Na Puku ye e Dumelelana le Thutamahlale?

Bodumedi ga se ka mehla bo ilego bja lebelela thutamahlale e le mogwera wa bjona. Nywaga-kgolong e fetilego bo-rathutatumelo ba bangwe ba ile ba gana dikutollo tša thutamahlale ge ba be ba nagana gore tše di be di bea ditlhathollo tša bona tša Beibele kotsing. Eupša na ruri thutamahlale ke lenaba la Beibele?

GE NKABE bangwadi ba Beibele ba ile ba amogela ka go tia dikgopolo tše di bego di kgomaretšwe ka gohle tša thutamahlale tša mehleng ya bona, mafelelo e be e tla ba gore e be puku e nago le diphošo tše di lego molaleng tša tša thutamahlale. Lega go le bjalo, bangwadi ga se ba ka ba thekga dikgopolo tše bjalo tše fošagetšego tše e sego tša thutamahlale. Ka mo go fapanego, ba ile ba ngwala dipolelo tše dintšinyana tšeo e bego e se tše di bego di kwagala feela go tša thutamahlale eupša e bile e le tšeo di bego di ganetšana ka go lebanya le dikgopolo tšeo di bego di amogelwa tša mehleng yeo.

Sebopego sa Lefase se Bjang?

Potšišo yeo e kgahlišitše batho ka nywaga e dikete. Kgopolo ya kakaretšo mehleng ya bogologolo e be e le gore lefase ke phaphathi. Ka mohlala, ba-Babele ba be ba dumela gore legohle e be e le lepokisi goba phapoši yeo lefase e bego e le lebato la yona. Baperisita ba Veda ba India ba be ba akanya gore lefase e be e le phaphathi le gore go be go dulwa ka lehlakoreng le tee feela la lona. Moloko wa bogologolo wa Asia o be o swantšha lefase le therei e kgolo ya teye.

Mathomong a lekgolo la botshelela la nywaga B.C.E., radifilosofi wa Mogerika Pythagoras o ile a akanya gore ka ge kgwedi le letšatši e le dikgokolo, lefase le lona e swanetše go ba kgokolo. Ka morago Aristotle (lekgolong la bone la nywaga B.C.E.) o ile a dumelelana le seo, gomme a hlalosa gore go ba kgokolo ga lefase go hlatselwa ke go fsifala ga kgwedi. Moriti wa lefase o lego kgweding o kgopame.

Lega go le bjalo, kgopolo mabapi le lefase la phaphathi (leo le dulwago ka lehlakoreng le tee feela) ga se ya ka ya nyamelela ka mo go feletšego. Ba bangwe ga se ba ka ba amogela tswalano e kwalago ya lefase la kgokolo—e lego kgopolo mabapi le di-antipode.a Lactantius yo e lego molwela-tumelo ya Bokriste wa lekgolong la bone la nywaga C.E., o ile a kwera kgopolo ye. O ile a šitlela ka gore: “Na go na le motho le ge e le ofe yo a se nago tlhaologanyo gakaakaa yo a ka dumelago gore go na le batho bao dikgato tša maoto a bona di phagametšego dihlogo tša bona? . . . gore dibjalo le dihlare di melela tlase? gore dipula le lehlwa gotee le sefako di nela godimo?”²

Kgopolo ya di-antipode e ile ya tšweletša kgakanego go bo-rathutatumelo ba sego kae. Dikgopolo-kakanywa tše dingwe di bolela gore ge e ba go be go e-na le batho ba ba dulago lehlakoreng le lengwe la lefase, ba be ba ka se be le kgokagano e kgonegago le batho ba ba tsebjago ka gobane lewatle e be e le le sephara kudu go ka sepelwa ka sekepe goba ka gobane legaro la phišo le le sa fetegego le be le dikologile mogarafase. Ka gona, batho le ge e le bafe ba ba dulago ka lehlakoreng le lengwe la lefase ba be ba tla be ba e-tšwa kae? Ka go gakanega, bo-rathutatumelo ba bangwe ba ile ba kgetha go dumela gore go be go ka se be le batho ba ba dulago ka lehlakoreng le lengwe la lefase goba go etša ge Lactantius a boletše, gore lefase e be e ka se be kgokolo le ka mohla!

