Referencia Ña̱ kéʼé na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ Tutu nu̱ú Va̱xi ña̱ Kéʼéyó reunión
© 2025 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
1-7 TÍ SEPTIEMBRE
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ PROVERBIOS 29
Kǒo keʼún vikó xíʼin costumbre ña̱ va̱ása kútóo Ndióxi̱
wp16.6-S 6, recuadro
Visiones sobre quienes viven en el cielo
La superstición y el miedo a los malos espíritus esclavizan a millones de personas. Muchas recurren a los talismanes, amuletos y pociones mágicas para que no les hagan daño. Pero esas medidas son totalmente innecesarias. La Biblia da esta tranquilizadora razón: “En cuanto a Jehová, sus ojos están discurriendo por toda la tierra para mostrar su fuerza a favor de aquellos cuyo corazón es completo para con él” (2 Crónicas 16:9). Jehová, el único Dios verdadero, es muchísimo más poderoso que Satanás y protege a quienes confían en él.
Para que Jehová lo proteja, usted tiene que saber qué le agrada a él y hacerlo. Por ejemplo, en el siglo primero, los cristianos de Éfeso juntaron todos sus libros de magia y los quemaron (Hechos 19:19, 20). Del mismo modo, si desea obtener la protección de Dios, debe deshacerse de talismanes, amuletos, fetiches, libros de magia, pulseras o cordones “protectores”, y cualquier otra cosa relacionada con el espiritismo.
La Biblia dice: “Sujétense, por lo tanto, a Dios; pero opónganse al Diablo, y él huirá de ustedes” (Santiago 4:7). Si se sujeta a Jehová, es decir, si le obedece y hace su voluntad, puede estar seguro de que ni Satanás ni sus demonios podrán hacerle daño.
Ná kǒo kandíxayó ña̱ vatá ña̱ káʼa̱nna xa̱ʼa̱ na̱ ni̱xi̱ʼi̱
13 Tá va̱ása kúnda̱a̱ va̱ʼa iniyó á va̱ása kútóo Jehová iin costumbre, ná ka̱ʼa̱nyó xíʼinra ná taxira ña̱ ndíchi kooyó (kaʼvi Santiago 1:5). Tándi̱ʼi ná nandukú va̱ʼayó xa̱ʼa̱ña nu̱ú tutu ña̱ tává na̱ ñuu Ndióxi̱. Ta, tá kúni̱yó ná nda̱ka̱tu̱ʼunyó na̱ anciano ti̱xin congregación. Ña̱ nda̱a̱ kúúña, na̱yóʼo va̱ása ka̱ʼa̱nna xíʼinyó ndáaña keʼéyó, soo na̱ʼa̱na nu̱úyó sava ña̱ káʼa̱n Biblia, táʼan ña̱ káʼa̱nyó xa̱ʼa̱ nu̱ú artículo yóʼo. Ña̱yóʼo chindeétáʼanña xíʼinyó ña̱ va̱ʼaka ndakanixi̱níyó ta kama kunda̱a̱-iniyó ndáaña kúú ña̱ va̱ʼa ta ndáaña kúú ña̱ va̱ása va̱ʼa (Heb. 5:14).
“Kundiku̱i̱n yichi̱ún ña̱ nda̱a̱”
12 Costumbre ña̱ va̱ása kútóo Ndióxi̱. Sana na̱ veʼeyó, na̱ káʼvi xíʼinyó á na̱ káchíñu xíʼinyó káʼa̱nna xíʼinyó ná keʼéyó sava vikó ña̱ va̱ása kútóo Ndióxi̱. ¿Ndáaña chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ va̱ása kundiku̱nyó costumbre yóʼo? Ña̱ ndakanixi̱níyó nda̱chun va̱ása kútóo Jehová ña̱yóʼo. Saátu xíniñúʼu kaʼviyó ndáaña káʼa̱n sava revista á libro ña̱ tává na̱ ñuu Ndióxi̱ xa̱ʼa vikó yóʼo. Tá ndákaʼányó ña̱ káʼa̱n Biblia xa̱ʼa vikó yóʼo, chíka̱a̱ka-iniyó ña̱ kundiku̱nyó yichi̱ ña̱ kúni̱ Jehová (Efes. 5:10). Tá kándíxayó Jehová xíʼin ña̱ káʼa̱n tu̱ʼunra, va̱ása yi̱ʼvíyó xa̱ʼa ña̱ ka̱ʼa̱n inkana xa̱ʼayó (Prov. 29:25).
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
Ña̱ chindeétáʼan xíʼin ta̱ va̱lí ña̱ keʼéra ña̱ kútóo Ndióxi̱
5 Sakúaʼá ña̱ viíní ndakanixi̱níún (Prov. 3:21). Ndiʼi ta̱a xíniñúʼu tavára tiempo ña̱ viíní ndakanixi̱níra tá ndáka̱xinra keʼéra iin ña̱ʼa. Ña̱kán, chika̱ún ndee̱ ña̱ viíní koo ña̱ ndákanixi̱níún ta kǒo sandákoún keʼún ña̱yóʼo. ¿Nda̱chun? Saáchi ñuyǐví yóʼo íyo ku̱a̱ʼání na̱ va̱lí kúa̱an na̱ kéʼé ña̱ kúni̱ mií kuitína (Prov. 7:7; 29:11). Ña̱ va̱xi nu̱ú televisión, película xíʼin ña̱ va̱xi nu̱ú Internet kivi sakáña xi̱níún ta kixáʼún keʼún ña̱ va̱ása va̱ʼa. Ña̱kán, ¿ndáaña kivi chindeétáʼan xíʼún ña̱ viíní ndakanixi̱níún? Ña̱ nu̱ú, kivi sakúaʼún ña̱ va̱xi nu̱ú Biblia ta ndakanixi̱níún nda̱chun káʼa̱n Jehová xíʼún ña̱ keʼúnña. Tándi̱ʼi, kivi kuniñúʼún ña̱ sa̱kuaʼún ña̱ va̱ʼa viíní ndaka̱xiún ña̱ keʼún tasaá sakúsi̱íún-ini Jehová (kaʼvi Salmo 119:9). Tá ná sakúaʼún ña̱ viíní ndakanixi̱níún, ña̱yóʼo chindeétáʼanña xíʼún ña̱ kuxa-iniún xíʼin tu̱ʼun Ndióxi̱ (Prov. 2:11, 12; Heb. 5:14). Ña̱kán, tá viíní ndákanixi̱níún ña̱yóʼo chindeétáʼanña xíʼún: ña̱ to̱ʼóní koún xíʼin ná hermana ta saátu ña̱ viíní ndaka̱xiún ndáa ki̱ʼva ndasaviíún miíún.
8-14 TÍ SEPTIEMBRE
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ PROVERBIOS 30
“Kǒo taxiún ña̱ koi̱ ta̱ nda̱ʼví ni ta̱ ku̱i̱ká”
¿Ndáaña xíniñúʼu kuʼvi̱-iniyó kúniyó ña̱ va̱ʼa si̱í kooyó?
