Leina la Modimo, Tlhaloso le Piletšo ya Lona

O MONGWE wa bangwadi ba Beibele o botšišitše ka gore: “Ké mang a kaxo khuparetša phefô ka diatla? Mawatlê, ké mang a kaxo a phuthêla mo kobong? Ké mang a beilexo morumô wa lefase?—Leina la xaxwe ké mang?—Le Morwa wa xaxwe, leina la xaxwe ké mang?—Xe O ka di tseba!” (Diema 30:4) Re ka tseba bjang leina la Modimo? Ye ke potšišo e bohlokwa. Tlholo ke bohlatse bjo matla bja gore Modimo o gona, eupja ga e re botše leina la gagwe. (Ba-Roma 1:20) Ge e le gabotse, ruri re ka se ke ra tseba leina la Modimo ka ntle le gore Mmopi ka noši a re botše lona. O dirile se Pukung ya gagwe, e lego Beibele e Kgethwa.

Nakong e nngwe e tumilego kudu, Modimo o ile a bolela leina la gagwe leboelela moo Moše a bego a e-kwa. Moše o ngwadile taodišo ya tiragalo yeo, yeo e ilego ya bolokwa ka Beibeleng go fihlela mehleng ya rena. (Ekisodo 34:5, NW) Modimo o ile a ba a ngwala leina la gagwe ka “monwana” wa gagwe. Ge a šetše a neile Moše seo lehono re se bitšago Melao e Lesome, ruri Modimo o ile a e ngwala ka mokgwa wa mohlolo. Pego e re: “Ya re xe Modimo a feditše xo bolêla le Moše kwa thabeng ya Sinai, a mo nea diphaphathi tše pedi tša matlapa a ngwadilwexo ke monwana wa Modimo.” (Ekisodo 31:18) Leina la Modimo le tšwelela ga seswai Melaong e Lesome ya mathomo ka Sehebere. (Ekisodo 20:1-17, Phetolelo ya Kgale) Ka gona, Modimo o ile a utollela motho leina la gagwe ka mekgwa e mebedi, e lego ka go le bolela le ka go le ngwala. Age, leina leo ke mang?

Lelemeng la Sehebere le ngwalwa e le יהוה. Ditlhaka tše tše nne tše di bitšwago Tetragrammaton, di balwa go tloga go le letona go ya go le letshadi ka Sehebere, gomme di ka emelwa ka maleme a mantši a mehleng yeno e le YHWH goba JHVH. Leina la Modimo leo le emelwago ke ditumammogo tše tše nne le tšwelela mo e ka bago ga-7 000 “Testamenteng ya Kgale” goba Mangwalong a Sehebere a mathomo.

Leina ke sebopego sa lediri la Sehebere la ha·wahʹ (הוה), leo le bolelago “go ba gona,” gomme le hlalosa gore “Yo a Dirago Gore Dilo di be Gona.”a Ka gona, leina la Modimo le mo hlalosa e le Motho yo a phethago ka lenelo dikholofetšo tša gagwe gomme a lemoga ka ntle le go palelwa merero ya gagwe. Ke feela Modimo wa therešo yo a ka bitšwago ka leina le le bjalo leo le nago le seo le se bolelago.

Na o gopola ditsela tše di sa swanego tšeo ka tšona leina la Modimo le tšwelelago go Psalme 83:18 go etša kamoo di bontšhitšwego ka gona karolong e fetilego (letlakala 5)? Tše pedi tša diphetolelo tšeo di na le maina feela a rego (“MORENA,” “wa ka mo go sa Felego”) e le ao a emelago leina la Modimo. Eupja go a mabedi a wona, e lego Yahweh le Jehofa, ruri o ka bona ditlhaka tše nne tša leina la Modimo. Lega go le bjalo, piletšo ke yeo e sa swanego. Ka baka la’ng?

Leina la Modimo le Bitšwa Bjang?

Therešo ke gore, ga go na motho yo a tsebago e le ka kgonthe kamoo leina la Modimo le bego le bitšwa ka gona mathomong. Ka baka la’ng go le bjalo? Leleme la mathomo leo le dirišitšwego ge go ngwalwa Beibele e be e le Sehebere, gomme ge leleme la Sehebere le be le ngwalwa, bangwadi ba be ba diriša feela ditumammogo, e sego ditumanoši. Ka gona, ge bangwadi ba ba buduletšwego ba be ba ngwala leina la Modimo, ruri le bona ba dirile sona seo gomme ba ngwala feela ditumammogo.