Lega go le bjalo, kgopolo ya mabapi le lefase la kgokolo e ile ya aparela gomme mafelelong ya amogelwa ka gohle. Lega go le bjalo, e bile feela mathomong a mehla ya go dirišwa ga diphatša-maru lekgolong la bo-20 la nywaga mo batho ba kgonnego go sepela go ya kgole kudu sebaka-bakeng go kgonthiša ka go bona ka go lebanya gore lefase ke kgokolo.b

Beibele e be e eme kae tabeng ye? Lekgolong la boseswai la nywaga B.C.E., ge kgopolo e atilego e be e le gore lefase e be e le phaphathi, e lego nywaga-kgolo pele ga ge bo-radifilosofi ba Gerika ba akanya gore lefase mohlomongwe ke kgokolo le nywaga e dikete pele ga ge batho ba bona gore lefase ke kgokolo go tšwa sebaka-bakeng, moporofeta wa mo-Hebere Jesaya o boletše ka tsela e bonolo ka mo go makatšago gore: “Ké Yêna Kokama-thetebudi-ya-lefase.” (Jesaya 40:22, mongwalo o sekamego ke wa rena.) Lentšu la Sehebere chugh, le le fetoletšwego mo e le “thetebudi” gape le ka fetolelwa e le “kgokolo.”³ Diphetolelo tše dingwe tša Beibele di balega ka gore, “kgokolo ya lefase” (Douay Version) le “lefase la kgokolo.”—Moffatt.c

Mongwadi wa Beibele Jesaya o ile a phema dinonwane tše tlwaelegilego ka lefase. Go e na le moo, o ile a ngwala polelo yeo e bego e sa bewe kotsing ke dikaonefatšo tša kutollo ya tša thutamahlale.

Lefase le Thekgilwe ke Eng?

Mehleng ya bogologolo, batho ba be ba gakantšhitšwe ke dipotšišo tše dingwe mabapi le legohle: Lefase le godimo ga eng? Ke eng seo se thekgilego letšatši, kgwedi le dinaledi? Ba be ba se na tsebo ka molao wa matla-kgogedi a legohle wo o hlamilwego ke Isaac Newton gomme wa phatlalatšwa ka 1687. Ge e le gabotse, kgopolo ya gore makoko a legodimong a lekeletše sebaka-bakeng se se se nago selo mo go se nago selo ba be ba sa e tsebe. Ka go rialo, gantši ditlhaloso tša bona di šišinya gore dilo tše di bonagalago di phagamišeditše lefase le makoko a mangwe a legodimong godimo-dimo.

Ka mohlala, kgopolo-kakanywa e nngwe ya bogologolo mohlomongwe yeo e hlamilwego ke batho bao ba bego ba dula sehlakahlakeng, e be e le ya gore lefase le be le dikologilwe ke meetse le gore le be le phaphametše meetseng a. Ma-Hindu a be a akanya gore lefase le be le e-na le metheo e mmalwa, o mongwe o le godimo ga o mongwe. Le be le le godimo ga ditlou, ditlou di eme godimo ga khudu e kgolo, khudu e eme godimo ga noga e kgolo-kgolo gomme noga e tataganego e phaphametše meetseng a legohle. Empedocles yo e lego radifilosofi wa Mogerika wa lekgolong la bohlano la nywaga B.C.E., o be a dumela gore lefase le thekgilwe godimo ga sesasedi le gore sesasedi se e be e le sona se bakelago go sepela ga makoko a legodimong.