10 Ndiʼivayó xíniñúʼu xu̱ʼún, chi ña̱ chíndeé táʼan xíʼinyó kúúña (Ecl. 7:12). Soo, ¿á kivi kusi̱í-iniyó tá kǒo ku̱a̱ʼá xu̱ʼúnyó? Kiviva (kaʼvi Eclesiastés 5:12). Ta̱ Agur se̱ʼe ta̱ Jaqué ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo xíʼin Ndióxi̱: “Kǒo taxiún ña̱ kúi̱ ta̱ ndáʼvi ni ta̱ ku̱i̱ká. Nda̱saa ña̱ xíniñúʼu kuitíi̱ taxiún ndaʼíi̱”. Xíʼin ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra yóʼo kúnda̱a̱-iniyó ña̱ kǒo kúni̱ra koora ta̱ ndáʼvi. Soo miíra ni̱ka̱ʼa̱n ña̱ kǒo kúni̱ra ixakuíʼnara chi tasaá ná keʼéra ixayaku̱a̱ra ki̱vi̱ Ndióxi̱. Soo ¿nda̱chun ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ kǒo kúni̱ra ña̱ ku̱i̱ká? Mi̱íra ni̱ka̱ʼa̱n ña̱yóʼo: “Sana nandosó-inii̱ xa̱ʼún ta nda̱a̱ ka̱ʼi̱n ña̱yóʼo: ‘¿Ndáa ta̱ kúú Jehová?ʼ” (Prov. 30:8, 9). Sana xíniyó sava na̱ yiví na̱ kándíxaka ña̱ chindeé táʼan xu̱ʼún xíʼinna nu̱úka Ndióxi̱.
11 Na̱ kúni̱níka xíni xu̱ʼún va̱ása kivi koona migo Ndióxi̱. Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo: “Ni iinna kǒo kívi kachíñu nu̱ú u̱vi̱ patrón; saáchi sa̱a̱-inina kunina iinra ta kuʼvi̱-inina kunina inkara. Ndóʼó kǒo kívi kachíñundó nu̱ú Ndióxi̱ ta kachíñundó ña̱ koo ña̱ ku̱i̱kándó”. Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱ntura ña̱yóʼo: “Sandákoondó ña̱ kundiku̱nndó sa̱tá ña̱ ku̱i̱ká ñuyǐví yóʼo, chi ña̱yóʼo ndíʼi-xa̱ʼaña ta íxakuíʼnanaña. Va̱ʼaka, chí ndiví ná koo ña̱ ku̱i̱kándó, chi kán va̱ása ndíʼi-xa̱ʼaña ni va̱ása íxakuíʼnanaña” (Mat. 6:19-20, 24).
12 Ku̱a̱ʼání na̱ yiví kúnda̱a̱-inina ña̱ si̱íka íyona tá kǒo ku̱a̱ʼá ña̱ʼa kúúmiína ta saátu ku̱a̱ʼáka tiempo kúúmiína ña̱ kachíñuna nu̱ú Jehová. Chí Estados Unidos, iin ta̱ hermano naní Jack xi̱kuumiíra iin veʼe káʼnuní xíʼin iin chiñu va̱ʼa. Soo ni̱xi̱kóraña ña̱ va̱ʼa xa̱a̱ra koora precursor xíʼin ñá síʼíra. Saátu káʼa̱nra ña̱yóʼo: “Yo̱ʼvi̱ní i̱xaaña xíʼinndi̱ ña̱ sa̱ndákoondi̱ iin veʼe ña̱ liviní xi̱kuumiíndi̱ xíʼin ña̱ ni̱xikóndi̱ ñuʼúndi̱. Tá xi̱xaʼi̱n xi̱kachíñui̱ ta xi̱ndikói̱ veʼi̱ ni va̱ása kúsi̱í-inii̱. Soo ñá síʼíi̱ si̱íníva kúniñá xa̱ʼa ña̱ kúúñá precursora. Ta xi̱ka̱ʼa̱nñá ña̱yóʼo: ‘Va̱ʼaní ta̱ káchíñui̱ nu̱úʼ. Vitin kúi̱ precursor, ta u̱vi̱ saándi̱ inkáchi káchíñundi̱ nu̱ú Jehová”.
w17.05-S 25, 26 párrs. 15-17
“¿Me amas más que a estos?”
15 Muchas personas están obsesionadas con lo último en cosas como la moda y los aparatos electrónicos. Por eso, los cristianos necesitamos analizar con frecuencia cuáles son nuestros deseos haciéndonos preguntas como estas: “¿Paso más tiempo mirando o pensando en los últimos automóviles o modas que en prepararme para las reuniones porque las cosas materiales son más importantes para mí? ¿Me preocupan tanto los asuntos cotidianos que dedico menos tiempo a orar y leer la Biblia?”. Si descubrimos que el amor por las cosas materiales es mayor que el que sentimos por Cristo, debemos reflexionar en sus palabras: “Guárdense de toda suerte de codicia” (Luc. 12:15). ¿Por qué dio esta seria advertencia?
16 Jesús dijo que “nadie puede servir como esclavo a dos amos” y que no podemos ser esclavos de Dios y de las riquezas. ¿Por qué? Porque ambos “amos” exigen devoción exclusiva. Quien trata de servir a los dos “odiará al uno y amará al otro, o se apegará al uno y despreciará al otro”, dijo Jesús (Mat. 6:24). Como somos imperfectos, todos debemos seguir luchando contra “los deseos de nuestra carne”, entre ellos el materialismo (Efes. 2:3).
17 A las personas con mente carnal les cuesta ver con equilibrio las cosas materiales, pues les cuesta darse cuenta de qué cosas son importantes para Dios (lea 1 Corintios 2:14). Cuando esto ocurre, les resulta más difícil ver la diferencia entre lo bueno y lo malo (Heb. 5:11-14). Como resultado, algunas desarrollan un deseo desmedido e insaciable por lo material (Ecl. 5:10). Afortunadamente, existe un antídoto para este problema: tomar con regularidad una dosis de la Palabra de Dios, la Biblia (1 Ped. 2:2). Tal como meditar en las verdades de Dios fortaleció a Jesús para resistir las tentaciones, seguir los principios de la Biblia nos ayuda a nosotros a luchar contra el materialismo (Mat. 4:8-10). Cuando lo hacemos, le demostramos a Jesús que lo amamos más que a cualquier cosa material.
w11-S 1/6 10 párr. 3
Cómo vivir dentro de sus posibilidades
Ahorre primero, compre después. Aunque este consejo parezca anticuado, es una de las fórmulas más sabias para evitar el endeudamiento. Además, lo ayudará a librarse de otras cargas, como los altos tipos de interés, que lo único que hacen es elevar el costo de lo adquirido. La Biblia pone como ejemplo a las hormigas y dice que son sabias porque guardan “alimento aun en la siega” en previsión para el futuro (Proverbios 6:6-8; 30:24, 25).
Ná kǒo keeyó ti̱xin veʼe Jehová
18 Ta miíyó, ¿á kútóoníyó xu̱ʼún? Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ pregunta yóʼo: “¿Á ndiʼi tiempo ndíʼi̱-inii̱ xa̱ʼa̱ xu̱ʼún ta kúnii̱ satái̱ á kuei̱n ku̱a̱ʼání ña̱ʼa? Tá iinna sátatu á táxi tóona xu̱ʼún ndaʼíi̱, ¿á kúachi̱níi̱ ña̱ chaʼvii̱ nu̱úna chi ndákanixi̱níi̱ ña̱ kǒo xíniñúʼunaña? ¿Á túvii̱ ña̱ ndáyáʼviníi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ kúúmiíi̱ ku̱a̱ʼá xu̱ʼún? ¿Á íxayo̱ʼvi̱ña xíʼi̱n ña̱ va̱ʼa koo-inii̱ xíʼin inkana? Tá iin na̱ ñaniyó á ku̱ʼvayó kúúmiína ku̱a̱ʼá xu̱ʼún, ¿á ndákanixi̱níi̱ ña̱ kǒo ndíʼi̱-inina xa̱ʼa̱ chiñu Jehová ta nina xa̱ʼa̱ xu̱ʼún kuití ndíʼi̱-inina? ¿Á nina na̱ ku̱i̱ká kuití kítáʼi̱n xíʼin ta kǒo kítáʼi̱n xíʼin na̱ nda̱ʼví?”. Kúsi̱íní-iniyó ña̱ ñúʼuyó veʼe Jehová ña̱kán ná kǒo kundi̱ʼi̱ní-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱i̱ká. Tá saá ná keʼéyó kǒo sandákoo ndaʼa̱ Jehová miíyó (kaʼvi Hebreos 13:5).
