De Iditarod — Een aanloop van tien eeuwen

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN ALASKA

MET uitgestrekte hals turen we de hoofdstraat af. Er is een hele menigte op de been en ook de media zijn vertegenwoordigd met camera’s en andere apparatuur. Allemaal kijken we naar het eind van de straat. We wachten op de eerste glimp van de winnaar van „De Iditarod — De laatste grote race” hier aan de finish in Nome in Alaska.

De beroemdste sledehondenrace ter wereld, over een afstand van zo’n 1800 kilometer, heeft in feite meer dan tien dagen geduurd. Vorig jaar werd een tijd genoteerd van negen dagen en een paar uur. Daar de eerste 24 uur van de race, een start voor de show, dit jaar niet bij de officiële tijd worden meegerekend, zijn de tijden niet met elkaar te vergelijken. Tientallen sledehondenmenners uit verschillende landen hebben aan de race meegedaan, onder wie veteranen van andere races.

Stelt u zich voor dat u zo’n tien dagen of langer, meestal alleen, in een onherbergzame wildernis doorbrengt. Het traject voert u over bergpassen, door ijzige kloven en over stukken toendra, brede, bevroren, als verkeersweg gebruikte rivieren en ruw zeeijs, bij temperaturen ver onder nul, steeds dichter naar uw bestemming hier in Nome.

Wij merken de opwinding op die deze tentoonspreiding van moed en samenwerking tussen mens en hond teweegbrengt en vragen ons af: ’Waar is dit allemaal begonnen?’

De geschiedenis van het sledehonden mennen

In het Engels noemt men het sledehonden mennen „mushing” en de menner de „musher”. Waar komen deze woorden vandaan? De termen zijn ontstaan toen Noordwest-Canada werd gekoloniseerd. De Frans-Canadese hondenmenners riepen: „Ma-a-r-r-che!” Voor de Engelse kolonisten in Canada klonk het woord als „Mush!” Zo kwam het dat men een hondenmenner een „musher” ging noemen.

Hoewel het moderne sledehonden racen een betrekkelijk nieuw vermaak is, maakt men al minstens duizend jaar gebruik van sledehonden. Oorspronkelijk werden honden en sleden voornamelijk gebruikt om goederen te vervoeren over de uitgestrekte besneeuwde gebieden in het barre noorden. Het eerste geschreven bericht over het gebruik van honden om sleden te trekken, wordt aangetroffen in Arabische literatuur die uit de tiende eeuw dateert. Sommige deskundigen zijn van mening dat de Tsjoektsjen in Siberië zich als eersten enigermate op hond en slee verlieten.

Het ontdekken van goud leidde tot de ontwikkeling van de oorspronkelijke Iditarod Trail. In 1908 werd er goud gevonden in een gebied waar Athapascan-Indianen op kariboes jaagden. Zij noemden dit gebied Haiditarod, wat „de verre plaats” betekent, later verengelst tot Iditarod. Het gevolg was de ontwikkeling van een 1800 kilometer lange route naar Nome die door het stadje Iditarod liep. Mettertijd kwam de route bekend te staan als de Iditarod Trail.

Tijdens de goldrush in Alaska en Canada werd met hondesleden uitrusting, post en goud vervoerd door de oneindige wildernis. Volgens één verslag vervoerden eind 1911 vier hondenspannen een zending goud van 1200 kilo langs de Iditarod Trail. Op 10 januari 1912 kwamen ze in Knik (Alaska) aan.

Het begin van de moderne sledehondenraces

In de tijd van de goldrush, toen er van zo veel hondenspannen gebruik werd gemaakt, geloofden de menners nogal eens dat hun span of hun leidhond misschien wel het sterkst, het snelst of het pienterst was. Er werden dan ook veel wedstrijden gehouden. In 1908 werd in Nome de eerste georganiseerde sledehondenrace gehouden, de All-Alaska Sweepstakes. Deze voorloper van de moderne sledehondenraces bereidde de menners op een heel andere race voor — niet om als prijs goud te winnen maar om levens te redden.

De Nome Serum Run van 1925

De historische Nome Serum Run was een sledehondenrace tegen de dood. In januari 1925 brak in Nome difterie uit. Omdat er een epidemie dreigde, moest er onmiddellijk een zending serum naar Nome. Er werd een estafetterace met twintig hondenmenners en hun spannen georganiseerd. Het eerste span vertrok uit Nenana toen de thermometer een temperatuur van –46 °C aanwees. Daarmee begon een estafette tussen dorpen die over het algemeen 50 tot 80 kilometer uit elkaar lagen. Ze had grotendeels in het donker plaats, daar het in die tijd van het jaar aan de noordpool slechts drie of vier uur licht is per dag.

De ruim 1080 kilometer naar Nome werd in vijf en een derde dag afgelegd — een tocht die normaal 25 dagen vergde. De menners reden door razende sneeuwstormen, waardoor de temperatuur effectief neerkwam op –57 °C of lager. Zo groots was deze prestatie dat de Amerikaanse president Calvin Coolidge aan elke deelnemer een medaille en een certificaat uitreikte.