Gare ga dikgopolo tše tutuetšago kudu go be go e-na le tša Aristotle. Gaešita le ge a be a akanya gore lefase ke kgokolo, o ile a ganetša gore le ka mohla le be le ka se ke la lekelela sebaka-bakeng se se se nago selo. Ge a be a ganetša kgopolo ya gore lefase le godimo ga meetse o ile a bolela ka pegong ya gagwe ya On the Heavens ka gore: “Ga se tlhago ya meetse, go etša ge e se ya lefase go dula sebaka-bakeng: le swanetše go ba le selo seo le thekgilwego godimo ga sona.”⁴ Ka gona, lefase le “thekgilwe godimo” ga eng? Aristotle o rutile gore letšatši, kgwedi le dinaledi di be di kgomagane le bokagodimo bja dikgokolo tše di tiilego le tše di bonatšago. Kgokolo e nngwe e be e hlatlagane le e nngwe, lefase—e le le le sa šuthego—le le mo gare. Ge dikgokolo di dutše di dikologa e nngwe e le ka gare ga e nngwe, dilo tšeo di lego godimo ga tšona—e lego letšatši, kgwedi le dipolanete—di be di sepela go phatša leratadima.

Tlhaloso ya Aristotle e be e bonala e le e kwalago. Ge e ba makoko a be a sa kgomagana ka go tia le selo se sengwe, gona a be a tla dula bjang a le godimo-dimo? Dikgopolo tša Aristotle yo a hlomphegago di ile tša amogelwa e le therešo ka nywaga e ka bago 2 000. Go ya ka The New Encyclopædia Britannica, dithuto tša gagwe “di ile tša phagamela boemong bja go ba thuto ya bodumedi” mahlong a kereke ngwaga-kgolong wa bo-16 le wa bo-17.⁵

Ka morago ga go hlangwa ga thelesekopo, baithuta-dinaledi ba ile ba thoma go belaela thuto ya Aristotle. Lega go le bjalo, karabo e ile ya ba širela go fihlela ge Mohlomphegi Isaac Newton a hlalosa gore dipolanete di lekeletše sebaka-bakeng se se se nago selo, di swareletšwe medikong ya tšona ke matla a sa bonagalego—e lego matla-kgogedi. Se se ile sa bonala e le se se sa dumelegego gomme ba bangwe ba badirišani-gotee le Newton ba ile ba hwetša go le thata go dumela gore sebaka-baka e be e ka ba sekgoba, e lego selo se segolo-golo se se se nago selo.d⁶

Ke’ng seo Beibele e se bolelago tabeng ye? Mo e nyakilego go ba nywaga e 3 500 e fetilego, Beibele e boletše ka mo go kwalago kudu gore lefase le fegilwe “xò se n’e dithêkxô.” (Jobo 26:7) Sehebereng sa mathomo, lentšu bakeng sa “xò se n’e” (beli-mahʹ) leo le dirišitšwego mo ge e le gabotse le bolela “ka ntle le selo le ge e le sefe.”⁷ Contemporary English Version e diriša polelwana “sebaka-bakeng se se se nago selo.”

Polanete e fegilwego “sebaka-bakeng se se se nago selo” le gatee ga se kamoo batho ba bantši mehleng yeo ba bego ba nagana ka lefase le le ka gona. Lega go le bjalo, kgale-kgale pele ga mehla ya gagwe mongwadi wa Beibele o ngwadile polelo yeo e kwalago go ya ka thutamahlale.

Beibele le Thutamahlale ya tša Kalafo—Na di a Dumelelana?

Thutamahlale ya mehleng yeno ya tša kalafo e re rutile go gontši ka go phatlalala le go thibelwa ga bolwetši. Dikaonefatšo tša tša kalafo lekgolong la bo-19 la nywaga di ile tša lebiša go thongweng ga mokgwa wa tša kalafo wa dibolaya-ditwatši—e lego bohlweki bja go fokotša malwetši a go fetela. Mafelelo e bile a makatšago. Go bile le go fokotšega mo gogolo malwetšing a go fetela le mahung a pele ga nako.

Lega go le bjalo, dingaka tša bogologolo di be di sa kwešiše ka mo go tletšego kamoo bolwetši bo phatlalalago ka gona, le gona di be di sa lemoge bohlokwa bja bohlweki go thibeleng bolwetši. Ga go makatše ge bontši bja mekgwa ya tšona ya tša kalafo e be e tla bonala e le e sa hlabologago go ya ka ditekanyetšo tša mehleng yeno.