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
w09-S 15/4 16 párrs. 7-10
La creación revela la sabiduría de Jehová
7 Aun las criaturas “más pequeñas de la tierra” tienen mucho que enseñarnos con su diseño y su conducta. Por ejemplo, pensemos en la sabiduría instintiva de la hormiga (léase Proverbios 30:24, 25)
8 Algunos investigadores creen que por cada persona hay por lo menos doscientas mil hormigas, que trabajan sin parar dentro y fuera de sus hormigueros. En la mayoría de las colonias hay tres tipos de hormigas: las reinas, los machos y las obreras, y cada grupo contribuye de manera única a atender las necesidades colectivas. Pensemos, por ejemplo, en la hormiga cortahojas, de Sudamérica, una experta jardinera. Este diminuto insecto fertiliza, trasplanta y poda sus cultivos de hongos a fin de aumentar la producción. Los expertos han descubierto que esta hábil jardinera organiza sus labores en función de la cantidad de comida que requiere la colonia.
9 Las hormigas tienen mucho que enseñarnos. Por ejemplo, nos enseñan que si queremos obtener buenos resultados, tenemos que ser trabajadores. La Biblia nos aconseja: “Vete donde la hormiga, oh perezoso; mira sus caminos y hazte sabio. Aunque no tiene comandante, oficial ni gobernante, prepara su alimento aun en el verano; ha recogido su abastecimiento de alimento aun en la siega” (Pro. 6:6-8). Jesús dijo: “Mi Padre ha seguido trabajando hasta ahora, y yo sigo trabajando”, lo cual demuestra que ambos son muy diligentes (Juan 5:17).
10 Todos deberíamos imitar la diligencia de Jehová y de Cristo. Sin importar qué tareas o responsabilidades se nos hayan encargado en la organización de Dios, se espera que nos ocupemos bien de ellas y que siempre tengamos “mucho que hacer en la obra del Señor” (1 Cor. 15:58). De modo que lo mejor es seguir el consejo que Pablo les dio a los cristianos de Roma: “No sean holgazanes en sus quehaceres. Fulguren con el espíritu. Sirvan a Jehová como esclavos” (Rom. 12:11). Ningún esfuerzo por hacer la voluntad de Dios será en vano, pues la Biblia nos asegura: “Dios no es injusto para olvidar la obra de ustedes y el amor que mostraron para con su nombre” (Heb. 6:10).
15-21 TÍ SEPTIEMBRE
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ PROVERBIOS 31
¿Ndáaña sákua’ayó xí’in consejo ña̱ ta̱xi iin ñá ñaʼá ndaʼa̱ se̱ʼeñá?
w11-S 1/2 19 párrs. 7, 8
Inculquen en sus hijos valores que los protejan
Denles un cuadro completo. Es cierto que a los hijos hay que advertirles sobre los peligros del sexo (1 Corintios 6:18; Santiago 1:14, 15). Pero recuerden que en la Biblia el sexo se presenta como un regalo del Creador, y no como una trampa de Satanás (Proverbios 5:18, 19; El Cantar de los Cantares 1:2). Si al hablar del tema con sus hijos siempre resaltan los aspectos negativos, ellos se harán un concepto de la sexualidad que ni es el correcto ni se basa en las Escrituras. Fíjense en lo que dice Corrina, una joven de Francia: “Como mis padres me daban muchos sermones sobre la inmoralidad sexual, llegué a mirar el sexo con malos ojos”.
Así que procuren que sus hijos conozcan toda la verdad sobre el sexo. Nadia, una madre mexicana, dice: “Siempre he querido que mis hijos comprendan que las relaciones sexuales son algo natural, un hermoso regalo que Jehová ha hecho a los casados. Quiero que entiendan que el sexo puede traerles alegrías o disgustos; todo depende de lo que decidan hacer con ese regalo”.
ijwhf-S artículo 4 párrs. 11-13
Cómo hablar con los hijos sobre el alcohol
Tomen la iniciativa y hablen del asunto. “El alcohol puede ser un tema que confunda a los jóvenes”, comenta un padre de Gran Bretaña llamado Mark. “Le pregunté a mi hijo de 8 años si beber alcohol estaba bien o mal. Mantuve un ambiente relajado e informal, lo que le ayudó a decir lo que pensaba”.
El asunto quedará más claro si hablan de ello en varias ocasiones. Dependiendo de la edad de su hijo, hablen del alcohol junto con otros temas importantes, como la seguridad vial o la educación sexual.
Pongan un buen ejemplo. Los niños son como esponjas: absorben todo lo que los rodea. Hay estudios que indican que los padres son quienes más influyen en los hijos. Por lo tanto, si su primera opción para calmarse o combatir el estrés es tomar alcohol, su hijo entenderá que esa es la solución ante los problemas de la vida. Así que pónganle un buen ejemplo y consuman alcohol de manera responsable.
g17.6-S 9 párr. 5
Enseñe a sus hijos a ser humildes
Enseñe a su hijo a ser generoso. Muéstrele que “hay más felicidad en dar que en recibir” (Hechos 20:35). Una manera de hacerlo es preparando juntos una lista de personas que necesiten ayuda con las compras, el transporte o alguna reparación. Y, entonces, que su hijo lo acompañe cuando las ayude para que él vea cuánto disfruta usted de hacer cosas por otros. Así le enseñará a ser humilde de la mejor manera posible: dándole el ejemplo (texto bíblico clave: Lucas 6:38).
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
Ndóʼó ta̱ xa̱a̱ ti̱ndaʼa̱, ixato̱ʼóndó ñá síʼindó
16 Ka̱ʼa̱n xíʼin ñá síʼún ña̱ ndáyáʼviníñá nu̱ún ta taxi tíxa̱ʼvi ndaʼa̱ñá. Iin ta̱ xa̱a̱ ti̱ndaʼa̱ náʼa̱ra ña̱ íxato̱ʼóra ñá síʼira tá káʼa̱nra xíʼinñá nda̱chun ndáyáʼviñá nu̱úra ta saátu tá kéʼéra ña̱ʼa ña̱ sákusi̱í-iniñá. Tá kúú, kǒo nándóso-inira taxira tíxa̱ʼvi ndaʼa̱ñá xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ kéʼéñá ña̱ chíndeétáʼanñá xíʼinra (Col. 3:15). Tá iin ta̱ xa̱a̱ ti̱ndaʼa̱ viíní káʼa̱nra xíʼin ñá síʼira, ñáyóʼo va̱ʼaní kúniñá ta kúnda̱a̱-iniñá ña̱ kúni̱níra xínirañá ta íxato̱ʼórañá (Prov. 31:28).
22-28 TÍ SEPTIEMBRE
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ECLESIASTÉS 1, 2
Chikaa̱ndó ndee̱ ña̱ sanáʼa̱ndó na̱ va̱lí ña̱ va̱ʼa keʼéna chiñu nu̱ú Ndióxi̱
w17.01-S 27, 28 párrs. 3, 4
“Estas cosas encárgalas a hombres fieles”
3 A muchos nos encanta la asignación que tenemos y nos gustaría disfrutarla siempre. Lamentablemente, desde los días de Adán, las generaciones envejecen y son sustituidas por otras (Ecl. 1:4). En años recientes, este hecho ha presentado retos singulares a los cristianos. El alcance y la complejidad de la obra del pueblo de Jehová son hoy mayores que antes. Para poner en marcha nuevos proyectos, necesitamos adoptar nuevos métodos. A menudo, eso implica usar la tecnología, que cambia constantemente. Algunos hermanos mayores tienen dificultades para mantenerse al día con estos avances (Luc. 5:39). Incluso cuando no es así, los jóvenes suelen tener más fuerzas y energías que ellos (Prov. 20:29). Por lo tanto, es una muestra de amor el que los mayores preparen a los jóvenes para asumir más responsabilidades; además, es lo más conveniente (lea Salmo 71:18).
