱ʼu̱nna xíʼinra sa̱tá ta̱ Jacob ña̱ va̱ʼa ndakiʼinna ña̱yóʼo, ta ki̱ʼva u̱xa̱ ki̱vi̱ ni̱xa̱ʼa̱na sa̱tára. (Gé 31:19-30.) Ta̱ Jacob va̱ása níkunda̱a̱-inira xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼé ñá Raquel (Gé 31:32), ta kǒo nda̱a̱ ni iin ña̱ náʼa̱ ña̱ xi̱kuni̱ra kindaara herencia ndaʼa̱ na̱ se̱ʼe ta̱ Labán. Va̱ása níxi̱ndayáʼvi ña̱ imagen yóʼo nu̱ú ta̱ Jacob, saáchi tá ni̱ya̱ʼa tiempo sa̱ndíʼi-xa̱ʼa̱ra ndiʼi ña̱ imagen ña̱ nda̱taxi na̱ veʼera ndaʼa̱ra, ta sa̱ndúxunra ña̱yóʼo xa̱ʼa̱ iin yitu̱n káʼnu tú níndichi yatin ña̱ Siquem (Gé 35:1-4.)
(Génesis 31:41, 42) Xa̱a̱ 20 ku̱i̱ya̱ kúú ña̱ káchíñui̱ nu̱ún ti̱xin veʼún: ta 14 ku̱i̱ya̱ ka̱chíñui̱ xa̱ʼa̱ u̱vi̱ ná se̱ʼún, ta 6 ku̱i̱ya̱ ka̱chíñui̱ xa̱ʼa̱ kití sa̱na̱ún, ta nda̱a̱ 10 yichi̱ na̱samaún ki̱ʼva ña̱ cha̱ʼviún yi̱ʼi̱. 42 Tá Ndióxi̱ yivái̱, Ndióxi̱ ta̱ Abrahán, saátu Ndióxi̱ ta̱ Isaac, kǒora níxi̱yo xíʼi̱n nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa kǒo kúúmiíi̱ vitin. Soo Ndióxi̱ xi̱nira ña̱ ni̱xo̱ʼvi̱níi̱ saátu ña̱ ndeéní ka̱chíñui̱. Xa̱ʼa̱ ña̱kán ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼún tá ñuú”.
(1 Pedro 2:18) Na̱ káchíñu ndáʼvi, va̱ʼaní ná kuniso̱ʼona ta ná ixato̱ʼona na̱ káchíñuna nu̱ún, nda̱a̱ táki̱ʼva xíniñúʼu kooña, ta su̱ví kuití na̱ va̱ʼaní-ini xíʼinna, chi saátu ná keʼéna xíʼin nda̱a̱ na̱ ndi̱va̱ʼa-ini.
Jehová ndiʼi tiempo íyora xíʼinyó
8 Tá ni̱xa̱a̱ ta̱ Jacob ña̱ ñuu Harán, xitora ta̱ Labán va̱ʼaní nda̱kiʼinra ta̱yóʼo ti̱xin veʼera, saátu ta̱xira ñá Lea xíʼin ñá Raquel ña̱ tindaʼaná xíʼin ta̱ Jacob. Tá ni̱ya̱ʼa tiempo ki̱xáʼa ta̱ Labán sándaʼvira ta̱ Jacob, ta ki̱ʼva 10 yichi̱ na̱samara ki̱ʼva ña̱ xi̱chaʼvíra ta̱yóʼo (Gén. 31:41, 42). Ndiʼi ña̱ ndo̱ʼo ta̱ Jacob ku̱ndeé-inira xíʼinña, ta xi̱kandíxara ña̱ mií Jehová kúú ta̱ kundaa miíra nu̱ú ndiʼi ña̱yóʼo. Ta ndixaní xi̱ndaa Jehová ta̱yóʼo, saáchi tá ndi̱kóra ñuu Canaán ku̱a̱ʼání xi̱kuu kití sa̱nára xíʼin na̱ káchíñu nu̱úra saátu ku̱a̱ʼání xi̱kuu camello xíʼin burro sa̱na̱ra (Gén. 30:43). Ta ndinuʼuní-inira ta̱xira tíxa̱ʼvi ndaʼa̱ Jehová ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Yi̱ʼi̱ va̱ása ndáyáʼvii̱ ña̱ va̱ʼaní kuʼvi̱-iniún kuniún yi̱ʼi̱, ni ña̱ va̱ʼaní nda̱kú koo iniún xíʼi̱n. Tá ni̱yaʼi̱ yu̱ta Jordán, iinlá kuití bastón xi̱kuumiíi̱, ta vitin ku̱a̱ʼání ña̱ʼa íyo nu̱úi̱ ta nda̱a̱ u̱vi̱ campamento kúúmiíi̱ vitin” (Gén. 32:10).
