Ɛrɛnia Enɔɔ̄

Naale aba enyim lokwa i agaloo bu edɔɔ̄ na i doo a, mɛ i ɛrɛ emuɛnage kɔ i bia bu e’agaloo. Nyɔɔwo, ii le edɛrɛ nyiɛ nyɔɔ aba ii yeekɛ̄. (1 Kɔr 10:12) I ɛrɛ emuɛ kɔ i “ɛma ɛp” i loo sa muɛ kɔ ii ɔbɛ enyim kiisī. Bu kpa nɛɛ lɛɛratam Pɔɔl bee ɛm ma Pya Nɛɛ Kraist a bee le Kɔlɔsi, a bee kɔnage kɔ alu ebɛɛ̄ kɔ i aa ɔbɛ enyim kiisī. Kereadoo ba ebee nyim agaloo bu edɔɔ̄, Pɔɔl bee wa zuurabahtɔ̄ kɔ ba aa iye kɔ alu edag wa tɛ̄maloo suānu nyɔuwe. (Kɔl 2:​6-10) E Ɛpafras lo a bee suāloo pya a bee le bu lo bɔŋanaloo leere bee biibahkɛ̄ yere kara lokwa ba “yira leere,” ale nyim agaloo. (Kɔl 4:12) Ena i nɔ aāloo pya ue ama a? Ɛɛ na kɔ Pɔɔl le Ɛpafras bee dābeeloo kɔ nyim kiisī bu edɔɔ̄ gbī epiaga aābah ziī ziī ii le yerekpotɛ̄ a aabah Bari. Ba bee gbī kɔ Pya Nɛɛ Kraist a bee le Kɔlɔsi aa ɔbɛ enyim kiisī ale nyim agaloo, kaɛlɛɛ ɛrɛgebah taāŋa ba kpesī. w24.04 6-7 ¶16-17

Nu ɛrɛ bɔɔ loo Jɛhova bu sīdee a kaāna kura na, were ye loo mmɛ kɛ̄ ii gbī edoo lɔgɔ nu ebɛā ye doo pippip. A taɛ i enɔ kee a le yɛɛ nu a lee le nu a naa lee, kaka le esah, lokwa bu Jɛhova i ɛɛ loo. (Kam 2:​3-6; Hib 5:14) Lo bɔɔ i ɛrɛ loo nɛɛ eenyɔɔ bɔɔ i ɛrɛ loo Bari, e zuura i lɛɛ loo kaka ue. Naa kɛɛrɛbu loo edobah akiiloo 12 pya a bee lu eyere kɔ ba a si wee ɛp buɛ̄ Jɛhova bee yira yii lo enɛ pya Izrɛl. Yɛɛ 12 pya a bee lu eyere ama, lop aba bee lɛɛbahloo kɔ bɔɔ ba ɛrɛ loo pya Kenan a eenyɔɔ wereloo ba ɛrɛ loo Jɛhova. Ba bee kɔ nɛ pya wa wuga alu Izrɛl kɔ, “ii le edap kii nyɔɔ lo edoo pya nɛɛ ama; nyɔnɛbee ba ɛrɛ ekpo i ee.” (Buā 13:​27-31) Alu kaka kɔ, aākɛ̄ miɔŋɔ nɛɛ ɛp nu aā pya Kenan bee ɛrɛ ekpo. Kerewo, ɛrɛgebah nɛɛ a kɔ pya Izrɛl naale edap be eebah pya wa nɛɛ baa naa dasī kɛɛrɛ nu akiiloo Jɛhova. w24.07 9 ¶5-6