4 No siempre es fácil delegar en alguien más joven la autoridad que uno tiene. Algunos temen perder una posición que valoran mucho. A otros les preocupa perder el control, porque están seguros de que los jóvenes no pueden hacer las cosas tan bien como ellos. Y hay quienes consideran que no tienen tiempo para capacitar a alguien. Por otra parte, los jóvenes deben tratar de no ser impacientes cuando no les dan más cosas que hacer.
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
1. ¿Ndáaña káʼa̱n Biblia xa̱ʼa̱ chiñu?
Ndióxi̱ kúni̱ra ña̱ ná kusi̱í-iniyó xíʼin chiñu ña̱ kúúmiíyó. Saáchi ña̱ Biblia káʼa̱nña, iin ña̱ va̱ʼaní keʼé na̱ yiví kúú ña̱ kusi̱í-inina xíʼin chiñu ña̱ kúúmiína (Eclesiastés 2:24). Jehová ndeéní káchíñura. Tá kéʼéyó táʼan ña̱ kéʼéra sákusi̱íyó inira ta saátu kúsi̱í-ini miíyó.
Chiñu ndáyáʼvivaña soo ná kǒo taxiyó ña̱ kundayáʼvikaña nu̱ú ña̱ ndasakáʼnuyó Jehová (Juan 6:27). Ndióxi̱ káʼa̱nra taxira ña̱ xíniñúʼuyó tá siʼna chiñu miíra kéʼéyó.
29 TÍ SEPTIEMBRE NDA̱A̱ 5 TÍ OCTUBRE
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ECLESIASTÉS 3, 4
Chikaa̱ndó ndee̱ ña̱ vií kitáʼan u̱ni̱ saándó
ijwhf-S artículo 10 párrs. 2-8
Cómo mantener la tecnología bajo control
● Usar bien la tecnología puede ayudar al matrimonio. Por ejemplo, algunos matrimonios la usan para mantenerse en contacto durante las horas que no están juntos.
“Es genial recibir un simple mensaje de texto que diga ‘te quiero’ o ‘te extraño’” (Jonathan).
● Usar mal la tecnología puede perjudicar al matrimonio. Por ejemplo, algunos utilizan el teléfono o la tableta a todas horas y, claro, eso significa que le dedican menos tiempo y atención a su cónyuge.
“Estoy segura de que ha habido veces en las que mi esposo habría hablado más conmigo si yo no hubiera estado pegada al teléfono” (Julissa).
● Algunas personas dicen que pueden tener una buena conversación con su cónyuge mientras usan el teléfono o la tableta. La socióloga Sherry Turkle llama a eso “el mito de la multitarea”. Por eso, aunque muchos crean que hacer más de una tarea al mismo tiempo es algo bueno, en realidad, no lo es. La misma socióloga dice que “nuestro rendimiento decrece con cada nueva tarea que añadimos a la combinación”.
“Me encanta hablar con mi esposo, pero no cuando se pone a hacer otras cosas al mismo tiempo, porque eso me da a entender que estaría igual de feliz si estuviera solo con su teléfono” (Sarah).
Conclusión: La forma en la que usamos la tecnología puede ayudar a nuestro matrimonio o hacerle daño.
Ndakundeéndó kuʼvi̱-inindó kunitáʼanndó
12 Na̱ xa̱a̱ ti̱ndaʼa̱, ¿ndáa ki̱ʼva kivi kundiku̱nna yichi̱ ta̱ Áquila xíʼin ñá Priscila? Ndakanixi̱níndó xa̱ʼa̱ chiñu ña̱ xíniñúʼu keʼé iin tá iinndó. ¿Á kivi inkáchi kutáʼanndó keʼéndó sava chiñu yóʼo nu̱úka ña̱ keʼé iinlá miíndóña? Tá kúú ta̱ Áquila xíʼin ñá Priscila inkáchi xi̱natúʼunna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. Ta, ¿á saá kéʼé ndóʼó? Ta̱ Áquila xíʼin ñá Priscila inkáchi xi̱kitáʼanna tá xi̱kachíñuna, soo sana ndóʼó su̱ví inkáchiví chiñu kúúmiíndó. Ña̱kán, ¿á kivi tavándó tiempo ña̱ inkáchi keʼéndó chiñu ti̱xin veʼendó? (Ecl. 4:9). Tá ná chindeétáʼan xíʼin táʼanndó kusi̱íníka-inindó saá, tasaá kúú ña̱ kivika natúʼun xíʼin táʼanndó. Ta̱ Robert xíʼin ñá Linda xa̱a̱ yáʼaka 50 ku̱i̱ya̱ ti̱ndaʼa̱na. Ta̱yóʼo káchira: “Mií ña̱ nda̱a̱ kǒoníví tiempo nu̱úndi̱ ña̱ kutáʼan xíʼin táʼanndi̱. Soo tá ndákatai̱ ko̱ʼo̱ ñá síʼi̱ chíndeétáʼanñá xíʼi̱n, á tá kéʼíi̱ sava chiñu nu̱ú jardín ña̱ kúúmiíndi̱ ñáyóʼo va̱xiñá chíndeétáʼanñá xíʼi̱n ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kúsi̱íní-inii̱. Tá inkáchi kéʼéndi̱ chiñu, va̱ʼaníka kítáʼanndi̱ ta kúʼvi̱níka-inindi̱ xínitáʼanndi̱”.
13 Ndakaʼánndó chi su̱ví ña̱ inkáchi veʼe íyondó kúni̱ kachiña ña̱ xa̱a̱ viíníví kítáʼanndó. Iin ñá hermana ñá ñuu Brasil káchiñá: “Xa̱ʼa̱ ña̱ íyoní chiñu nu̱úyó, sana ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ inkáchi veʼe ndóoyó kúni̱ kachiña ña̱ xa̱a̱ viíní kítáʼanyó. Soo kíʼi̱n kuenta ña̱ íyoka inka ña̱ xíniñúʼu keʼíi̱. Xíniñúʼu na̱ʼi̱ ña̱ ndixa ndíʼi-inii̱ xa̱ʼa̱ yiíi̱”. Kotondó ndáaña kéʼé ta̱ Bruno xíʼin ñá síʼira ñá Tays, ña̱ va̱ʼa na̱ʼa̱na ña̱ ndixa ndíʼi-inina xa̱ʼa̱ táʼanna. Ta̱yóʼo káchira: “Ña̱ va̱ʼa natúʼun xíʼin táʼanndi̱ ta kǒo nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa kasi nu̱úndi̱ chíka̱a̱ va̱ʼandi̱ teléfonondi̱”.