O mongwe wa mengwalo ya kgale-kgale wa tša kalafo wo o hwetšagalago ke Ebers Papyrus, e lego kgoboketšo ya tsebo ya tša kalafo ya Egipita yeo e lego ya go tloga mo e ka bago ka 1550 B.C.E. Lengwalo le la go phuthwa le na le dikalafo tše ka bago 700 bakeng sa mahloko a fapa-fapanego “go tloga tabeng ya go longwa ke kwena go ya bohlokong bja lenala la monwana wa leoto.”⁸ The International Standard Bible Encyclopaedia e re: “Tsebo ya tša kalafo ya dingaka tše e be e theilwe go tšwa phihlelong ka mo go feletšego, ke ya maleatlana kudu e bile ke yeo e sego ya tša thutamahlale ka mo go feletšego.”⁹ Bontši bja dikalafo e be e le tše di sa thušego, eupša tše dingwe tša tšona e be e le tše kotsi ka go fetišiša. Bakeng sa go alafa ntho, e nngwe ya ditaelo tša kalafo e bolelela go dirišwa ga motswako o dirilwego ka mantle a batho wo o kopantšwego le ditlabelo tše dingwe.¹⁰

Mongwalo wo wa dihlare tša tša kalafo tša Egipita o ile wa ngwalwa mo e ka bago ka nako e swanago le ya dipuku tša mathomo tša Beibele tšeo di bego di akaretša Molao wa Moše. Moše yo a belegwego ka 1593 B.C.E., o goletše Egipita. (Ekisodo 2:1-10) Bjalo ka setho sa lapa la Farao, o ile “a rutwa mabohlale ohle a Ba-Egipita.” (Ditiro 7:22) O be a tlwaelane le “dingaka” tša Egipita. (Genesi 50:1-3) Na mekgwa ya tšona ya tša kalafo yeo e sa holego selo goba e kotsi e ile ya tutuetša mengwalo ya gagwe?

Aowa. Ka mo go fapanego, Molao wa Moše o be o akaretša melao ya tša maphelo yeo e bego e le pele kudu mehleng ya yona. Ka mohlala, molao wa mabapi le mešaša ya tša bohlabani o be o nyaka gore mantle a epelwe kgole le mošaša. (Doiteronomio 23:13) Wo e be e le mogato wa tšhireletšo wo o tšwetšego pele kudu. O thušitše go boloka meetse a se a šilafatšwa le go nea tšhireletšo malwetšing a shigellosis yeo e bakwago ke dintšhi le malwetši a mangwe a letšhollo ao a sa dutšego a fetša maphelo a dimilione ngwaga o mongwe le o mongwe dinageng tšeo go tšona maemo a tša maphelo e lego a mabe kudu.

Molao wa Moše o be o e-na le melao e mengwe ya tša maphelo yeo e bego e šireletša Isiraele malebana le go phatlalala ga malwetši a go fetela. Motho yo a bego a e-na le bolwetši goba a gononelwa gore o na le bolwetši bja go fetela o be a tswalelelwa. (Lefitiko 13:1-5) Diaparo goba dibjana tšeo di bego di ka kgoma phoofolo yeo e bego e hwile ka boyona (mohlomongwe e bolailwe ke bolwetši) di be di swanetše go hlatswiwa pele di ka dirišwa gape goba di senywe. (Lefitiko 11:27, 28, 32, 33) Motho le ge e le ofe yo a bego a kgoma setopo o be a lebelelwa a šilafetše gomme a swanelwa ke go dira tshepedišo ya tlhwekišo yeo e bego e akaretša go hlatswa diaparo tša gagwe le go hlapa. Nakong ya lebaka la matšatši a šupago a tšhilafalo, o be a swanetše go phema go kgoma ba bangwe ka mmele.—Numeri 19:1-13.