A ɛrɛge ziī le nu i dap yira nyɔɔ sa yiga kɔ ɛrɛgebah sɔ̄ Jɛhova biaɛ pya nɛɛ, ye biaɛfii wee ɛrɛge elera dɛ̄dɛɛ̄ sɔ̄ ni? Aiī! Dookɛ̄ Abreham bee dābeeloo leere doo, Jɛhova lu nɛɛ a mma sa suānu bu mmɛɛ sīdee sa lunage “Nɛɛ Biaɛ loo dɛ̄dɛɛ̄ nyɔuwe” lo a ɛrɛ toesaɛ̄. Jɛhova ekpɔā ye Nwiīnɛɛdam sa ye nɛ tam biaɛ dɛ̄dɛɛ̄ nɛɛ. (Jɔn 5:22) Nwiī le Tɛ ama suā nu a le bu beenyiɛ ɛrɛgebah nɛɛ. (Mat 9:4) Bu dɛ̄dɛɛ̄ kɛ̄tɔɔ̄, baɛ aba edoo “nu a bɔloo”! Doraa dɛ̄dɛɛ̄ ii i biaɛfii lo edɛrɛ nyiɛ nyɔɔ Jɛhova le dɛ̄dɛɛ̄ ye biaɛfii. I suā kɔ ili ii nyim tura lo ebiaɛ—mɛ aba Alɛ na a nyim tura a! (Ais 55:​8, 9) Nyɔɔwo, i lɛɛbahloo dɛ̄dɛɛ̄ biaɛ bie bah alɛ le ye Nwiīnɛɛdam, nyɔnɛbee i dɛrɛ wa nyiɛ nyɔɔ kɔ ba gaa le biaɛ leere. Ye Nwiīnɛɛdam ama lu Mɛnɛ a tɔgɛ elap dogo kaāna biaɛ le toesaɛ̄ ye Tɛ bu sīdee a mma. Ais 11:​3, 4. w24.05 7 ¶18-19

I dap nɔ nu akiiloo kɛ̄ ɛrɛ le beenyiɛ kuī doo aāloo tuā sɔ̄ Jizɔs bee zɔ̄ŋia Nataniɛl. Sɔ̄ Filip bee su ye gbo Nataniɛl siā wee zɔ̄ŋia Jizɔs, ziī nu a bɔloo eyere nukuādɛɛ̄loo bee sira. Kereadoo Jizɔs sii bee zɔ̄ŋia Nataniɛl, a bee kɔ: “Ɛp, kaāna nɛɛ Izrɛl, nɛɛ kiaŋana naale loo.” (Jɔn 1:47) Jizɔs bee muɛ kɔ kɛ̄ Nataniɛl kɔ kaka doo lu keebee. Doodoo ili, Nataniɛl naa bee mmana, mɛ a naa bee lu baɛsī e a bee kɔ kaka ue bu dɛ̄dɛɛ̄ nu. Dogo Nataniɛl ama bee nia Jizɔs e a bee ye kaɛgɛ. Gbɛnɛ-edo nu alu e’ɛm bu kpa Le-yɔɔ 15 ekobee kɔ kɛ̄ i aara pya dɔɔ̄na doo. Le-yɔɔ 15:3 kɔ nɛɛ etɔɔ̄ doodoo saanɛɛ bu tɔ-kpo Jɛhova “naa su ye edɛm kɔā gbee, sa a naa doo lɔgɔ pɔrɔ loo nɛɛ a ye waɛloo; nɛɛ a naa doo ue pima nɛɛ yɛrɛ le.” Su i edɛm kɔā pɔrɔ ue bu pya sīdee ama dap nɛ taāŋa pya dɔɔ̄na.—Jem 1:26. w24.06 10 ¶7, 9; 11 ¶10

Lo o kpɛ̄naloo leere lɛɛ o gae kii uwe zue ue, bɔɔ naale e’aa a lo ezue ue nɛ pya nɛɛ, e o suā nu o kɔ. Lɛɛ Jizɔs gae yere pya a wee ye nyɔɔnɛ dumɛ ture uwe zue ue, a bee kɔ nu ba edoo le nu ba ekɔ wa nɛ. (Luk 10:​1-11) Nyɔnɛbee ba bee doo nu Jizɔs bee wa tɔgɛ a, wa tam bee kiā leere sa a bee doo kɔ ba a ɛrɛ gbɛnɛ ɛɛbu. Bu mɛ sīdee na i dap kpɛ̄naloo lɛɛ i gae kii uwe zue ue a? Alu ebɛɛ̄ kɔ i dasī kɛɛrɛ nu i zue le kɛ̄ i kɔ doo bu sīdee pya nɛɛ edābeeloo. Ziī nu eyerebah i nɛ na lo edasī kɛɛrɛ ziī ale baɛ nu pya a le i kɛ̄ zue ue wee doo sɔ̄ ba gaa gbī ekpo i, sa i suā nu i kɔ le kɛ̄ i doo dogo doo. E sɔ̄ i gaa wa kɔ ue nɛ, a lee i ziīnɛloo, baa bɛɛ, sa kɔ ue dookɛ̄ i wee kɔ ue nɛ i gbo doo. w24.04 16 ¶6-7