14 Soo tá kǒo kútóondó ña̱ inkáchi kutáʼanndó á sana xa̱a̱ síín síín ña̱ʼa kútóo iin iinndó, á savatu sása̱a̱ táʼanndó. ¿Ndáaña kivi keʼéndó tá saá ndóʼondó? Ndakanixi̱níndó xa̱ʼa̱ ñuʼu̱ xíxi̱ ña̱ xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ nu̱ú artículo yóʼo. Tá sa̱kán ndákokoña loʼova xíxi̱ña, soo tá kíxáʼayó táanyó titu̱n nu̱úña xáʼnukavaña. Ta ki̱ʼva saá xíniñúʼu keʼéndó xíʼin táʼanndó. Xíniñúʼu tavándó loʼo tiempo iin iin ki̱vi̱ ña̱ va̱ʼaka kutáʼan xíʼin táʼanndó. Kotondó ndáa ña̱ʼa kúú ña̱ kútóo u̱vi̱ saándó keʼéndó, soo ná va̱ása sakákuña ku̱a̱chi xíʼinndó (Sant. 3:18). Tá ná kixáʼandó inkáchi keʼéndó sava ña̱ʼa, ña̱yóʼo chindeétáʼanña xíʼinndó ña̱ kixáʼa tukundó kuʼvi̱-inindó kuni táʼanndó
Ndakundeéndó kuʼvi̱-inindó kunitáʼanndó
3 Na̱ ti̱ndaʼa̱, tá kúni̱na kuʼvi̱-inina kunitáʼanna xíniñúʼu chika̱a̱na ndee̱ ña̱ va̱ʼaní koona migo Jehová. ¿Nda̱chun káʼa̱nyó ña̱yóʼo? Saáchi tá u̱vi̱ saána ndákanixi̱nína ña̱ ndáyáʼviní ña̱ kítáʼanna xíʼin Jehová, va̱ása ixayo̱ʼvi̱víña xíʼinna ña̱ kandíxana consejo ña̱ táxira ndaʼa̱na. Tá saá ná keʼéna, ña̱yóʼo chindeétáʼan xíʼinna ña̱ kundeé-inina nu̱ú nda̱a̱ ndáaka tu̱ndóʼo ña̱ kixi nu̱úna. Tasaá ndakundeéna kuʼvi̱-inina kunitáʼanna (kaʼvi Eclesiastés 4:12). Na̱ kúú migo Jehová chíka̱a̱na ndee̱ ña̱ koona táki̱ʼva íyora, ta saátu chíka̱a̱na ndee̱ ña̱ kuumiína ña̱ va̱ʼa ña̱ kúúmiíra. Tá kúú va̱ʼaní-inina, va̱ása kama sáa̱na ta íxakáʼnu-inina xa̱ʼa̱ inkana (Efes. 4:32–5:1). Tá ná keʼé na̱ xa̱a̱ ti̱ndaʼa̱ ña̱yóʼo, saá kúú ña̱ xa̱a̱na kuʼvi̱níka-inina kunitáʼanna. Iin ñá hermana ñá naní Lena ñá xa̱a̱ íyo 25 ku̱i̱ya̱ ti̱ndaʼa̱ káchiñá: “Va̱ása íxayo̱ʼvi̱ña xíʼinyó ixato̱ʼóyó ta kuʼvi̱-iniyó kuniyó iin na̱ yiví na̱ kúʼvi̱ní-ini xíni Jehová ta ndíʼi̱ní-inina xa̱ʼa̱ chiñura”.
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
Ná ndakundeéyó ndasakáʼnuyó Jehová ni tá va̱ása táxika na̱ chíñu keʼéyóña
14 Ná kiʼinníyó kuenta xíʼin ña̱ káʼa̱nyó xíʼin inkana. Tá ná kasi na̱ chíñu nu̱úyó ña̱ ndasakáʼnuyó Ndióxi̱, xíniñúʼu kiʼinyó kuenta ndáaña va̱ása natúʼunyó xíʼinna (Ecl. 3:7). Xíniñúʼu chise̱ʼé yuʼúyó xa̱ʼa̱ sava ña̱ʼa, tá kúú ki̱vi̱ na̱ hermano, ndáa míí ndákutáʼanyó, nda̱saa kéʼéyó ña̱ nátúʼunyó xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, ta nda̱saa ndákiʼinyó tutu ña̱ tává na̱ ñuura. Va̱ása natúʼunyó xa̱ʼa̱ ni iin ña̱yóʼo xíʼinna, ni na̱ migoyó á na̱ táʼanyó na̱ íyo ñuu nu̱ú íyoyó á na̱ inka país. Tá ná natúʼunyó xíʼinna, kivi tiinna na̱ hermanoyó ta saxóʼvi̱kanana (kaʼvi Salmo 39:1).
6-12 TÍ OCTUBRE
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ECLESIASTÉS 5, 6
¿Ndáa ki̱ʼva íxato̱ʼóyó Ndióxi̱ ta̱ ndásakáʼnuyó?
w08-S 15/8 15, 16 párrs. 17, 18
Honremos a Jehová actuando con dignidad
17 Cuando estamos adorando a Jehová, debemos comportarnos con la dignidad que merece la ocasión. “Guarda tus pies siempre que vayas a la casa del Dios verdadero”, nos recuerda Eclesiastés 5:1. Moisés y Josué debían mostrar respeto y reverencia a Dios quitándose las sandalias antes de pisar suelo santo (Éxo. 3:5; Jos. 5:15). Y los sacerdotes israelitas tenían que usar calzoncillos de lino “para cubrir la carne desnuda” (Éxo. 28:42, 43). Dicho mandato impedía que se dieran situaciones indecorosas mientras estos servían en el altar. Además, la familia de un sacerdote debía conducirse de acuerdo con las elevadas normas sagradas y la dignidad del puesto sacerdotal.
18 Como vemos, tenemos que respetar a Jehová y comportarnos con dignidad al adorarle. Pero también debemos respetar a las demás personas, pues solo así nos ganaremos su respeto. Claro, el respeto que les mostramos debe ser sincero, no hipócrita ni superficial. Debe nacer del corazón, pues en eso se fija Jehová (1 Sam. 16:7; Pro. 21:2). Si esta cualidad se convierte en parte de nuestra personalidad, influirá en nuestra actitud y conducta, en la forma en que tratamos al prójimo e incluso en el concepto que tenemos de nosotros mismos. Se percibirá en todo momento, en todo lo que hagamos y digamos. Cuando nos comportamos, nos vestimos y nos arreglamos con dignidad, mostramos que tomamos a pecho estas palabras del apóstol Pablo: “De ninguna manera estamos dando causa alguna para tropiezo, para que no se encuentre falta en nuestro ministerio; antes bien, de toda manera nos recomendamos como ministros de Dios” (2 Cor. 6:3, 4). “En todas las cosas [adornamos] la enseñanza de nuestro Salvador, Dios.” (Tito 2:10.)
w09-S 15/11 11 párr. 21
El estudio de la Biblia enriquece nuestras oraciones
21 También Jesús oró con fe y reverencia. Por ejemplo, antes de resucitar a Lázaro, “alzó los ojos hacia el cielo y dijo: ‘Padre, te doy gracias porque me has oído. Cierto, yo sabía que siempre me oyes’” (Juan 11:41, 42). ¿Ora usted con esa misma fe y devoción? Si analiza la oración modelo que enseñó Jesús, verá que los puntos más importantes son la santificación del nombre de Jehová, la venida de su Reino y el cumplimiento de su voluntad (Mat. 6:9, 10). Ahora piense en sus propias oraciones. ¿Reflejan su profundo interés en el Reino y en la voluntad de Dios, así como en la santificación de su nombre?
¿Á xíʼin ndinuʼu-iniún kúni̱ún ndataxiún miíún ndaʼa̱ Jehová?