Molao wo wa tša maphelo o utolla bohlale bjo dingaka tša ditšhaba tšeo di bego di ba dikologile di bego di se na bjona ka nako yeo. Nywaga e dikete-kete pele thutamahlale ya tša kalafo e ithuta ka ditsela tšeo ka tšona bolwetši bo phatlalalago, Beibele e neile ditaelo tša megato e kwalago ya tšhireletšo e le go itšhireletša bolwetšing. Ga se mo go makatšago gore Moše o be a ka bolela ka ba-Isiraele ka kakaretšo mehleng ya gagwe e le ba phelago nywaga e 70 goba e 80.e—Psalme 90:10.

O ka ba o lemogile gore dipolelo tša Beibele tše di boletšwego ke tšeo di nepagetšego go ya ka thutamahlale. Eupša go na le dipolelo tše dingwe ka Beibeleng tšeo di ka se hlatselwego go ya ka thutamahlale. Na seo ruri se bea Beibele boemong bja go se dumelelane le thutamahlale?

Go Amogela Seo se sa Hlatselegego

Polelo yeo e sa hlatselegego ga se gore ke maaka. Bohlatse bja tša thutamahlale bo lekanyetšwa ke bokgoni bja motho bja go utolla bohlatse bjo bo lekanego le go hlatholla tsebišo ka mo go nepagetšego. Eupša ditherešo tše dingwe ga di hlatselege ka gobane go se na bohlatse bjo bo bolokilwego, bohlatse ke bjo bo utegilego goba bjo bo sa utollwago, goba bokgoni bja tša thutamahlale le tsebo ga se tše di lekanego go fihlelela phethong e sa ganetšwego. Na se se ka ba se le bjalo ka dipolelo tše itšego tša Beibele tšeo di hlokago bohlatse bjo bo ikemetšego bjo bo bonalago?

Ka mohlala, ditšhupetšo tša Beibele tša tikologo e sa bonagalego yeo e dulwago ke batho ba moya di ka se ke tša hlatselwa—goba tša ganetšwa—go ya ka thutamahlale. Go ka bolelwa se se swanago le ka ditiragalo tša mohlolo tše di bolelwago ka Beibeleng. Ga go na bohlatse bjo bo lekanego bjo bo kwalago bja thutafase bja go hlatsela Meetse-fula a lefase ka moka a mehleng ya Noage bjo bo hwetšagalago bakeng sa go kgotsofatša batho ba bangwe. (Genesi, kgaolo 7) Na re swanetše go phetha ka gore ga se a ka a ba gona? Ditiragalo tša histori di ka širwa ke nako le phetogo. Ka gona, na ga se mo go kgonegago gore nywaga e dikete ya modiro wa tša thutafase e phumotše bjo bontši bja bohlatse bja Meetse-fula?

Ke therešo gore Beibele e swere dipolelo tšeo di ka se kego tša hlatselwa goba tša ganetšwa ke bohlatse bjo bo lego gona bjo bo bonalago. Eupša na seo se swanetše go re makatša? Beibele ga se puku ya thutamahlale. Lega go le bjalo, ke puku ya therešo. Re šetše re hlahlobile bohlatse bjo bo tiilego bja gore bangwadi ba yona e be e le banna ba potego. Le gona ge ba bolela ka ditaba tše di tswalanago le thutamahlale, mantšu a bona ke a nepagetšego le ao ka mo go feletšego a se nago dikgopolo-kakanywa tša bogologolo “tša thutamahlale” tšeo mafelelong di ilego tša ipontšha e le dinonwane feela. Ka go rialo thutamahlale ga se lenaba la Beibele. Go na le mabaka a mantši a go hlahlobišiša seo Beibele e se bolelago ka monagano o bulegilego.

[Mengwalo ya ka tlase]

[Ntlhakgolo go letlakala 21]

Polelo yeo e sa hlatselegego ga se gore ke maaka

[Seswantšho go letlakala 18]

Nywaga e dikete-kete pele ga ge batho ba ka bona lefase e le kgokolo ba le sebaka-bakeng, Beibele e boletše ka “thetebudi-ya-lefase”

[Diswantšho go letlakala 20]

Mohlomphegi Isaac Newton o hlalositše gore dipolanete di kgomareditšwe medikong ya tšona ke matla-kgogedi