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Génesis 31:1-18) Tá ni̱ya̱ʼa tiempo, ta̱ Jacob kunda̱a̱-inira ña̱ na̱ se̱ʼe ta̱ Labán xi̱kaʼanna: “Ta̱ Jacob ki̱ndoora xíʼin ndiʼi ña̱ xi̱kuu kuenta yiváyó. Ndiʼi ña̱ ku̱i̱ká ña̱ kúúmiíra ndaʼa̱ yiváyó ki̱ndaaraña”. 2 Ta tá xi̱xito ta̱ Jacob nu̱ú ta̱ Labán, xi̱ki̱ʼinra kuenta ña̱ su̱ví inkáchika íyora xíʼinra nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yora xíʼinra tá ya̱chi̱. 3 So̱ndíʼi ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin ta̱ Jacob: “Ndikó chí nu̱ú íyo na̱ yiváún, nu̱ú íyo na̱ táʼún. Ta yi̱ʼi̱ ndiʼi tiempo kundai̱ yóʼó”. 4 Tasaá ta̱ Jacob ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ñá Raquel xíʼin ñá Lea ña̱ ná ku̱ʼu̱nná chí yuku̱ nu̱ú ndíka̱a̱ra ndáara kití. 5 Ta saá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinná: “Kíʼi̱n kuenta ña̱ na̱samaní ña̱ kéʼé yivándó xíʼi̱n vitin. Soo Ndióxi̱ yivái̱ íyora xíʼi̱n. 6 Ndóʼó xíni̱va̱ʼandó ña̱ xíʼin ndiʼi ndee̱i̱ káchíñui̱ nu̱ú yivándó. 7 Ta ni yivándó kúni̱ra sándaʼvira yi̱ʼi̱, ta xa̱a̱ ki̱ʼva 10 yichi̱ kéʼéraña, soo Ndióxi̱ va̱ása táxira ña̱ keʼéra ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼi̱n. 8 Tá ta̱kán xi̱ka̱chira xíʼi̱n, ‘Chaʼvíi̱ yóʼó xíʼin ndiʼi tí kití tí pintoʼ ta ndiʼi se̱ʼerí tí xi̱kaku tí pinto xi̱kuurí. Soo tá xi̱ka̱ʼa̱nra, ‘Chaʼvíi̱ yóʼó xíʼin ndiʼi tí kúúmií raya sa̱táʼ ta ndiʼi se̱ʼerí tí xi̱kaku xi̱kuumiírí raya sa̱tárí. 9 Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, Ndióxi̱ kíndaara kití sa̱ná yivándó ña̱ va̱ʼa xa̱a̱rí koorí sa̱nái̱. 10 Iin ki̱vi̱, tá ki̱xáʼa ti̱xúʼu kúni̱rí kui̱inrí xíʼin tí síʼí, ta ni̱xa̱níi̱. Ña̱ tí ti̱xúʼu che̱e tí kúúmií raya xíʼin tí pinto tíyóʼo kúú tí xíin xíʼin tí síʼí. 11 Tasaá ángel mií Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼi̱n ti̱xin xa̱ni: ‘Jacobʼ. Ta yi̱ʼi̱ nda̱kuii̱n: ‘Yóʼo íyoi̱ʼ. 12 Ta ta̱kán ka̱chira: ‘Ixaún ña̱ ma̱ní, ndaniʼi nu̱ún, ta koto ña̱ ndiʼi tí ti̱xúʼu che̱e tí íyo raya sa̱tá xíʼin tí pinto kúú tí xíin xíʼin tí ti̱xúʼu síʼí. Ndiʼi ña̱ xítoún kúu yóʼo, náʼa ña̱ xítoi̱ ndiʼi ña̱ kéʼé ta̱ Labán xíʼún. 13 Yi̱ʼi̱ kúú Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱, ta̱ ki̱ta nu̱ún chí Betel, nu̱ú ka̱nindichiún yu̱u̱ ta ke̱ʼún iin trato xíʼi̱n. Ta vitin ixanduviún miún, ta kita ña̱ ñuu yóʼo ta nandikó ñuu nu̱ú ka̱kúnʼ”. 14 Ta saá ñá Raquel xíʼin ñá Lea ni̱ka̱ʼa̱nná xíʼinra: “Kǒoka herencia íyo ña̱ ndakiʼinndi̱ ti̱xin veʼe yivándi̱. 15 ¿Á su̱ví nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ná inka ñuu saá íyondi̱ nu̱úra? Saáchi ta̱kán ni̱xi̱kóra ndi̱ʼi̱, ta ña̱ xu̱ʼún ña̱ ki̱ʼinra xa̱ʼa̱ndi̱ kúú ña̱ xíniñúʼura. 16 Ndiʼi ña̱ ku̱i̱ká ña̱ ki̱nda Ndióxi̱ ndaʼa̱ yivándi̱ kuenta miíndi̱ xíʼin kuenta na̱ va̱lí se̱ʼendi̱ kúúña. Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo keʼé ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xíʼún keʼún”. 17 Tándi̱ʼi, ta̱ Jacob sa̱ndáara na̱ va̱lí se̱ʼera saátu ná síʼíra sa̱tá tí camello 18 ta nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra xíʼin ndiʼi ndikachi sa̱na̱ra saátu ndiʼi ña̱ kúúmiíra, xíʼin ndiʼi kití sa̱nara tí xi̱kuumiíra ña̱ ñuu Padán-Aram, ta nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra chí Canaán, nu̱ú íyo yivára ta̱ Isaac.
20-26 TÍ ABRIL
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | GÉNESIS 32, 33
“¿Á chíka̱ún ndee̱ ña̱ va̱ʼa ndakiʼún bendición Jehová?”
(Génesis 32:24) So̱ndíʼi, tá ki̱ndoo mitúʼun mií ta̱ Jacob, iin ta̱a ki̱xáʼa kánitáʼan xíʼinra iin saá nda̱a̱ tá ni̱tu̱vi.
¿Á ndiʼi tiempo chíka̱ún ndee̱ ña̱ nandukún Jehová?
Nu̱ú tu̱ʼun Ndióxi̱ va̱xi ku̱a̱ʼání ejemplo ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ na̱ yiví na̱ na̱ndukú Jehová xíʼin ndiʼi níma̱na. Ta iin na̱yóʼo xi̱kuu ta̱ Jacob, ta̱yóʼo xi̱niñúʼunra ndiʼi ndee̱ra ña̱ ka̱nitáʼanra xíʼin iin ta̱ ángel iin saá nda̱a̱ tá ni̱tu̱vi. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo xi̱ku̱naníra Israel (“Iin ta̱ kánitáʼan xíʼin Ndióxi̱”) saáchi “ka̱nitáʼanra” xíʼin Ndióxi̱, ña̱yóʼo kúni̱ kachiña ña̱ ndakúní ni̱xi̱yora chi va̱ása nísañára ta̱ ángel yóʼo. Ta xa̱ʼa̱ ña̱kán ta̱yóʼo ta̱xira bendición ndaʼa̱ ta̱ Jacob xa̱ʼa̱ ña̱ ndakúní ni̱xi̱yo inira ta ndinuʼuní-inira ndu̱kúra bendición (Génesis 32:24-30, nota).