Ziī gbɛnɛ nu anua i zue le yereue na kɔ i wereloo Jɛhova le ye bee a le kaɛ. I ɛp i tam zue ue nua ziī sīdee eleera ilii Bari i wereloo. I yiga aābu dɛ̄dɛɛ̄ i beenyiɛ kɔ Jɛhova Bari bɔloo esu ka, le enwadɛɛ̄, le ekpo aābah dɛ̄dɛɛ̄ pya aa ye taāŋabah. I nɛ ye ka le enwadɛɛ̄ sɔ̄ i kɔ nu i suā a ye kiiloo nɛ pya dɔɔ̄na kɔ alɛ na a bee “dɛm dɛ̄dɛɛ̄ nu” a, le kɔ i tɔɔ̄dum nyɔɔbee a nɛ i dum. I nɛ ye ekpo—lo a le ilii ekpo—sɔ̄ i su i sɔ̄, i mɛm, le pya nu i ɛrɛ yeākpotɛ̄ tam zue ue dookɛ̄ i kɛ̄tɔɔ̄ i nɛ dee doo. (Mat 6:33; Luk 13:24; Kɔl 3:23) Bu kaka, a wee i nia ekɔ nu akiiloo Bari i wereloo ama. A wee i taɛnage ekɔ nu akiiloo ye bee nɛ pya dɔɔ̄na le nu lo bee kura. w24.05 17 ¶11

Jɛhova nɛ i efɛɛloo sa doo kɔ loo i a sukɛ̄ anyaawo, e a gaa le nɛnage i dum a naatah li deesī. I dap ɛrɛ bɛābu bu Jɛhova, ye dɛrɛ nyiɛ nyɔɔ kaāna kɔ a taɛ ye enɛ i ekpɛanu e a ɛrɛnage ekpo edaā. Wo zū i kɔ i lu kirikiri lo esitam ye nɛ dookɛ̄ pya ye zooro a bɔ ture nyiɛ loo a dee kere bee doo. Taɛ nu Timɔti bee doonage lo bu tua sɔ̄ o’oo tup zua a. (Hib 6:​10-12) Timɔti bee ɛrɛ e’agatɛ̄ yira kɔ Bari enɛ ye ekpɛanu loo ye tam. (1 Tim 4:10) Nu anua a lo, a bee piiga lo esitam nɛ Jɛhova le pya dɔɔ̄na. Bu pya amunu sīdee ni? Nɛɛ lɛɛratam Pɔɔl bee ye yere mɛm loo kɔ a nyimɛ ye kari doodoo nɛɛ tɔgɛnu yereloo, bie bu bɔŋanaloo le bie uwe zue ue. Pɔɔl bee ye kɔnage nɛ kɔ a sere le edobah nɛ pya ye wuga bu yira nɛ pya zege le pya e’ana. A bee ye nɛ tam a’aga doodoo nɛ zuurabahtɔ̄ bu sīdee a tɔgɛ wereloo sɔ̄ alu ebɛɛ̄. (1 Tim 4:​11-16; 2 Tim 4:​1-5) Timɔti bee suā leere kɔ Jɛhova gaa le nɛ ye ekpɛanu loo pya tam a gaa si.—Rom 2:​6, 7. w24.06 22-23 ¶10-11