Leidhonden

De leidhond van een span is erg belangrijk. Zeer weinig honden zijn geschikt als leidhond. U moet bedenken dat, afhankelijk van het aantal honden in een span, de leidhond wel vijftien tot twintig meter of nog meer vóór de menner uitgaat. In het donker, of in de speciale omstandigheden van een compleet witte wereld waarin alleen donkere objecten zichtbaar zijn, of bij het nemen van een bocht kan de leidhond totaal uit het gezicht van de menner zijn. Daarom is het aan deze hond om de route op de reuk te volgen of de veiligste route te kiezen en andere keuzes van het ene moment op het andere te maken, onafhankelijk van zijn baas.

Vorig jaar moest menster DeeDee Jonrowe uit Alaska, die het jaar daarvoor als nummer twee geëindigd was, Barkley, haar betrouwbaarste leidhond, laten vallen. Dat was een ernstige slag voor haar span. Twee jaar geleden moest Lavon Barve, die al tienmaal aan de Iditarod had deelgenomen, de race 369 kilometer vóór Nome opgeven, hees door het voortdurend schreeuwen van bevelen tegen zijn koppel onervaren leidhonden.

Deze lof aan het adres van de leidhond wil niet zeggen dat de menner weinig doet om zijn span te leiden. Integendeel, hij voert wel degelijk het bevel en leidt zijn span via geschreeuwde orders als „gee” (rechts), „haw” (links) of „whoa” (stop). Het „mush” van voorheen heeft over het algemeen plaats gemaakt voor de veel in het Amerikaans voetbal gebruikte term „hike” of gewoon „let’s go”. Met deze of soortgelijke kreten wordt het span in gang gezet en geleid. Dergelijke bevelen, aangevuld met een nogal indrukwekkende sneeuwhaak, een soort anker dat in de sneeuw wordt vastgezet om te voorkomen dat al te gretige honden van start gaan voordat het moment daar is, houden het span meestal onder controle.

Het woord „meestal” wordt hier gebruikt omdat menner Mark Nordman uit Minnesota anders misschien even mocht willen argumenteren over de betrouwbaarheid van de leidhond of de reactiebereidheid van het span bij bevelen. Tijdens een recente race liet hij vlak voor een controlepost zijn span halt houden om een paar lijnen uit de knoop te halen. Terwijl hij daarmee bezig was, draaiden de honden hun lijnen in elkaar, waardoor de metalen sleepkabel waaraan elke hond vastzit van de slee losraakte en de honden begonnen te rennen. Toen het span zich uit de voeten maakte, dook Mark naar de kabel en kreeg die vlak achter de laatste honden te pakken. (In de wildernis je span verliezen, kan een zeer hachelijke zaak zijn.) De daaropvolgende halve kilometer was hij zowel sneeuwploeg als waterskiër toen zijn span hem door een sneeuwbank en over een blank staande rivieroever trok. Zijn parka schepte water en onder zijn kin verzamelde zich ijs toen hij achter zijn span voortgleed, constant stopbevelen schreeuwend. Eindelijk luisterden de honden en kon hij teruglopen om zijn achtergelaten slee op te halen. Over de gehoorzaamheid van leidhonden gesproken!

Het komt echter ook voor dat het oordeel over de betrouwbaarheid van leidhonden gunstiger uitvalt. Tijdens de Iditarod valt het niet mee voldoende slaap te krijgen. Wanneer het spoor recht en vlak is, kan de menner soms het span aan de leidhond overlaten en dan zelf een dutje doen op de slee. Ondertussen snellen de honden rap voort naar hun bestemming, Nome.

Soms, op een goed spoor, kan een span gemakkelijk met een snelheid van 18 tot 19 kilometer per uur rennen of over kortere periodes een snelheid van 30 kilometer per uur halen. Het gemiddelde ligt veel lager, maar vaak leggen ze op een dag 160 kilometer af. Eén kampioensspan had over de hele tiendaagse race een gemiddelde van ongeveer 7 kilometer per uur.

De sledehonden van Alaska

Sommigen vragen zich af of de sledehonden niet slecht behandeld worden, door de mens worden uitgebuit. Gezien alle mishandelingen die dieren bij tijden van de zijde van mensen te verduren hebben gekregen, is deze bezorgdheid niet onredelijk.

De sledehonden wekken echt de indruk zich enthousiast van hun taak te kwijten, want aan de startlijn is het een en al geblaf — elke hond geeft zijn wens te kennen op pad te gaan. Sommige honden zijn zo gretig om te vertrekken, dat een span van tien met zo veel kracht aan hun tuig trok dat ze de open bestelauto waaraan ze vastzaten voortsleurden — terwijl de auto in de versnelling stond, op de handrem!