Nakong ya ge Sehebere sa kgale e be e le lona leleme leo le bego le bolelwa, ruri se ga se sa ka sa tšweletša bothata lege e le bofe. Go bitšwa ga Leina go be go tlwaetšwe go ba-Isiraele, gomme ge ba be ba le bona le ngwadilwe ba be ba tsenya ditumanoši ka ntle le go dika-dika (go etša ge go mmadi wa Sepedi khutsufatšo ya “skl.” e emela “sekolo” gomme “mhlr.” e emela “mohwelere”).

Dilo tše pedi di ile tša direga go fetola boemo bjo. Ya pele, kgopolo ya tumela-khwele e ile ya mela gare ga ba-Juda ya gore e be e le phošo go bolela leina la Modimo ka go le hlaboša; ka gona ge ba be ba fihla go lona mmalong wa bona wa Beibele, ba be ba diriša lentšu la Sehebere la ’Adho·naiʹ (“Morena e a Phagamego”). Le gona, ge nako e dutše e tšwela pele ruri leleme la kgale la Sehebere le ile la se hlwe le sa bolelwa dipoledišanong tša ka mehla, gomme ka tsela ye go bitšwa ga leina la Modimo ga mathomo ka Sehebere go ile gwa feleletša ka go lebalwa.

Go tiiša gore mokgwa wa go bitša mantšu wa leleme la Sehebere ka kakaretšo o se ke wa timelela, ruri barutwana ba ba-Juda ba seripa sa bobedi sa nywaga e sekete ya pele Mehleng ya Rena ba ile ba tšweletša mokgwa wa dintlha tšeo di bego di emela ditumanoši tše di se bago gona, gomme ba ile ba pataganya tše le ditumammogo Beibeleng ya Sehebere. Ka gona, ditumanoši le ditumammogo di ile tša ngwalwa gomme go bitšwa ga tšona ga nako yeo go ile gwa lotolotšwa.

Ge e le mabapi le leina la Modimo, ruri go e na le go bea dika tše di swanetšego tša ditumanoši go lona, bangwadi mabakeng a mantši ba ile ba bea dika tše dingwe tša ditumanoši go gopotša mmadi gore o swanetše gore ’Adho·naiʹ. Go tšwa go le go ile gwa tšwelela mongwalelo wa Iehouah gomme mafelelong Jehofa e ile ya amogelwa e le mokgwa wa go bitša leina la Modimo ka Sepedi. Se se tšweletša ditlhaka tše di swanetšego tša leina la Modimo go tšwa Sehebereng sa mathomo.

Ke Piletšo Efe Yeo o Tlago go e Diriša?

Ge e le gabotse, dipiletšo tše di swanago le Yahweh di tšwa kae? Tše ke ditsela tšeo di ilego tša akanywa ke barutwana ba mehleng yeno go leka go lotolodiša piletšo ya mathomo ya leina la Modimo. Ba bangwe lege ešita e se bona ka moka, ba gopola gore ba-Isiraele pele ga nako ya Jesu mo gongwe ba be ba bitša leina la Modimo ka gore Yahweh. Eupja ga go na yo a ka kgonthišago se. Mo gongwe ba ka be ba ile ba le bitša ka tsela yeo goba e sego ka yona.

Lega go le bjalo, ba bantši ba rata piletšo ya Jehofa. Ka baka la’ng? Ka gobane e na le matla le go tlwaelwa mo Yahweh e se bago nago. Ka gona, na e be e ka se ke ya ba mo gokaone go diriša tsela yeo mo gongwe e nyakilego go swana le piletšo ya mathomo? Ruri ga go bjalo, ka gobane se ga se seo se tlwaetšwego ka maina a Beibele.

Go diriša mohlala wo o tsebjago kudu, hle anke o ele hloko leina la Jesu. Na o tseba kamoo lapa labo Jesu le bagwera ba gagwe ba bego ba mmitša ka gona, ge ba be ba bolela le yena ka mehla le mehla nakong ya ge a be a sa gola kua Natsaretha? Therešo ke ya gore, ga go na motho yo a tsebago seo e le ka kgonthe gaešita lege mo gongwe ekaba e be e le leo le swanago le Yeshua (goba mo gongwe Yehoshua). Ruri, e be e se Jesu.