Gbɛnɛkpo sɔ̄ Jɛhova wee su pya ye nɛɛ mɔmanudɛɛ̄ zuūnabahtɔ̄ pya ye nɛɛ sa wa leredeebah. Bu edobah, Bari bee kɔ tɛ̄ma nu Jeremaia kɔ: “Obia lu, Izrɛl a wee dɔ kii dumɛ . . . Mm le e’ɛp i bu saŋ, nyɔnɛbee m lu nɛɛ esaɛ̄ . . . Mm le esere saŋ mmɛ deedee. Aba bee yira o pɔrɔ dogo, kɔ o elɛɛra-bee-kɛɛ̄ Jɛhova o Bari.” (Jer 3:​12, 13) Tɛ̄maloo Joel Jɛhova bee kɔ: “Suaa dɛ̄dɛɛ̄ bui beenyiɛ mɛ obia pii.” (Joel 2:​12, 13) A bee doo kɔ Aisaia a kɔ siā kɔ: “Logaa bui loo, doraa lo bui loo ɛɛ; kpooraa dɛ̄dɛɛ̄ bui pɔrɔ dogo lɛɛ kɛ̄sī na baɛ dɛɛ̄; aaraa loo doo pɔrɔ.” (Ais 1:​16-19) Jɛhova bee bip tɛ̄mabah Ezekiel kɔ: “M ɛrɛge nia bu luh pya bag dogo ni? . . . E a naale aba bee a kiiya aaloo ye dee sa tɔɔ̄ dum? Nyɔnɛbee luh ɛrɛgebah nɛɛ naale enia mɛ, . . . Nyɔɔwo kiiya sa tɔɔ̄dum.” (Ezek 18:​23, 32) A nia Jɛhova sɔ̄ pya nɛɛ kiiya, nyɔnɛbee a gbī kɔ pya nɛɛ a tɔɔ̄dum mmɛ deedee! w24.08 9 ¶5-6

Dɛ̄dɛɛ̄ pya a gaa taāŋabah Jɛhova anii’ee ɛrɛ nuede bu edɔɔ̄, leredeebah le kpega. Dɔɔ̄na sīdee Jɛhova tɔgɛ kɔ alue Tɛ-ɛrɛ-tɔ a naa wee ɛpsī nɛɛ na lo edoo kɔ Baibol a inaloo dɛ̄dɛɛ̄ nɛɛ aniī’ee. Kpa Kaɛ bee dasī lu e’ɛm bu taa muɛ̄ ue, lo a le Hibru, Aramaic, le Grik. Ekɔ pya a bee dap buū tua muɛ̄ ue a bee lu esu ɛma Baibol ama, bee ɛrɛ kaāna gbaniāloo kiikɛ̄ Jɛhova le ee pya dɔɔ̄na ni? Eeye, naale wo. (Mat 11:25) Jɛhova naa kue i nua ye gbo nyɔɔbee i suānu, ale bee i dap buū lo tua muɛ̄ ue a bee lu esu ɛma Baibol. Taā Jɛhova nɛ ye suānu aba pya nɛɛ a suā kpa bu nyɔuwe, a doo kɔ ye suānu a inaloo dɛ̄dɛɛ̄ nɛɛ, kereadoo ba suā gbɛnɛ kpa ale ba naa suā. Ye Muɛ̄ Ue, lo a le Baibol elua etap yere bu booboo muɛ̄ ue; lokwa pya nɛɛ bu dɛ̄dɛɛ̄ nyɔuwe dap ɛrɛ biī aāloo ye tɔgɛnu, sa nɔ kɛ̄ ba dap lu ye gbo doo.—2 Tim 3:16 17. w24.06 6-7 ¶13-15