(Génesis 32:25, 26) Tá xi̱ni ta̱ ta̱a yóʼo ña̱ va̱ása kuchiñura nu̱ú ta̱ Jacob, ta saá ti̱inra leke xa̱ʼa̱ si̱ʼin ta̱yóʼo. Ta saá ki̱ta leke xa̱ʼa̱ si̱ʼin ta̱ Jacob tá kánitáʼanra xíʼin ta̱yóʼo. 26 Tándi̱ʼi ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Sañá yi̱ʼi̱ saáchi xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n túvi”. Soo ta̱ Jacob ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Va̱ása sañái̱ yóʼó nda̱a̱ ná taxiún bendición ndaʼi̱”.
it-1 501
Na̱ kíʼvi̱ xa̱ʼa̱
Ña̱ kíʼvi̱ xa̱ʼa̱ ta̱ Jacob. Tá kúúmií ta̱ Jacob 97 ku̱i̱ya̱ra, ndo̱ʼora iin ña̱ʼa ña̱ ndákanda̱ní-iniyó xíʼin, saáchi iníí ñuú ka̱nitáʼanra xíʼin iin ángel mií Ndióxi̱. Ta ku̱chiñura sa̱sira ta̱ ángel nda̱a̱ ná taxira bendición ndaʼa̱ra. Tá kánitáʼan na̱yóʼo, ta̱ ángel ti̱inra leke xa̱ʼa̱ si̱ʼin ta̱ Jacob, ta saá ki̱ta ña̱ leke xa̱ʼa̱ si̱ʼinra, ta saá kúú ña̱ va̱ása níkivika kaka vií ta̱ Jacob. (Gé 32:24-32; Os 12:2-4.) Xíʼin ña̱yóʼo ndakaʼanra xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ ángel tá ka̱chira, ka̱nitáʼún xíʼin Ndióxi̱ [ángel mií Ndióxi̱] ta saátu xíʼin na̱ yiví, ta ku̱ndeún, soo mií ña̱ ndixa va̱ása níkuchiñuvira nu̱ú ta̱ ángel. Saáchi mií Ndióxi̱ kúú ta̱ ta̱xi ña̱ ná kanitáʼan ta̱ Jacob xíʼin ta̱ ángel, ta xíʼin ña̱yóʼo ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ ndáyáʼviní bendición Ndióxi̱ nu̱úra ta xi̱kuni̱níra ndakiʼinraña.
(Génesis 32:27, 28) Tasaá ta̱yóʼo ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunrara: “¿Nda̱saa naníún?”. Ta̱yóʼo nda̱kuinra: “Jacob”. 28 “Va̱ása kunaníkaún Jacob, ka̱chira xíʼinra, vitin kunaníún Israel, saáchi xíʼin Ndióxi̱ ka̱nitáʼún, saátu ka̱nitáʼún xíʼin na̱ ta̱a, ta nda̱a̱ vitin ku̱chiñuvaún”.
it-1 1263
Israel
1. Siʼa ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ ña̱ kunaní ta̱ Jacob tá kúúmiíra 97 ku̱i̱ya̱ra. Tá ñuú tá ni̱ya̱ʼara nu̱ú yáʼa yu̱ta chí Jaboq ña̱ ku̱ʼu̱nra ndakutáʼanra xíʼin ñanira ta̱ Esaú kanitáʼanra xíʼin iin ta̱ ángel. Xa̱ʼa̱ ña̱ i̱xandakú-ini ta̱ Jacob tá ka̱nitáʼanna, nda̱kunaníra Israel, ña̱yóʼo ni̱na̱ʼa̱ña ña̱ nda̱kiʼinra bendición Ndióxi̱. Ña̱ va̱ʼa ndakaʼánra xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ta̱ Jacob chi̱núura ki̱vi̱ lugar kán ña̱ kunaníña Peniel á Penuel. (Gé 32:22-31; koto JACOB núm. 1.) Tándi̱ʼi, tá ndíka̱a̱ra chí Betel, ni̱ka̱ʼa̱n tuku Ndióxi̱ xíʼinra ña̱ saá kunaníra, ta nani saá nda̱a̱ tá ni̱xi̱ʼi̱ra ku̱a̱ʼání yichi̱ ni̱ka̱ʼa̱nna Israel xíʼinra. (Gé 35:10, 15; 50:2; 1Cr 1:34.) Soo, ña̱ tu̱ʼun Israel, yáʼaka 2,500 yichi̱ va̱xiña nu̱ú Biblia, ta xíniñúʼu va̱ʼakana ña̱yóʼo ña̱ ka̱ʼa̱nna xa̱ʼa̱ na̱ ñuu ña̱ ke̱e ti̱xin na̱ veʼe ta̱ Jacob. (Éx 5:1, 2.)
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa ña̱ kivi chindeé miíyó
(Génesis 32:11) Xákundáʼvii̱ nu̱ún ná sakǎkún yi̱ʼi̱, ná va̱ása ixandi̱va̱ʼa ñanii̱ ta̱ Esaú xíʼi̱n, saáchi yíʼviníi̱ ña̱ kixira ta ixandi̱va̱ʼara xíʼi̱n, xíʼin va̱lí xíʼin siʼína.
(Génesis 32:13-15) Ta kán ni̱ndo̱ora ni̱ki̱si̱ra. Tándi̱ʼi nda̱kayara sava ña̱ʼa ña̱ kúúmiíra ña̱ va̱ʼa saníʼi̱raña ñanira ta̱ Esaú: 14 Ta ti̱xúʼu síʼí 200 xi̱kuurí, 20 ti̱xúʼu che̱e, 200 ndikachi síʼí, 20 ndikachi che̱e, 15 tí camello síʼí xíʼin se̱ʼerí 30 xi̱kuurí, 40 si̱ndi̱ki̱ síʼí, 10 si̱ndi̱ki̱ che̱e, 20 burro síʼí xíʼin 10 burro che̱e.