5 ¿Ndáaña kéʼé iin na̱ yiví tá xa̱a̱ ndátaxina miína ndaʼa̱ Jehová? Kéʼéna iin oración nu̱úra ta kíndo̱ona xíʼinra ña̱ iinlá miíra ndasakáʼnuna ta saátu ña̱ kachíñuna nu̱úra. Tá ndátaxina miína ndaʼa̱ Jehová káʼa̱nna xíʼinra ña̱ kuʼvi̱-inina kuninara xíʼin ndiʼi níma̱na xíʼin ndiʼi ndee̱na xíʼin ndiʼi ña̱ ndákanixi̱nína ta saátu xíʼin ndiʼi ña̱ tákuna (Mar. 12:30). Tá kúni̱ún ndataxiún miíún ndaʼa̱ Jehová, iinlá miíún xíniñúʼu ka̱ʼa̱n xíʼinra. Soo, tá xa̱a̱ ná ndakuchiún ndiʼi na̱ yiví koto yóʼó, saá kunda̱a̱-inina ña̱ nda̱taxiún miíún ndaʼa̱ Jehová. Iin ña̱ʼa ña̱ ndáyáʼviní kúú ña̱ ndataxiyó miíyó ndaʼa̱ Jehová, ta xíniñúʼu sáxi̱nuyóña. Ña̱kán tá xa̱a̱ ke̱ʼún ña̱yóʼo chikaa̱ ndee̱ ña̱ saxínúnña chi ña̱yóʼo kúú ña̱ kúni̱ Jehová keʼún (Ecl. 5:4, 5).
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
Pregunta ña̱ kéʼé na̱ káʼvi tutu yóʼo
Eclesiastés 5:8 káʼa̱nña xa̱ʼa̱ iin ta̱ chíñu ta̱ kéʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin na̱ ndáʼvi ta va̱ása nda̱kú ndátiinra ku̱a̱chi xíʼinna. Soo xíniñúʼu ndakaʼánra ña̱ sana íyo iin na̱ kíʼin kuenta xíʼin ña̱ kéʼéra, ta káʼnuníka chiñu ña̱ kúúmiína nu̱ú ña̱ kúúmiíra. Ta nu̱ú na̱yóʼo sana íyo inkaka na̱ kúúmií iin chiñu ña̱ káʼnuníka. Soo, sana ndiʼi na̱ chíñu yóʼo kéʼéna ña̱ va̱ása va̱ʼa, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo na̱ yiví na̱ xáʼndachíñuna nu̱ú xóʼvi̱na.
Iin ña̱ suchí-ini kúú ña̱yóʼo, soo va̱ʼaní kúniyó tá kúnda̱a̱-iniyó ña̱ kíʼin Jehová kuenta xíʼin ña̱ kéʼé na̱ chíñu náʼnu na̱ íyo nu̱ú ñuyǐví yóʼo. Ña̱kán ná ka̱ʼa̱n ndáʼviyó xíʼinra ña̱ chindeétáʼanra xíʼinyó ta ná sandákooyó tu̱ndóʼo ña̱ yáʼayó nu̱ú ndaʼa̱ra (Sal. 55:22; Filip. 4:6, 7). Kúnda̱a̱-iniyó ña̱ “xíto Jehová ndiʼi ña̱ kúu nu̱ú ñuʼú yóʼo, ña̱ va̱ʼa taxira ndee̱ra ndaʼa̱ na̱ káchíñu nu̱úra xíʼin ndiʼi níma̱na” (2 Crón. 16:9).
Ña̱kán, Eclesiastés 5:8 sándakaʼánña miíyó xa̱ʼa̱ ki̱ʼva ña̱ xáʼndachíñu na̱ ñuyǐví yóʼo, ña̱ íyo inka na̱ káʼnuka nu̱úna. Ta saátu sándakaʼánña miíyó xa̱ʼa̱ inka ña̱ ndáyáʼviníka, ña̱ iinlá Jehová kúú ta̱ kúúmií chiñu ña̱ káʼnuníka nu̱ú iníísaá ñuyǐví. Tiempo vitin xáʼndachíñura saáchi xíniñúʼura se̱ʼera ña̱ koora Rey ti̱xin Reinora. Jehová íyoní ndee̱ra, xítora ndiʼi ña̱ kúu nu̱ú ñuʼú yóʼo, ta nda̱kúní ndátiinra ku̱a̱chi ta saátu íyo ña̱ kéʼé se̱ʼera.
13-19 TÍ OCTUBRE
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ECLESIASTÉS 7, 8
Ná “ku̱ʼu̱nyó veʼe nu̱ú ni̱xi̱ʼi̱ na̱ yiví”
¿Ndáaña sákuaʼayó xíʼin ña̱ ke̱ʼé ta̱ Jesús?
9 Kivi chindeétáʼún xíʼin na̱ kúsuchí-ini. Va̱ása níxaku kuití ta̱ Jesús xíʼin ñá Marta ta saátu xíʼin ñá María, chi viíní xi̱niso̱ʼora ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nná ta sa̱ndíkora-ininá xíʼin tu̱ʼun ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra. Saátu kivi keʼé miíyó xíʼin na̱ ni̱xi̱ʼi̱ iin na̱ veʼe. Iin ta̱ anciano ta̱ naní Dan, ta̱ íyo chí Australia káchira: “Xi̱xiniñúʼu chindeétáʼannína xíʼi̱n tá ni̱xi̱ʼi̱ ñá síʼíi̱. Sava na̱ matrimonio va̱ʼaní chi̱ndeétáʼanna xíʼi̱n, saáchi nda̱a̱ ndáaka hora xi̱ka̱ʼi̱n xíʼinna, va̱ʼaní xi̱xiniso̱ʼona ña̱ xi̱ka̱ʼi̱n. Va̱ʼa xi̱natúʼi̱n xíʼinna xa̱ʼa̱ nda̱a̱ ndáaka ña̱ʼa, ta tá xi̱xakui̱ nu̱úna va̱ása níxi̱kukaʼan nu̱úna xíʼi̱n. Tá va̱ása níxi̱kuchiñui̱ keʼíi̱ sava ña̱ʼa, xi̱chindeétáʼanna xíʼi̱n. Tá kúú, xi̱ndakatana carroi̱, xi̱satána ña̱ xi̱xiniñúʼi̱n á xi̱keʼéna ña̱ xi̱xixii̱. Ta saátu xi̱keʼé ni̱ʼina oración xíʼi̱n. Tá ndo̱ʼi̱ ña̱yóʼo, saá ni̱na̱ʼa̱na ña̱ ndixa xi̱kuuna migoi̱ ta xi̱kuʼvi̱ní-inina xi̱xinina yi̱ʼi̱” (Prov. 17:17).
Ná chindeétáʼanyó xíʼin na̱ hermanoyó ña̱ kuchiñuna ya̱ʼana nu̱ú ña̱ xóʼvi̱na
15 Ta̱ William, xa̱a̱ yáʼa sava ku̱i̱ya̱ ni̱xi̱ʼi̱ ñá síʼíra, káchira: “Kúsi̱íní-inii̱ tá nátúʼunna xa̱ʼa̱ ñá síʼíi̱, nda̱a̱ va̱ʼa kúni̱i̱ tá kúnda̱a̱-inii̱ ña̱ xi̱kuʼvi̱ní-inina xi̱xininañá. Ndiʼi ña̱yóʼo sándi̱koña-inii̱, chi xi̱kuʼvi̱ní-inii̱ xi̱xinii̱ ñá síʼíi̱ xíʼin ndiʼi níma̱i̱ ta xi̱ndayáʼviníñá nu̱úi̱”. Iin ñá ni̱xi̱ʼi̱ yií ñá naní Bianca, káchiñá: “Va̱ʼaní kúni̱i̱ tá inkana káʼa̱nna xíʼin Ndióxi̱ xa̱ʼíi̱ á tá káʼvina sava texto xíʼi̱n. Saátu tá káʼa̱nna xa̱ʼa̱ yiíi̱ á tá xíniso̱ʼona ña̱ káʼi̱n xíʼinna xa̱ʼa̱ra”.