Lega go le bjalo, ge ditaodišo tša bophelo bja gagwe di be di ngwalwa ka leleme la Segerika, ruri bangwadi ba buduletšwego ga se ba ka ba leka go kgomarela piletšo yeo ya mathomo ya Sehebere. Go e na le moo, ba tšweleditše leina ka Segerika e le I·e·sousʹ. Lehono, le tšweletšwa ka ditsela tše di sa swanego ka go ya ka leleme la mmadi wa Beibele. Babadi ba Beibele ya Sepania ge ba hwetša Jesús (ba e bitša ka gore Hes·soosʹ). Ma-Italia a le ngwala e le Gesù (ba le bitša ka gore Djay·zooʹ). Majeremane a le ngwala e le Jesus (ba le bitša ka gore Yayʹsoos).

Na re swanetše go lesa go diriša leina la Jesu ka gobane ba bantši ba rena goba gaešita le rena ka moka, re sa tsebe gabotse kamoo le bego le bitšwa ka gona mathomong? Ge e le gabotse, ga go na mofetoledi yo a kilego a eletša ka se. Re rata go diriša leina ka gobane le kgetholla Morwa yo a ratwago wa Modimo, Jesu Kriste, yo a neetšego madi a gagwe ka baka la rena. Na e be e tla ba go hlompha Jesu ka go tloša leina la gagwe gohle moo le ngwadilwego gona ka Beibeleng gomme sebakeng sa lona ra bea feela sereto se se swanago le “Morutiši,” goba “Mmoelanyi”? Ruri, e be e ka se be go mo hlompha! Re ka bolela ka Jesu ge re diriša leina la gagwe ka tsela yeo le bitšwago ka yona malemeng a rena.

Dipolelo tše di swanago le ye di ka bolelwa mabapi le maina ka moka ao re a balago ka Beibeleng. Re a bitša ka maleme a rena gomme ga re leke go ekiša piletšo ya wona ya mathomo. Ka gona, re re “Jeremia,” e sego Yir·meyaʹhu. Ka mokgwa o swanago re re Jesaya, gaešita lege moporofeta yo mehleng ya gagwe mo gongwe a ka be a be a tsebja e le Yeshaʽ·yaʹhu. Gaešita le barutwana bao ba lemogago piletšo ya mathomo ya maina a ruri ba diriša piletšo ya mehleng yeno, e sego ya kgale ge ba bolela ka wona.

Se ke sa therešo ka leina Jehofa. Gaešita lege piletšo ya mehleng yeno ya Jehofa mo gongwe ekaba e se tsela yeo e bego e bitšwa ka yona mathomong, fela se ga se fediše bohlokwa bja leina le gatee-tee. Le kgetholla Mmopi, yena Modimo yo a phelago, Yo Godimo-dimo yoo Jesu a itšego go yena: “Tata-wešo wa maxodimong! Leina la xaxo a le kxêthwê.”—Mateo 6:9.

‘Le ka se ke la Tšeelwa Sebaka ke le Lengwe’

Gaešita lege bafetoledi ba bantši ba rata piletšo ya Yahweh, fela New World Translation le diphetolelo tše dingwe tše dintši di tšwela pele go diriša Jehofa, ka gobane batho ba e tlwaetše ka makgolo a nywaga. Go feta mo, ruri e kgomarela le dibopego tše dingwe ka mo go swanago tša ditlhaka tše nne tša Tetragrammaton, e lego YHWH goba JHVH.b

Mofahloši wa Mojeremane e lego Gustav Friedrich Oehler o dirile phetho e swanago e sa le pele ka baka la lona lebaka le. O boletše ka dipiletšo tše di sa swanego gomme a fetša ka gore: “Go tloga ntlheng ye go ya pele, ke diriša leina la Jehofa, ka gobane ge e le gabotse leina le ke leo le tlwaetšwego kudu polelong ya rena, gomme le ka se ke la tšeelwa sebaka ke le lengwe.”—Theologie des Alten Testaments (Thuta-tumelo ya Testamente ya Kgale), kgatišo ya bobedi e gatišitšwego ka 1982, letlakala 143.