Tá vií káʼa̱nyó saá kúú ña̱ va̱ʼaní kitáʼanyó xíʼin inka na̱ yiví
10 Tá viíní káʼa̱nyó ta to̱ʼóní íyoyó xíʼin ndiʼi na̱ yiví, saá kúú ña̱ va̱ása koo ku̱a̱chi nu̱úyó, soo tá va̱ása íxato̱ʼoyona kooní ku̱a̱chi nu̱úyó ta va̱ása si̱í kooyó. Ná chika̱a̱yó ndee̱ ña̱ kooyó iin na̱ yiví na̱ vitá ini ta ndiʼi tiempo viíní ná ka̱ʼanyó xíʼin nda̱a̱ ndáka na̱ yiví, chi tá saá kéʼéyó va̱ʼaní xa̱a̱yó kutáʼanyó xíʼinna ta va̱ása ixayo̱ʼvi̱ña xíʼinyó ña̱ ka̱ʼa̱nyó xíʼinna. Tá viíní ná kixáʼayó ka̱ʼa̱nyó ta to̱ʼó ka̱ʼa̱nyó xíʼinna, ta saátu kotoyó ndáa ki̱ʼva chindeéyóna, ta nda̱a̱ kivi taxiyó iin regalo ndaʼa̱na, tá va̱ʼa-iniyó xíʼinna saá va̱ása ixayo̱ʼvi̱ñá xíʼinyó ña̱ natúʼunyó xíʼinna. Ta sava yichi̱ nda̱a̱ kivi kukaʼan nu̱ú miína xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼa kéʼéyó xíʼinna, ta sana xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo va̱ʼa kixáʼana ka̱ʼa̱nna xíʼinyó, saá va̱ʼa ndasaviíyó ku̱a̱chi (Rom. 12:20, 21).
11 Iin ta̱ va̱ʼaní ni̱xiyo ini xi̱kuu ta̱ Jacob. Ta ta̱ Esaú ni̱sa̱a̱ní-inira xi̱nira ta̱yóʼo ña̱kán ni̱yi̱ʼviní ta̱ Jacob ta xi̱nura. Soo tá ni̱ya̱ʼa ku̱a̱ʼání ku̱i̱ya̱ saá ndi̱kó ta̱ Jacob. Tá ku̱nda̱a̱-ini ta̱ Esaú ña̱ va̱xi ñanira ndi̱ku̱n kama ku̱a̱ʼa̱nra ña̱ ndakutáʼanra xíʼin ta̱yóʼo ta ki̱ʼva 400 ta̱a ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra. Ta̱ Jacob ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin Jehová ña̱ ná chindeétáʼanra xíʼinra. Saátu chi̱ndaʼára ku̱a̱ʼání regalo ndaʼa̱ ta̱ Esaú. Ta ña̱ regalo ña̱ chi̱ndaʼá ta̱ Jacob chi̱ndeétáʼanña xíʼin ta̱ Easú ña̱ va̱ása sa̱a̱ka-inira kunira ñanira, tá xi̱ni ta̱ Esaú ta̱ Jacob ndi̱ku̱n kama ni̱xa̱ʼa̱nra ta nu̱mira ta̱yóʼo (Gén. 27:41-44; 32:6, 11, 13-15; 33:4, 10).
(Génesis 33:20) Kán ke̱ʼéra iin altar ta chi̱nu̱úra ki̱vi̱ña ña̱ kunaníña Ndióxi̱, Ndióxi̱ ta̱ Israel.
it-1 700
Ndióxi̱, Ndióxi̱ ta̱ Israel
Israel nda̱kunaní ta̱ Jacob xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱nitáʼanra xíʼin iin ángel chí Peniel, tándi̱ʼi ku̱u ña̱yóʼo saá nda̱kutáʼanra xíʼin ñanira ta̱ Esaú. Soo chí Sucot kúú nu̱ú ki̱ndoora ni̱xi̱yora loʼo tiempo, tándíʼi ni̱xa̱a̱ra chí Siquem. Yóʼo kúú nu̱ú sa̱tára ñuʼú nu̱ú na̱ se̱ʼe ta̱ Hamor nu̱ú koora. (Gé 32:24-30; 33:1-4, 17-19.) “Kán ke̱ʼéra iin altar ta chi̱nu̱úra ki̱vi̱ña ña̱ kunaníña Ndióxi̱, Ndióxi̱ ta̱ Israel”, ña̱ kúni̱ kachi: “Ndióxi̱ kúú Ndióxi̱ ta̱ Israel”. (Gé 33:20.) Ña̱ chi̱táʼan ta̱ Jacob ki̱vi̱ra, Israel xíʼin ña̱ altar ña̱ ke̱ʼéra, ni̱na̱ʼa̱ ña̱ ndáyáʼviníña nu̱úra, saátu ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱ xíʼinra, chi mií Jehová kúú ta̱ chi̱ndeétáʼan xíʼinra ña̱ ku̱chiñu ndandikóra nu̱ú ñuʼú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ taxira ndaʼa̱ra. Ta ña̱ tu̱ʼun yóʼo iinlá yichi̱ va̱xiña nu̱ú Biblia.
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Génesis 32:1-21) Ta̱ Jacob nda̱kiʼinra ku̱a̱ʼa̱nra, ta na̱ ángel mií Ndióxi̱ nda̱kutáʼanna xíʼinra. 2 Tá xi̱ni ta̱ Jacob na̱yóʼo, ndi̱ku̱n ka̱chira: “Ña̱yóʼo kúú campamento Ndióxi̱”. Ña̱kán chi̱núura ki̱vi̱ ña̱ lugar yóʼo ña̱ kunaníña Mahanaim. 