w17.07-S 16 párr. 16
“Lloren con los que lloran”
16 También es muy útil orar por los que sufren y hacer oraciones con ellos. Es cierto que orar en esas situaciones puede ser muy difícil. Tal vez lloremos y se nos quiebre la voz. Pero las oraciones sinceras pueden aliviarles mucho el dolor que sienten. Dalene, mencionada en el párrafo 12, recuerda: “A veces, cuando las hermanas vienen a consolarme, les pregunto si pueden hacer una oración. Cuando empiezan a orar, les cuesta hablar. Pero poco a poco su voz se va haciendo más fuerte y terminan haciendo una oración muy sentida. Su fe sólida, su amor y su interés fortalecen mucho mi fe”.
w17.07-S 16 párrs. 17-19
“Lloren con los que lloran”
17 Como cada persona es distinta, el período de duelo no dura lo mismo en todos los casos. Por eso, debemos ofrecernos para ayudar no solo durante los primeros días, cuando muchos parientes y amigos están cerca. También debemos ofrecernos durante los siguientes meses, cuando otros han vuelto a su vida normal. Proverbios 17:17 dice: “Un compañero verdadero ama en todo tiempo, y es un hermano nacido para cuando hay angustia”. Debemos tratar de dar consuelo tanto tiempo como la persona lo necesite (lea 1 Tesalonicenses 3:7).
18 Recordemos que la tristeza puede regresar en cualquier momento. Puede ser por un aniversario, una canción, una fotografía, una actividad o incluso un olor, un sonido o una época del año. Para quien ha enviudado puede ser muy duro hacer algunas cosas por primera vez sin su pareja, como ir a una asamblea o a la Conmemoración. Un hermano viudo cuenta: “Esperaba que mi primer aniversario de bodas sin mi esposa fuera muy doloroso, y lo fue. Pero varios hermanos y hermanas organizaron una pequeña reunión con mis mejores amigos para que no estuviera solo”.
19 Tengamos presente que la persona no solo necesitará ánimo en fechas especiales. Junia explica: “A menudo, el apoyo y la compañía que te ofrecen cuando no hay ningún aniversario cerca pueden ser muy beneficiosos. Esas ocasiones espontáneas son muy valiosas y consuelan mucho”. Claro está, no podemos eliminar toda la tristeza ni llenar el vacío que siente quien sufre la muerte de un ser amado. Pero podemos hacer muchas cosas para consolarlo (1 Juan 3:18). Gaby recuerda: “Le doy muchas gracias a Jehová porque los ancianos me ayudaron con amor y no me dejaron sola en los momentos difíciles. Me hicieron sentir que en todo momento Jehová me rodeaba con sus amorosos brazos”.
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
“Tasaá kúú ña̱ kunda̱a̱-ini ndiʼina ña̱ kúúndó discípuloi̱”
18 Sana kuni̱yó ka̱ʼa̱nyó xíʼin iin na̱ hermano na̱ ke̱ʼé iin ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinyó. Soo tá kúma̱níka keʼéyóña ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo: “¿Á kúnda̱a̱-inii̱ xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ku̱u?” (Prov. 18:13). ¿Á xa̱ʼa̱ ña̱ kúni̱ miína kúú ña̱ ke̱ʼéna ña̱yóʼo xíʼi̱n? (Ecl. 7:20). ¿Á xa̱a̱ iin yichi̱ saá ke̱ʼíi̱? (Ecl. 7:21, 22). “Tá ná ka̱ʼi̱n xíʼin na̱ hermano yóʼo, ¿á kakuka ku̱a̱chi?” (kaʼvi Proverbios 26:20). Tá ná taváyó tiempo ña̱ ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱yóʼo, saá kúú ña̱ xa̱a̱yó kunda̱a̱-iniyó ña̱ va̱ʼaní ña̱ kuʼvi̱-iniyó kunitáʼanyó ta nandósóyó xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéna xíʼinyó.
20-26 TÍ OCTUBRE
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ECLESIASTÉS 9, 10
¿Ndáaña xíniñúʼu keʼíi̱ tá ku̱a̱yaʼi̱ nu̱ú tu̱ndóʼo?
w13-S 15/8 14 párrs. 20, 21
Nunca se enoje con Jehová
20 Echémosle la culpa a quien la tiene. Quizás seamos nosotros los responsables de algunos de nuestros problemas. En ese caso, debemos reconocerlo (Gál. 6:7). ¿Por qué sería irrazonable culpar a Dios? Veamos un ejemplo. Un automóvil quizás sea capaz de ir a gran velocidad. Imagínese que un conductor excede por mucho el límite de velocidad al tomar una curva cerrada y se estrella. ¿Tendrá la culpa el fabricante del vehículo? ¡Claro que no! De manera parecida, Jehová nos ha dado libertad de elección. Pero también nos ha dado consejos sobre cómo tomar buenas decisiones. ¿Deberíamos entonces echarle al Creador la culpa de nuestros errores?
21 Por supuesto, no todos nuestros problemas son resultado de nuestros errores o pecados. Algunas cosas son consecuencia del “tiempo y el suceso imprevisto” (Ecl. 9:11). Pero nunca olvidemos que, en definitiva, el principal culpable de la maldad es Satanás (1 Juan 5:19; Rev. 12:9). ¡El enemigo es él, no Jehová! (1 Ped. 5:8.)
Na̱ ndásakáʼnu Jehová xíʼin ña̱ vitá-ini ndáyáʼvinína nu̱úra
10 Ña̱ vitá íyo iniyó chíndeétáʼanña xíʼinyó ña̱ ya̱ʼayó nu̱ú ña̱ íxayo̱ʼvi̱ xíʼinyó. Sava yichi̱ kivi ndakanixi̱níyó ña̱ va̱ása va̱ʼa íyo ña̱ yáʼayó nu̱ú. Tá kúú, ta̱ rey Salomón ni̱ka̱ʼa̱nra: “Xa̱a̱ xínii̱ na̱ káchíñu ndáʼvi yósóna tí kuáyi̱, soo na̱ príncipe xíka xáʼana nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ káchíñu ndáʼvi” (Ecl. 10:7). Su̱ví ndiʼi tiempo ndáyáʼvi na̱ yiví na̱ xíni̱ní, chi sava yichi̱ na̱ ndáyáʼvika kúú na̱ kǒo xíni̱ va̱ʼa. Soo ta̱ Salomón na̱kunda̱a̱-inira ña̱ va̱ʼaníka kúú ña̱ ná kǒo ndakanixi̱níyó ña̱ kéʼéna ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinyó (Ecl. 6:9). Tá vitá íyo iniyó kusi̱í-iniyó xíʼin ña̱ xa̱a̱ kúúmiíyó ta kǒo kundi̱ʼi̱ní-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱ʼa ña̱ túviyó xíniñúʼu kuumiíyó.
w11-S 15/10 8 párrs. 1, 2
¿Son sanas nuestras diversiones?
LA Biblia muestra en numerosos pasajes que Jehová no quiere que simplemente pasemos por la vida, sino que desea que disfrutemos de ella. Por ejemplo, Salmo 104:14, 15 señala que él “está haciendo [...] salir alimento de la tierra, y vino que regocija el corazón del hombre mortal, para hacer brillar el rostro con aceite, y pan que sustenta el mismísimo corazón del hombre mortal”. En efecto, Dios hace crecer los cultivos para que obtengamos grano, aceite y vino con que alimentarnos. Pero notemos que el vino es un producto que no solo nos nutre, sino que además nos “regocija el corazón” (Ecl. 9:7; 10:19). Es evidente que Jehová quiere que los seres humanos vivan felices, pues está “llenando por completo sus corazones [...] de alegría” (Hech. 14:16, 17).