Ka mokgwa o swanago, go Grammaire de l’hébreu biblique (Popo-polelo ya Sehebere sa Beibele) ya gagwe, kgatišo ya 1923, mongwalong wa ka tlase letlakaleng la 49, morutwana yo e lego setho sa Jesuit e lego Paul Joüon o re: “Diphetolelong tša rena, go e na le mokgwa (wa boikgopolelo) wa Yahweh, ruri re dirišitše Jéhovah . . . yeo e lego mokgwa o tlwaetšwego o dirišwago ka Sefora.” Malemeng a mangwe a mantši, bafetoledi ba Beibele ba diriša mokgwa o swanago go etša ge go bontšhitšwe lepokising le le lego letlakaleng la 8.

Na ekaba ke phošo go diriša lentšu le le swanago le Yahweh? Ga se yona le gatee-tee. Ke feela gore lentšu Jehofa ke leo le kwešišwago kapejana ke mmadi, ka gobane e le mongwalelo woo o “tšweleditšwego” malemeng a mantši. Sa bohlokwa ke gore re diriše leina gomme re le bolele go ba bangwe. “Lebogang Jehofa; bitšang leina la gagwe, begang ditiro tša gagwe gare ga ditšhaba! Bolelang le re: Leina la gagwe ke le le phagamilego!”—Jesaya 12:4, Phetolelo ya Kgale.

Anke re boneng kamoo bahlanka ba Modimo ba dirilego ka go kwana le taelo ye makgolong a nywaga.

[Mengwalo ya tlase]

[Lepokisi go letlakala 7]

Barutwana ba sa swanego ba na le dikgopolo tše di sa swanego mabapi le kamoo leina YHWH le bego le bitšwa ka gona mathomong.

Go The Mysterious Name of Y.H.W.H., letlakala 74, Ngaka M. Reisel o boletše gore “mongwalelo wa Tetragrammaton o swanetše go ba mathomong e be e le Y^eHūàH goba YaHūàH.”

Moruti D. D. Williams wa Cambridge o boletše gore “bohlatse bo bontšha gore ge e le gabotse Jāhwéh e be e se piletšo ya therešo ya Tetragrammaton . . . Leina ge e le gabotse e be e le JĀHÔH.”—Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft (E Gatišwago Magareng ga Dinako ya Tsebo ya Testamente ya Kgale), ya 1936, Puku 54, letlakala 269.

Mametletšong a a dirišitšwego a Revised Segond Version, ya Sefora, letlakala 9, go bolelwa polelo e latelago: “Piletšo ya Yahvé yeo e dirišitšwego diphetolelong tša mehleng yeno e thekgilwe ka dihlatse tše sego kae tša kgale, eupja e se tšeo di fetšago taba. Ge e ba motho a ela hloko maina a batho ao a akaretšago leina la Modimo, ao a etšago leina la Sehebere la moporofeta Eliya (Eliyahou), gona piletšo mo gongwe e ka ba feela Yaho goba Yahou.”

Morutwana wa Beibele wa Mojeremane Teller, ka 1749 o boletše ka dipiletšo tše di sa swanego tša leina la Modimo tšeo a ilego a di bala: “Diodorus wa Sicily, Macrobius, Clemens Alexandrinus, Saint Jerome le Origenes ba ngwadile Jao; ba-Samaria, Epiphanius, Theodoretus, ba ngwadile Jahe, goba Jave; Ludwig Cappel e balega ka gore Javoh; Drusius, Jahve; Hottinger, Jehva; Mercerus, Jehovah; Castellio, Jovah; le le Clerc, Jawoh goba Javoh.”

Ka gona, go molaleng gore mokgwa wa mathomo wa go bitša leina la Modimo ga o sa tsebja. Le gona ga se wo e lego wa bohlokwa e le ka kgonthe. Ge e ba e be e le wona, gona Modimo ka noši o be a tla kgonthiša gore o bolokelwe rena gore re tle re o diriše. Sa bohlokwa ke go diriša leina la Modimo ka go ya kamoo le bitšwago ka gona malemeng a rena.

[Lepokisi go letlakala 8]

Mengwalelo ya leina la Modimo ka maleme a sa swanego e bontšhago gore leina Jehofa le amogelwa ditšhabeng tšohle

Awabakal - Yehóa

Bugotu - Jihova

Cantonese - Yehwowah

Danish - Jehova

Dutch - Jehovah

Efik - Jehovah

English - Jehovah

Fijian - Jiova

Finnish - Jehova

French - Jéhovah

Futuna - Ihova

German - Jehova

Igbo - Jehova

Italian - Geova

Japanese - Ehoba

Maori - Ihowa

Motu - Iehova

Mwala-Malu - Jihova

Narrinyeri - Jehovah

Nembe - Jihova

Petats - Jihouva

Polish - Jehowa

Portuguese - Jeová

Romanian - Iehova

Samoan - Ieova

Sepedi - Jehofa

Sesotho - Jehova

Spanish - Jehová

Swahili - Yehova

Swedish - Jehova

Tahitian - Iehova

Tagalog - Jehova

Tongan - Jihova

se-Venda - Yehova

se-Xhosa - uYehova

Yoruba - Jehofah

se-Zulu - uJehova

[Lepokisi go letlakala 11]

“Jehofa” e tsebja ka gohle e le leina la Modimo gaešita le mengwalong yeo e sego ya Beibele.