3 Tasaá ta̱ Jacob chi̱ndaʼára na̱ káchíñu nu̱úra ña̱ ku̱ʼu̱nna ka̱ʼa̱nna xíʼin ta̱ Esaú ñanira, ta̱ íyo chí ñuʼú ña̱ Seír, ñuʼú ña̱ Edom. 4 Ta ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo xíʼinna: “Ña̱yóʼo ka̱ʼa̱nndó xíʼin tátai̱ ta̱ Esaú: ‘Ta̱ Jacob ta̱ káchíñu nu̱ún ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo: “Veʼe ta̱ Labán ni̱xi̱yoi̱ ndiʼi tiempo yóʼo 5 ta vitin kúúmiíi̱ si̱ndi̱ki̱, burro xíʼin ndikachi, saátu kúúmiíi̱ ta̱a xíʼin ñaʼá na̱ káchíñu nu̱úi̱. Chíndaʼíi̱ ña̱ tu̱ʼun yóʼo nu̱ún, tátai̱, ña̱ va̱ʼa kunda̱a̱-iniún ta kǒo sa̱ún xíʼi̱n”ʼ”. 6 Tá ni̱ya̱ʼa loʼo tiempo, na̱ káchíñu nu̱ú ta̱ Jacob ndi̱kóna ta ni̱ka̱ʼa̱nna ña̱yóʼo xíʼinra: “Ni̱xa̱ʼa̱nndi̱ nu̱ú ñaniún ta̱ Esaú ta vitin va̱xira xíʼin 400 na̱ yiví”. 7 Tasaá ta̱ Jacob ni̱yi̱ʼvíníra ta ni̱ndi̱ʼi̱ní-inira, ta saá nda̱taʼvíra na̱ yiví ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra, saátu tí ndikachi sa̱na̱ra, si̱ndi̱ki̱ sa̱na̱ra xíʼin tí camello, ta ndu̱una u̱vi̱ campamento. 8 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo: “Tá ta̱ Esaú ná kixáʼara kanitáʼanra xíʼin campamento ña̱ nu̱ú, na̱ campamento ña̱ u̱vi̱ kivi kununa”. 9 Tándi̱ʼi, ta̱ Jacob ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo xíʼin Ndióxi̱: “Ndióxi̱ yivái̱ ta̱ Abrahán xíʼin Ndióxi̱ yivái̱ ta̱ Isaac, miíún Jehová, ni̱ka̱ʼún xíʼi̱n: ‘Nandikó ñuʼú nu̱ú ni̱xi̱yoún, nu̱ú íyo na̱ táʼún, ta yi̱ʼi̱ va̱ʼaní kundai̱ yóʼóʼ. 10 Yi̱ʼi̱ va̱ása ndáyáʼvii̱ ña̱ va̱ʼaní kuʼvi̱-iniún kuniún yi̱ʼi̱, ni ña̱ va̱ʼaní nda̱kú koo iniún xíʼi̱n. Tá ni̱yaʼi̱ yu̱ta Jordán, iinlá kuití bastón xi̱kuumiíi̱, ta vitin ku̱a̱ʼání ña̱ʼa íyo nu̱úi̱ ta nda̱a̱ u̱vi̱ campamento kúúmiíi̱ vitin. 11 Xákundáʼvii̱ nu̱ún ná sakǎkún yi̱ʼi̱, ná va̱ása ixandi̱va̱ʼa ñanii̱ ta̱ Esaú xíʼi̱n, saáchi yíʼviníi̱ ña̱ kixira ta ixandi̱va̱ʼara xíʼi̱n, xíʼin va̱lí xíʼin siʼína. 12 Saáchi miíún ni̱ka̱ʼa̱n: ‘Mií ña̱ ndixa kundai̱ yóʼó, ta taxii̱ ña̱ ku̱a̱ʼání xa̱a̱ na̱ se̱ʼún koona nda̱a̱ táki̱ʼva íyo yu̱ti yuʼú tá mar, chi ña̱yóʼo ku̱a̱ʼa̱ní kúúña ta nda̱a̱ ni iinna kǒo kívi kaʼviñaʼ”. 13 Ta kán ni̱ndo̱ora ni̱ki̱si̱ra. Tándi̱ʼi nda̱kayara sava ña̱ʼa ña̱ kúúmiíra ña̱ va̱ʼa saníʼi̱raña ñanira ta̱ Esaú: 14 Ta ti̱xúʼu síʼí 200 xi̱kuurí, 20 ti̱xúʼu che̱e, 200 ndikachi síʼí, 20 ndikachi che̱e, 15 tí camello síʼí xíʼin se̱ʼerí 30 xi̱kuurí, 40 si̱ndi̱ki̱ síʼí, 10 si̱ndi̱ki̱ che̱e, 20 burro síʼí xíʼin 10 burro che̱e. 16 Tándi̱ʼi ta̱xira iin tá iin tiʼvi kití ndaʼa̱ na̱ káchíñu nu̱úra ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ya̱ʼa̱ndó chí nu̱úi̱ ku̱ʼu̱nndó, ta xíka kundiku̱n iin tá iin tiʼvi kití ku̱ʼu̱nrí xíʼinndó”. 17 Ta saátu, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ nu̱ú: “Tá nda̱kutáʼún xíʼin ñanii̱ ta̱ Esaú ta ni̱nda̱ka̱tu̱ʼunra yóʼó ‘¿Ndáa ta̱ káchíñún nu̱ú ta míí ku̱ʼún? ¿Ndáana xíʼin sa̱na̱ kití tí ku̱a̱ʼa̱n xíʼún yóʼo?ʼ, 18 ta ña̱yóʼo kúú ña̱ ka̱ʼún ‘Sa̱na̱ ta̱ Jacob ta̱ káchíñu nu̱ún kúúrí. Tíyóʼo kúú tí saníʼira yóʼó, táta miíi̱ Esaú. Ta chí sa̱tándi̱ ndíku̱nra va̱xiraʼ”. 19 Ta saá xa̱ʼndara chiñu nu̱ú ta̱ u̱vi, saátu ta̱ u̱ni̱ xíʼin ndiʼika na̱ ndíku̱n ku̱a̱ʼa̱n xíʼin iin tá iin tiʼvi kití. Ka̱chira xíʼinna: “Ña̱yóʼo kúú ña̱ ka̱ʼa̱nndó xíʼin ta̱ Esaú tá ná kunindóra. 20 Ta saátu ka̱ʼa̱nndó ña̱yóʼo xíʼinra: ‘Ta̱ Jacob ta̱ káchíñu nu̱ún vaxira chí sa̱tándi̱ʼ”. Saáchi ta̱ Jacob nda̱kanixi̱níra: “Tá ná sandíkoi̱-inira xíʼin ndiʼi ña̱ʼa ña̱ saníʼíi̱ra, sana tá ná kunii̱ra va̱ʼava ndakinra yi̱ʼi̱”. 21 Ta sa̱á na̱ káchíñu nu̱úra níʼina kití ni̱ya̱ʼana ku̱a̱ʼa̱nna chí nu̱úra. Ta miíra ni̱ndo̱ora ni̱ki̱si̱ra lugar kán.