2 Siendo así, no hay razón para que los siervos de Dios se sientan culpables porque de vez en cuando dediquen tiempo a actividades recreativas. De hecho, el que “observen atentamente las aves del cielo” y “los lirios del campo”, por mencionar un par de ejemplos, puede revigorizarlos y enriquecerlos como personas (Mat. 6:26, 28; Sal. 8:3, 4). En realidad, vivir una vida plena y saludable es un “don de Dios” (Ecl. 3:12, 13). Comprendemos que nuestro tiempo libre forma parte de ese regalo suyo, y por eso queremos emplearlo como a él le agrada.
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
1. ¿Á íyo nu̱ú ku̱a̱ʼa̱nyó tá xa̱a̱ xíʼi̱yó?
Ta̱ Jesús chi̱táʼanra ña̱ xíʼi̱yó xíʼin ki̱ʼva íyo ña̱ kísi̱yó, tá iin na̱ yiví ndeéní kísi̱na va̱ása kúnda̱a̱-inina ndáaña kúu, tá iinna xíʼi̱na va̱ása xóʼvi̱kana ta ní kǒo ndóʼoka-inina. Ña̱ Biblia káchiña “na̱ ni̱xi̱ʼi̱ kǒo nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa xíni̱kana xa̱ʼa̱” (kaʼvi Eclesiastés 9:5).
27 TÍ OCTUBRE NDA̱A̱ 2 TÍ NOVIEMBRE
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ECLESIASTÉS 11, 12
Ke’é ña̱’a ña̱ chindeétá’an xí’ún ña̱ va̱ʼa si̱í koún
g-S 3/15 13 párrs. 6, 7
El aire fresco y el sol, ¿son “antibióticos” naturales?
La luz solar también tiene propiedades desinfectantes. La publicación científica Journal of Hospital Infection explica que “la mayoría de los microbios que transmiten infecciones por el aire no tolera la luz del sol”.
¿Cómo puede usted sacar provecho de todo esto? Salga fuera, tome el sol con moderación y respire aire fresco. Seguro que le sentará bien.
Ná chindayáʼviyó ña̱ tákuyó
6 Ña̱ Biblia va̱ása níkuva̱ʼaña ña̱ ka̱ʼa̱nña xíʼinyó ndáa ki̱ʼva kundaayó miíyó á ndáaña xíniñúʼu kuxuyó. Soo káʼa̱nvaña xíʼinyó xa̱ʼa̱ ña̱ ndákanixi̱ní Jehová xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. Tá kúú, táxiña consejo yóʼo ndaʼa̱yó: “Kuxíká nu̱ú ña̱ʼa ña̱ kivi tavá kue̱ʼe̱ xíʼún” (Ecl. 11:10). Biblia káʼa̱nña xíʼinyó ña̱ va̱ása xíniñúʼu kuxu náʼnáyó á ña̱ koʼoyó ku̱a̱ʼání ndixi chi ña̱yóʼo kivi taváña kue̱ʼe̱ xíʼinyó (Prov. 23:20). Ña̱kán kúni̱ Jehová ña̱ ná sakúaʼayó ka̱ʼnu̱-iniyó tá xa̱a̱ ná ndaka̱xinyó nda̱saa kuxuyó á koʼoyó (1 Cor. 6:12; 9:25).
7 Tá kúni̱yó na̱ʼa̱yó nu̱ú Ndióxi̱ ña̱ táxiníyó tíxa̱ʼvi ndaʼa̱ra xa̱ʼa̱ ña̱ ta̱xira ña̱ tákuyó, xíniñúʼu sakúaʼayó ña̱ viíní ndakanixi̱níyó (Sal. 119:99, 100; kaʼvi Proverbios 2:11). Tá kúú, tá ndáka̱xinyó ndáaña kuxuyó xíniñúʼu viíní ndakanixi̱níyó. Ni kútóonívayó kuxuyó iin ña̱ʼa, soo tá kúnda̱a̱-iniyó ña̱ kivi taváña kue̱ʼe̱ xíʼinyó va̱ʼaka ná kǒo kuxuyóña. Na̱ʼa̱yó ña̱ kúúyó na̱ yiví ndíchi tá ná ku̱su̱nyó hora ña̱ xíniñúʼu ku̱su̱nyó, tá ná keʼé ni̱ʼiyó ejercicio, tá ná kuchuyó ta limpio ná koo veʼeyó.
“Keʼéndó ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱”
2 Si̱íní íyo miíyó na̱ ndásakáʼnu Jehová. ¿Nda̱chun? Ku̱a̱ʼáníva kúú ña̱ʼa ña̱ sákusi̱í-iniyó. Iin ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼvi ni̱ʼiyó tu̱ʼun Ndióxi̱ ta chíkaa̱yó ndee̱ ña̱ keʼéyó ña̱ sákuaʼayó nu̱úña (kaʼvi Santiago 1:22-25).
3 ¿Ndáaña va̱ʼa ndákiʼinyó tá kéʼéyó ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱? Iin ña̱ va̱ʼa ndákiʼinyó kúú ña̱ sákusi̱íyó-ini Jehová ta ña̱yóʼo sákusi̱íña-ini miíyó (Ecl. 12:13). Ta saátu tá ndíku̱nyó ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun Ndióxi̱ chíndeétáʼanña xíʼinyó ña̱ vií kutáʼanyó xíʼin na̱ veʼeyó ta saátu chíndeétáʼanña xíʼinyó ña̱ vií kutáʼanyó xíʼin na̱ hermanoyó. Sana xa̱a̱ kíʼinvayó kuenta ndáa ki̱ʼva chíndeétáʼanña xíʼinyó. Saátu va̱ása yáʼayó nu̱ú tu̱ndóʼo táʼan ña̱ ndóʼo na̱ va̱ása ndíku̱n ña̱ káʼa̱n Jehová. Ta̱ rey David ni̱ka̱ʼa̱nra nu̱ú iin yaa xa̱ʼa̱ ley Jehová, xa̱ʼa̱ chiñu ña̱ xáʼndara ta saátu ndáa ki̱ʼva ndátiinra ku̱a̱chi, ka̱chira: “Na̱ kéʼé ña̱ káʼún, ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa ndakiʼinna” (Sal. 19:7-11).
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
it-S “Inspiración” párr. 10
“Inspiración”
Es obvio que los hombres que Dios usó para registrar las Escrituras no fueron simples autómatas que únicamente se limitaron a registrar información dictada. Leemos concerniente al apóstol Juan que la Revelación “respirada por Dios” le fue presentada por medio de un ángel “en señales”, y que Juan luego “dio testimonio de la palabra que Dios dio y del testimonio que Jesucristo dio, aun de todas las cosas que vio”. (Rev 1:1, 2.) Fue “por inspiración [literalmente, “en espíritu”]” como Juan “[llegó] a estar en el día del Señor” y se le dijo: “Lo que ves, escríbelo en un rollo”. (Rev 1:10, 11.) Por lo tanto, Dios consideró oportuno permitir que los escritores bíblicos dieran uso a sus facultades mentales a la hora de seleccionar las palabras y expresiones para describir las visiones que recibieron (Hab 2:2), aunque siempre suministró la dirección necesaria a fin de que el resultado final no solo fuese exacto y verdadero, sino que también encajase con su propósito. (Pr 30:5, 6.) En Eclesiastés 12:9, 10 se indica que el escritor tenía que poner de su parte, es decir, meditar, escudriñar y ordenar las ideas a fin de presentar “palabras deleitables y la escritura de palabras correctas de verdad”. (Compárese con Lu 1:1-4.)