Franz Schubert o hlamile kopelo yeo e bitšwago “The Almightiness,” yeo e ngwadi-lwego ke Johann Ladislav Pyrker, yeo go yona leina la Jehofa le tšwelelago gabedi. Le le dirišitšwe le modikong wa mafelelo wa papadi ya Verdi e bitšwago “Nabucco.”

Go oketša, ruri sereto sa mohlami wa mo-Fora Arthur Honegger sa “King David” se godiša kudu leina la Jehofa, gomme mongwadi wa mo-Fora yo a tsebjago kudu, e lego Victor Hugo o le diriša mo go fetago ga-30 dipukung tša gagwe. Yena le Lamartine ba ngwadile direto tšeo di bitšwago “Jehovah.”

Pukung ya Deutsche Taler (Tšhelete ya Silifera ya Jeremane), yeo e gatišitšwego ka 1967 ke Federal Bank ya Jeremane, go na le seswantšho sa yeo e lego e nngwe ya ditšhelete tša kgale yeo e nago le leina la “Jehofa,” e lego tšhelete ya Jeremane ya 1634 e tšwago lefelong le le bušwago ke Silesia. Mabapi le seswantšho se se lego ka lehlakoreng le lengwe la tšhelete, e re: “Tlase ga leina le le phadimago la JEHOFA leo le tšwelelago ka gare ga maru, go na le kotse ya bogošing gotee le seaparo sa Silesia.”

Musiamong wo o lego Rudolstadt, Bohlabatšatši bja Jeremane, o ka bona molaleng wa seaparo seo se kilego sa aparwa ke Gustavus II Adolph yeo e bego e le kgoši ya lekgolo la nywaga la bo-17 ya Sweden, leina JEHOFA ka ditlhaka tše dikgolo.

Ka gona, leina Jehofa ka makgolo a nywaga le be le dutše le lemogwa ke ditšhaba tšohle e le yona tsela ya go bitša leina la Modimo, gomme batho bao ba bego ba le kwa ka mehla ba be ba lemoga yeo go bolelwago ka yena. Go bjalo ka ge Mofahloši Oehler a itše, “Leina le mo nakong ye le tlwaetšwe kudu polelong ya rena, gomme le ka se ke la tšeelwa sebaka ke le lengwe.”—Theologie des Alten Testaments (Thuta-tumelo ya Testamente ya Kgale).

[Seswantšho go letlakala 6]

Sefahlogo sa morongwa seo se nago le leina la Modimo seo se hwetšwago lebitleng la Mopapa Clement XIII, kua St. Peter’s Basilica, Vatican

[Seswantšho go letlakala 7]

Ditšhelete tše ntši di ile tša dirwa di e-na le leina la Modimo. Ye ke ya 1661 yeo e tšwago Nuremberg, Jeremane. Mongwalo wa se-Latine o balega ka gore: “Tlase ga moriti wa diphego tša gagwe”

[Pictures on page 9]

Mehleng ya kgale, leina la Modimo ka mokgwa wa Tetragrammaton le be le dirilwe karolo ya go kgabišwa ga meago e mentši ya bodumedi

Fourvière Catholic Basilica, Lyons, Fora

Bourges Cathedral,  Fora

Kereke mo La Celle Dunoise, Fora

Kereke mo Digne, borwa bja Fora

Kereke mo São Paulo, Brazil

Strasbourg Cathedral, Fora

Saint Mark’s Cathedral, Venice, Italy

[Pictures on page 10]

Leina la Jehofa ka ge le tšwelela bodula-nošing mo Bordesholm, Jeremane;

tšheleteng ya Jeremane ya 1635;

mojakong wa kereke mo Fehmarn, Jeremane;

le lefsikeng la lebitla la 1845 mo Harmannschlag, Lower Austria