27 TÍ ABRIL NDA̱A̱ 3 TÍ MAYO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | GÉNESIS 34, 35
“Tu̱ndóʼo ña̱ kundoʼoyó tá kítáʼanyó xíʼin na̱ va̱ása ndásakáʼnu Ndióxi̱”
(Génesis 34:1) Ta ñá Dina, se̱ʼe ta̱ Jacob xíʼin ñá Lea, xi̱xa̱ʼa̱nñá xi̱xitoñá ná ñaʼá ñuu kán.
w97 1/2 30 párr. 4
Siquem, iin ñuu ña̱ ndíka̱a̱ ma̱ʼñú yuku̱
¿Ndáa ki̱ʼva xi̱xito na̱ va̱lí na̱ íyo ñuu Siquem ñá loʼo kúaa̱n yóʼo, ña̱ ndiʼi tiempo xi̱xa̱ʼa̱nñá ñuu kán, ta nda̱a̱ ni iin na̱ veʼeñá kǒo níxixa̱ʼa̱n xíʼinñá? Se̱ʼe iin ta̱ xáʼndachíñu nu̱ú na̱ ñuu kán xi̱nirañá, ta ti̱in kuíʼnarañá. ¿Nda̱chun ke̱ʼé ñá Dina saá ña̱ ki̱táʼanñá xíʼin ná válí ná kǒo níxi̱ndasakáʼnu Ndióxi̱? ¿Á xa̱ʼa̱ ña̱ kǒo ná válí ná kutáʼan xíʼinñá kúú ña̱ ke̱ʼéñá ña̱yóʼo? ¿Á xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása níxiniso̱ʼoñá nda̱a̱ táki̱ʼva xi̱keʼé sava na̱ ku̱ʼvañá kúú ña̱ ke̱ʼéñá saá? Kaʼvi ña̱ relato ña̱ va̱xi nu̱ú Génesis ta ndakanixi̱ní xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ndi̱ʼiní-ini ta̱ Jacob xíʼin ñá Lea ta saátu ña̱ ku̱kaʼanní nu̱úna, xíʼin ña̱ ndo̱ʼo ñá Dina xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱xaʼa̱nníñá ñuu Siquem. (Génesis 34:1-31; 49:5-7; koto ña̱ va̱xi nu̱ú La Atalaya, 15 tí junio 1985, página 31.)
(Génesis 34:2) Iin ki̱vi̱ xi̱ni ta̱ Siquem ñáyóʼo ta̱ kúú se̱ʼe ta̱ Hamor ta̱ heveo, ta̱ xáʼndachíñu nu̱ú na̱ ñuu kán, xi̱nirañá, ta ti̱in kuíʼnarañá.
“Kuxíkandó nu̱ú ña̱ kini”
14 Ta̱ Siquem xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱kutóora ñá Dina ti̱in kuíʼnárañá ta ni̱ki̱si̱ra xíʼinñá (kaʼvi Génesis 34:1-4). Ta xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ku̱u yóʼo ni̱xo̱ʼvi̱ní ñá Dina saátu na̱ veʼeñá (Génesis 34:7, 25-31; Gálatas 6:7, 8).
(Génesis 34:7) Na̱ se̱ʼe ta̱ Jacob ñúʼuna yuku̱ tá ku̱nda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta ndi̱ku̱n kama ndi̱kóna. Ta ni̱sa̱a̱nína saáchi ta̱ Siquem i̱xayaku̱a̱ra ki̱vi̱ ta̱ Israel, xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ki̱si̱ra xíʼin se̱ʼe ta̱ Jacob, iin ña̱ʼa ña̱ va̱ása níxiniñúʼu keʼéra kúú ña̱yóʼo.
(Génesis 34:25) Soo tá ki̱vi̱ u̱ni̱, tá kúʼvi̱ka na̱ ta̱a yóʼo, ta̱ Simeón xíʼin ta̱ Leví, na̱ u̱vi̱ se̱ʼe ta̱ Jacob na̱ kúú ku̱ʼva ñá Dina, iin tá iinna ki̱ʼinna iin espada ta nda̱kiʼinna ku̱a̱ʼa̱nna chí ñuu kán. Ta nda̱a̱ ni iin na̱ yiví kǒo ndátu ña̱yóʼo, ta xa̱ʼnína ndiʼi na̱ ta̱a.
w09 1/9 21 párr. 1, 2
¿Á ndixa va̱ʼaní ña̱ nandikóniʼiyó ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ kéʼéna xíʼinyó?
Sava na̱ yiví ndákanixi̱nína ña̱ keʼéna nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé na̱ yiví xíʼinna saá kúú ña̱ va̱ʼa kúnina. Soo, ¿á ña̱ ndixaa kúú ña̱yóʼo? Ná kotoyó ña̱ ndo̱ʼo na̱ se̱ʼe ta̱ Jacob, ta̱ Jacob iin ta̱ hebreo xi̱kuura. Ña̱ Biblia káʼa̱nña, tá ku̱nda̱a̱-ini na̱ ku̱ʼva ñá Dina ña̱ ti̱in kuíʼná ta̱ Siquem ñáyóʼo, ni̱sa̱a̱nína xa̱ʼa̱ ku̱ʼvana (Génesis 34:1-7). Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta̱ Simeón xíʼin ta̱ Leví, sa̱ndáʼvina ta̱ Siquem xíʼin na̱ veʼera, tasaá xa̱ʼnína ta̱ Siquem xíʼin ndiʼi na̱ ta̱a na̱ íyo ñuu kán (Génesis 34:13-27).
¿Á nda̱kiʼinna ña̱ va̱ʼa xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéna yóʼo? Ña̱ va̱ʼa ku̱nda̱a̱-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ná kotoyó ndáa ki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jacob xíʼin na̱ se̱ʼera tá ku̱nda̱a̱-inira ña̱ ke̱ʼéna: “Iin tu̱ndóʼo káʼnuní kúú ña̱ chi̱ka̱a̱ndó yi̱ʼi̱, ku̱a̱chi ndóʼó na̱ ñuu yóʼo sa̱a̱-inina kunina yi̱ʼi̱ [...], soo na̱yóʼo kivi ndakutáʼanna ta ixaa ndiva̱ʼana xíʼi̱n, ta sandíʼi-xa̱ʼa̱na yi̱ʼi̱ saátu sandíʼi-xa̱ʼa̱na ndiʼi na̱ veʼi̱” (Génesis 34:30, Nueva Biblia de los Hispanos). Ta su̱ví ña̱ va̱ʼa kúú ña̱ ke̱ʼé ta̱ Simeón saátu ta̱ Leví chi tu̱ndóʼokava kúú ña̱ chi̱ka̱a̱na na̱ veʼena. Saáchi tá ndi̱ʼi ku̱u ndiʼi ña̱yóʼo, na̱ veʼe ta̱ Jacob xindanína miína ña̱ ná kǒo keʼé na̱ ñuu kán ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinna. Ta ña̱ va̱ása kundoʼona tu̱ndóʼo keʼé na̱ ñuu kán, Ndióxi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jacob ña̱ ná ku̱ʼu̱nra chí Betel koora (Génesis 35:1, 5).