Gbeerasī sɔ̄ eku pya Juu lo Jizɔs bee kɔ sere kɛ̄ a, ebee tɔɔ̄ waɛloo kɛ̄. Pya Nɛɛ Kraist ama esu pya sɔ̄ a siga ama wuā wa yira sa nɔ lo e’egerebu. (Hib 10:25; 12:​1, 2) Sɔ̄ sɔ̄ naa binia, i gaa le kpesī tɛ̄ŋaloo a ee lo Pya Nɛɛ Kraist alu Hibru bee kpesī. (Mat 24:21; Mum 16:​14, 16) Nyɔɔwo, doraa i kɛɛrɛbu pio zuurabahtɔ̄ Jɛhova bee nɛ Pya Nɛɛ Kraist lo sɔ̄ lo a i dap dɔbiī nɛ. Bu kpa nɛɛ lɛɛratam Pɔɔl bee ɛm ma pya Hibru, a bee wa yere mɛm loo kɔ ba a kiisī lo ebuū sa ɛrɛ ekɛɛrɛ nyɔɔ Muɛ̄ Ue Bari. (Hib 5:14–6:1) Pɔɔl bee su naɛsī Kpa Kaɛ a bee lu e’ɛm bu Hibru baātɛ̄ nu anua sīdee Pya Nɛɛ Kraist taāŋabah Jɛhova lee ee sīdee pya Juu ye su taāŋabah. Pɔɔl bee suā kɔ lo Pya Nɛɛ Kraist kiisī lo e’ɛrɛ buābee sa dābeeloo kaka ue eyerebah wa nɛ kɔ ba a yere nukuādɛɛ̄loo, sa kiī esah tɔgɛnu lokwa a naa lu edag wa. w24.09 8-9 ¶2-3; 10 ¶6

A bee lu ebɛɛ̄ kɔ pya a wee nyɔɔnɛ dumɛ Jizɔs a ɛrɛ mɛm. Ena anua a? Nyɔnɛbee pio aba ebee lɛɛbahloo wa tɔ, pya wa butɔ, le wa gbora lo enyɔɔnɛ dumɛ Jizɔs. (Mat 19:27) A bee lu e’aara pio aba bu pɔrɔ sidee nyɔɔbee ba lu pya a wee nyɔɔnɛ dumɛ Jizɔs. (Jɔn 9:22) Ba bee kpɛ̄naloo enyaana wa dum sa tɔga nyɔɔbee ba bee suā kɔ Jizɔs na Mɛsaia alu eyira yii loo a. (Mat 16:16) Mɛ sɔ̄ ba bee fɛ Jizɔs, wa bɛābu bee pe nyɔnɛbee ba naa suā nu esira wa loo e beenyiɛ wa bee dɔ kiikɛ̄. Baɛbaɛ beenyiɛ naale loo kɔ Jizɔs bee muɛ kɔ ekiɛ̄nu pya a wee ye nyɔɔnɛ dumɛ, naa tɔgɛ kɔ ba ɔloo bu edɔɔ̄. Mɛ a dābeeloo kɔ ba ɛrɛ ekiɛ̄nu nyɔnɛbee ba gaa le peere ye. Nyɔɔwo, dee a aakɛ̄ bu luh, a bee bɔātɛ̄ nɛ e’agaloo pya ye gbo. Bu edobah, a bee siraloo Meri Magdalin sɔ̄ a gaa bee to bie nu ye bana luh. (Jɔn 20:​11, 16) A bee siranageloo baɛ pya a wee ye nyɔɔnɛ dumɛ ba bee kii buɛ̄ Emeus a. E a bee siraloo nɛɛ lɛɛratam Pita. w24.10 13 ¶5-6

Pya tɛ le ka, tɔgɛ o nwiī kɛ̄ edap kɔ ue bee pya nu a yigabu Nɛɛ Dɛmnu doo. A dap lee kɔ bui gbaa tɛɛ̄nyɔɔ pya ekobee ue a le nyɔɔ jw.org lo a wee sira kɛɛ̄ ekobee ue a kura “Young People Ask—Creation or Evolution?” Lɛɛ bui gbaa kɔnia kɛ̄ o nwiī kɛɛrɛ kɔ ewaɛ ye bah eyerebah nɛ pya dɔɔ̄na kɔ ba a dābeeloo kaka akiiloo Nɛɛ Dɛmnu doo. Yere ye mɛm loo kɔ a su suānu le kari kɔā ue nɛ pya a gbī enyɔɔnɛ ye kɔnia ue nyɔɔ ekobee ue a kpeloo ama. Bu edobah, ziī ye koo tɔkpa dap kɔ: “Mda wee yiga aba nu m mɔ̄madɛɛ̄, e m sii muɛ Bari lɔgɔ sɔ̄.” Zege Nɛɛ Kraist ama dap ye kɔ nɛ kɔ: “Naa su kɔ o gaa kiā bu kuɛ kɛ̄ lɔgɔ nɛɛ naa tɔɔ̄ sa o muɛ ziī bana maā. Ena eyii a nyiɛ a? Lo bana maā ama tɔgɛ kɔ nɛɛ a le dum a ɛrɛ suānu na a dɔɔra a, tɛɛ̄ doodoo wa sa pya nu a le bu yube nyɔuwe ama naa tɔgɛ kɔ Nɛɛ Dɛmnu le!” w24.12 18 ¶16