De menners bekommeren zich heel goed om het welzijn van hun dieren. Bij stops wordt een groot deel van de tijd besteed aan het klaarmaken van eten voor de honden en het uitspreiden van stro om ze op hun leger van sneeuw te isoleren, alsook aan het controleren van de schoentjes die hun zolen beschermen en het verzorgen van eventuele verwondingen aan de zolen. De rust voor de menner op de Iditarod kan bestaan uit dutjes van anderhalf tot twee uur per keer, hoewel er één verplichte 24-uurstop is waarbij menners misschien zes of zeven uur rust krijgen. Gelukkig krijgen de honden meer rust dan de menner.

De vuistregel van een menner is dat een hond niet meer mag trekken dan zijn eigen gewicht. De gemiddelde Iditarod-slee weegt, de menner meegerekend, tussen de 140 en 230 kilo. Als een deelnemer een span van vijftien honden heeft, trekt elk ongeveer 15 kilo of minder, een stuk onder het gemiddelde gewicht van een hond van 25 kilo. Bovendien laat een menner zich een groot deel van de tijd niet meetrekken op de slee. In plaats daarvan holt hij erachter en duwt hij, bijvoorbeeld om te helpen bij een klim naar boven of over een stuk ruig terrein.

Ondanks de zorg die de menners aan hun honden besteden, zijn er mensen die zeggen dat de races schadelijk voor sommige honden zijn. In een brief aan The New York Times werd opgemerkt dat de Amerikaanse Vereniging voor de Dierenbescherming stelde dat sommige honden de race niet kunnen uitlopen en dat sommige zelfs sterven doordat ze te veel opgejaagd worden. Vermeld werd dat dit voor een groot deel te wijten was aan het hoge prijzengeld dat door sponsorende bedrijven werd uitgeloofd.

Vier soorten honden

Wat is het voor een hond die het tempo kan volhouden en ervan schijnt te genieten? Elke hond die getraind wordt om te trekken kan een sledehond zijn. Maar de sledehond die in Alaska aan races meedoet, behoort meestal tot een van de vier hoofdtypen: de Alaskan malamute, de Siberische husky, de Alaska-husky of de dorps- of Indiaanse hond, aldus de schrijfster Lorna Coppinger in haar boek The World of Sled Dogs.

1) De Alaskan malamute is een onderscheiden inheems poolras. Russische ontdekkingsreizigers vonden de malamute bij de inheemse Inuitstam van de Kotzebue Sound, een volk dat toen bekendstond als de Mahlemut of Malemiut. Deze hond is forsgebouwd en is erg sterk. Hij bleek uitstekend geschikt te zijn voor het vervoer van zware lasten in de tijd van de goldrush. Zijn lagere snelheid wordt gecompenseerd door zijn enorme kracht en uithoudingsvermogen.

2) De Siberische husky, vaak met helblauwe ogen, wordt eveneens als ras erkend. Hij is klein, intelligent en snel en heeft een heel aparte tekening. Hij werd in 1909 voor het eerst naar Alaska meegenomen door een Russische bonthandelaar, die zijn span van tien Siberische husky’s liet meedoen aan de tweede All-Alaska Sweepstakes.

3) De Alaska-husky wordt niet als een ras beschouwd maar wel van de Siberische husky onderscheiden, omdat hij enkele karakteristieke kenmerken heeft. Hij is een mengeling van noordelijke honden en ontleent zijn naam aan een inheems woord voor Eskimo — Husky of Huski — dat „rauw-vleeseter” betekent. De naam is niet passend, daar de noordelijke menners de afgelopen jaren overwegend gebruik hebben gemaakt van gedroogde vis om hun spannen te voeden.

4) De Indiaanse of dorpshond, nu de meest voorkomende sledehond bij de rennen van Alaska, is vaak onopvallend. Hij is het produkt van jarenlang selectief fokken met het genenreservoir dat in het dorpsgebied waar hij opgroeit beschikbaar is. Deze hond kan een kilometer afleggen in bijna twee minuten en kan een race van 30 kilometer voltooien met een snelheid van ruim 27 kilometer per uur en heeft dan nog voldoende energie over om gretig naar het traject van de volgende dag uit te zien. Hoewel sommigen er niets aan vinden, is de hond als hij goed loopt prachtig in de ogen van de menner.

De finish

Met de aankomst van de winnaar is de Iditarod nog niet ten einde. Het kan nog acht tot tien dagen duren voordat de race officieel voorbij is en de Rode-Lantaarnonderscheiding wordt overhandigd aan de laatste menner die over de finish komt. De rode lantaarn als symbool is ontleend aan de tijd dat er een rode lantaarn aan het eind, de personeelswagon, van een trein werd gehangen.

Als wij onze gedachten nog eens over de Iditarod laten gaan, zijn wij onder de indruk van het teamwerk tussen man en hond dat het hun mogelijk maakt in zeer bar weer ruim 1800 kilometer af te leggen over uiterst moeilijk terrein. Toch doen sommige spannen dit in ongeveer tien en een halve dag. Wij zijn ook onder de indruk van de schitterende fysieke en mentale vermogens die de Schepper in mens en dier heeft gelegd, waardoor zij in staat zijn een dergelijke prestatie te leveren.

[Illustratieverantwoording op blz. 17]

Foto’s: © Jeff Schultz/Alaska Stock Images