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(Génesis 35:8) Tá ni̱ya̱ʼa tiempo ni̱xi̱ʼi̱ ñá Débora, ñá xi̱kachíñu nu̱ú ñá Rebeca, ta ni̱ndu̱xu̱nñá xa̱ʼa̱ iin tú roble, xa̱ʼa̱ yuku̱ nu̱ú íyo Betel. Ña̱kán chi̱núura ki̱vi̱ tú yitu̱n yóʼo ña̱ kunanínú Alón-Bacut.
it-1 642 párr. 5
Ñá Débora
1. Ñá xi̱kachíñu nu̱ú ñá Rebeca. Tá nda̱koo ñá Rebeca veʼe yiváñá ta̱ Betuel ta ku̱a̱ʼa̱nñá chí Palestina ña̱ tindaʼa̱ñá xíʼin ta̱ Isaac, ta ku̱a̱ʼa̱n ñá Débora xíʼinñá. (Gé 24:59.) Tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼání ku̱i̱ya̱ ka̱chíñu ñá Débora ti̱xin veʼe ta̱ Isaac, saá ki̱xáʼa káchíñu tukuñá ti̱xin veʼe ta̱ Jacob, sana tá ni̱xi̱ʼi̱ ñá Rebeca saá nda̱kiʼinra ñáyóʼo. Tá ni̱ya̱ʼa 125 ku̱i̱ya̱ ña̱ ti̱ndaʼa̱ ta̱ Isaac xíʼin ñá Rebeca, saá ni̱xi̱ʼi̱ ñá Debora ta sa̱ndúxunnañá xa̱ʼa̱ iin yitu̱n káʼnu tú níndichi chí Betel. Ña̱yóʼo kúú ki̱vi̱ nda̱kiʼin tú yitu̱n yóʼo (Alón-bacut, ta kúni̱ kachiña “Yitu̱n nu̱ú ndeéní xa̱kuna”) xíʼin ña̱yóʼo náʼa̱ ña̱ ndeéní xi̱kuʼvi̱-ini ta̱ Jacob saátu na̱ veʼera xi̱xinina ñáyóʼo. (Gé 35:8.)
(Génesis 35:22-26) Tá íyo ta̱ Israel chí ñuu kán, iin ki̱vi̱ ta̱ Rubén ni̱xa̱ʼa̱nra ta ni̱ki̱si̱ra xíʼin ñá Bilhá, ñá íyo xíʼin yivára, ta ta̱ Israel ku̱nda̱a̱-inira xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱u yóʼo. Ta tándi̱ʼi, 12 ni̱xa̱a̱ na̱ se̱ʼe ta̱ Jacob xi̱kuuna. 23 Ta xíʼin ñá Lea ka̱ku se̱ʼera ta̱ nu̱ú ta̱ xi̱naní Rubén, saátu ta̱ Simeón, ta̱ Leví, ta̱ Judá, ta̱ Isacar xíʼin ta̱ Zabulón. 24 Ta xíʼin ñá Raquel ka̱ku se̱ʼera ta̱ José xíʼin ta̱ Benjamín. 25 Ta xíʼin ñá Bilhá ñá xi̱kachíñu nu̱ú ñá Raquel ka̱ku se̱ʼera ta̱ Dan xíʼin ta̱ Neftalí. 26 Ta xíʼin ñá Zilpá ñá xi̱kachíñu nu̱ú ñá Lea, ka̱ku se̱ʼera ta̱ Gad xíʼin ta̱ Aser. Na̱yóʼo xi̱kuu se̱ʼe ta̱ Jacob, na̱ ka̱ku Padán-Aram.
w17.12 14 párr. 1-3
Pregunta ña̱ kéʼé na̱ káʼvi tutu yóʼo
Tá tiempo xi̱naʼá, ¿á xi̱niñúʼu koona se̱ʼe nu̱ú tasaá ti̱xin veʼena kixi ta̱ koo Mesías?
Xa̱a̱ káʼa̱nvayó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. Ta ña̱yóʼo xi̱kitáʼanña xíʼin ña̱ va̱xi nu̱ú Hebreos 12:16 ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ta̱ Esaú ña̱ va̱ása níchindayáʼvira ña̱ xi̱kuura ta̱ se̱ʼe nu̱ú ta xa̱ʼa̱ iin comida ni̱xi̱kóra á sa̱níʼira ña̱ xi̱kuura ta̱ se̱ʼe nu̱ú ndaʼa̱ ta̱ Jacob. Ta xíʼin ña̱yóʼo, xi̱kunda̱a̱-iniyó tá nda̱satá ta̱ Jacob ña̱yóʼo nu̱ú ñanira, ndu̱ura ta̱ se̱ʼe nu̱ú, ta saátu ti̱xin na̱ veʼe ta̱yóʼo kixi ta̱ xa̱a̱ koo Mesías (Mat. 1:2, 16; Luc. 3:23, 34).
Soo tá xa̱a̱ káʼviyó sava ña̱ va̱xi nu̱ú Biblia, kúnda̱a̱-iniyó ña̱ va̱ása níxi̱niñúʼuví ña̱ koona na̱ se̱ʼe nu̱ú ña̱ va̱ʼa koona na̱ veʼe nu̱ú kixi ta̱ Mesías. Ná kotoyó sava ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo.
Se̱ʼe nu̱ú ta̱ Jacob (Israel) xi̱kuu ta̱ Rubén, se̱ʼera xíʼin ñá Lea. Tá ni̱ya̱ʼa tiempo, ta̱ nu̱ú se̱ʼera xíʼin ñá Raquel xi̱kuu ta̱ José. Tá ni̱ki̱ʼvi ta̱ Rubén ku̱a̱chi ña̱ ndeéní nu̱ú yivára, ña̱ xi̱kura ta̱ se̱ʼe nu̱ú nda̱yaʼaña ndaʼa̱ ta̱ José (Gén. 29:31-35; 30:22-25; 35:22-26; 49:22-26; 1 Crón. 5:1, 2). Ni saá, ta̱ Mesías va̱ása níkixira ti̱xin veʼe ta̱ Rubén ni ti̱xin veʼe ta̱ José, chi ti̱xin veʼe ta̱ Judá ki̱xira (Gén. 49:10).
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Génesis 34:1-19) Ta ñá Dina, se̱ʼe ta̱ Jacob xíʼin ñá Lea, xi̱xa̱ʼa̱nñá xi̱xitoñá ná ñaʼá ñuu kán. 2 Iin ki̱vi̱ xi̱ni ta̱ Siquem ñáyóʼo ta̱ kúú se̱ʼe ta̱ Hamor ta̱ heveo, ta̱ xáʼndachíñu nu̱ú na̱ ñuu kán, xi̱nirañá, ta ti̱in kuíʼnarañá. 3 Ta ki̱xáʼa ndákaniníxi̱níra xa̱ʼa ñá Dina se̱ʼe ta̱ Jacob, ta ni̱kutóokavírañá, ta livikaví xi̱ka̱ʼa̱nra xíʼinña. 4 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Siquem xíʼin yivára ta̱ Hamor: “Kúaʼan ndukú ñá loʼo yóʼo ña̱ ná tindaʼa̱ñá xíʼi̱n”. 5 Tá ku̱nda̱a̱-ini ta̱ Jacob xa̱ʼa̱ ta̱ Siquem ña̱ ni̱ki̱si̱ra xíʼin ñá Dina, ta na̱ se̱ʼe ta̱yóʼo chí yuku̱ ñúʼunna ndáana si̱ndi̱ki̱ sa̱nára. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta̱ Jacob va̱ása nínatúʼun ya̱chi̱ra xíʼinna chi nda̱a̱ ná ndikóna saá natúʼunra ña̱yóʼo xíʼinna. 6 Tándi̱ʼi, ta̱ Hamor yivá ta̱ Siquem, ni̱xa̱ʼa̱nra ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Jacob. 7 Na̱ se̱ʼe ta̱ Jacob ñúʼuna yuku̱ tá ku̱nda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta ndi̱ku̱n kama ndi̱kóna. Ta ni̱sa̱a̱nína saáchi ta̱ Siquem i̱xayaku̱a̱ra ki̱vi̱ ta̱ Israel, xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ki̱si̱ra xíʼin se̱ʼe ta̱ Jacob, iin ña̱ʼa ña̱ va̱ása níxiniñúʼu keʼéra kúú ña̱yóʼo. 8 Ta̱ Hamor ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ta ka̱chira: “Se̱ʼei̱ ta̱ Siquem kúni̱ra koora xíʼin se̱ʼendó. Ixandó ña̱ ma̱ní taxindóñá ná tindaʼa̱ñá xíʼin se̱ʼei̱. 9 Ná chitáʼanyó na̱ veʼeyó. Taxindó ná se̱ʼendó ná koo xíʼin se̱ʼendi̱ ta ndi̱ʼi̱ taxindi̱ ná se̱ʼendi̱ koo xíʼin se̱ʼendó. 10 Ta kivi kundoondó xíʼinndi̱ yóʼo, ta ndiʼi ñuʼú ña̱ kúúmiíndi̱ kuenta miíndó xa̱a̱ña kooña. Kindoondó koondó ñuu yóʼo, ta kivi kachíñundó”. 11 Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Siquem xíʼin yivá ñáyóʼo xíʼin na̱ ku̱ʼvañá: “Taxindóñá ná kooñá xíʼi̱n, ta ndiʼi ña̱ ndukúndó nu̱úi̱ taxi̱ña ndaʼa̱ndó. 12 Kivi ndukúndó ku̱a̱ʼání xu̱ʼún xa̱ʼa̱ se̱ʼendó saátu kivi ndukúndó iin regalo ña̱ va̱ʼaní. Ta taxii̱ ndiʼi ña̱ ndukúndó nu̱úi̱ xa̱ʼa̱ñá. Soo ixandó ña̱ ma̱ní, taxindóñá ná tindaʼa̱ñá xíʼi̱n”. 13 Soo na̱ se̱ʼe ta̱ Jacob sa̱ndáʼvina ta̱ Siquem xíʼin yivára ta̱ Hamor, xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼé ta̱ Siquem ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin ku̱ʼvana ñá Dina. 14 Tasaá na̱yóʼo ka̱china: “Va̱ása kivi keʼéndi̱ ña̱yóʼo. Ta va̱ása kivi taxindi̱ ku̱ʼvandi̱ ña̱ kooñá xíʼin iin ta̱a ta̱ va̱ása níta̱ʼnda̱ nu̱ú yi̱i̱. Chi iin ña̱ va̱ása va̱ʼa kúú ña̱yóʼo nu̱úndi̱. 15 Soo kiviva taxindi̱ñá tá ná keʼéndó ña̱yóʼo: tá ná xa̱a̱ndó koondó nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ndi̱ʼi̱, ña̱ ndiʼi na̱ ta̱a xíniñúʼu kaʼndana nu̱ú yi̱i̱na. 16 Tasaá taxindi̱ se̱ʼendi̱ koo xíʼinndó, saátu kiʼinndi̱ se̱ʼendó koo xíʼin se̱ʼendi̱. Ta xa̱a̱ndi̱ koondi̱ ñuundó, ta iin ñuu xa̱a̱yó kooyó. 17 Soo tá va̱ása kéʼéndó ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nndi̱ xíʼinndó ña̱ kaʼndandó nu̱ú yi̱i̱ndó, ndakiʼinndi̱ se̱ʼendi̱ ta ku̱ʼu̱nndi̱”. 18 Nu̱ú ta̱ Hamor xíʼin se̱ʼera ta̱ Siquem va̱ʼava ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n na̱yóʼo. 19 Ta ndi̱ku̱n kama ku̱a̱ʼa̱n ta̱ loʼo yóʼo keʼéra ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nna, saáchi mií ña̱ nda̱a̱ xi̱kutóoníra se̱ʼe ta̱ Jacob. Ta iin ta̱ íxato̱ʼónína xi̱kuu ta̱yóʼo ti̱xin veʼe yivára.