Lu ebɛɛ̄ kɔ alu ebaɛloo dɛ̄dɛɛ̄ ii sɔ̄ i gaa doo pya biaɛfii a kuī bu dum. I dap ɛrɛ gbɛnɛkpo pya baɛloo ama aābah pya kanɛɛ le pya wuga a nyim tura. Lo ba nama i, i aa nwaabah kɔ wa zuurabahtɔ̄ naa lee. Jɛhova gbī kɔ i nɔ nu aābah pya a i nama. Ba esua gbɛnɛkpo zua tɛ̄mabu booboo kɛ̄tɔɔ̄, ɛā edaābeeloo nu ee kɛ̄ ili doo. Bu sɔ̄ Baibol, Jɛhova bee su pya nama nɛɛ a bɔloo eture nyiɛ loo yeā mɛm loo sa baɛloo pya ye nɛɛ. Bu edobah, naa kɛɛrɛbu Mozis, Devid, le nɛɛ lɛɛratam Jɔn. Ba bee tɔɔ̄dum keekee eku sɔ̄, kɛ̄ wa kɛ̄tɔɔ̄ bee lunage kee loo ziī doolo. Sɔ̄ wa tɔɔ̄dum esaa e’ina kuma, ba bee nɛ kaāna zuurabahtɔ̄ suānu le loo pya zege. Ziī ziī pya nama nɛɛ a bɔ loo eture nyiɛ loo ama bee tɔgɛ kɛ̄ alu ebɛɛ̄ doo lo egbaɛ̄tɔ̄loo Bari. Kere i le zege ale i e’ana, i dap ɛrɛ biī aāloo tɛ̄maloo e’ɛrɛ ekɛɛrɛ nyɔɔ wa zuurabahtɔ̄.—Rom 15:4; 2 Tim 3:16. w24.11 8 ¶1-2

Aābu dee Noa, Bari bee kɔ nɛ pya nɛɛ kɔ ba aa ba miī. (Jɛn 9:​3, 4) Jɛhova bee kɔnage lo lok nɛ pya Izrɛl. Ɛrɛgebah nɛɛ a ba nu miī le loo elu “efii lɛɛ yɛɛ nɛɛ.” (Lev 7:27) Jizɔs bee yerenage kpotɛ̄ lo lok. (Mat 5:​17-19) Nyɔɔwo a naa lu nu suānu le loo kɔ a gaa le nɛ wa taɛ ye namloo ale ye miī kɔ ba a ba sa ɔ̄. Jizɔs bee su ue a tɔɔ̄dɔ nu kɔā ue dookɛ̄ a bee doo sɔ̄ a bee kɔ ue nɛ wa Sameria kɔ: “Lo maā mda enɛ [enɛ] dum anaatah.” (Jɔn 4:​7, 14) Jizɔs naa gaa kɔ lo wa Sameria e’ɛrɛ dum anaatah aāloo ɔ̄ kasī maā. Bu aba lo sīdee, a naa gaa bee kɔ gbɛnɛkpo nɛɛ a bee kɔ ue nɛ bie Kapanaum e’ɛrɛ dum anaatah tɛ̄maloo eba taɛ ye namloo sa ɔ̄ taɛ ye miī. w24.12 9 ¶4-6

Alu ebɛɛ̄ kɔ pya dam alu Nɛɛ Kraist a nwaɛ̄dɛɛ̄ lokwa ba naa ɛmadɛɛ̄ pya nɛɛwa bu pɔrɔ sīdee. Ena anua a? Ziī nu anua na bee nu nɛɛ kɛɛrɛ wee ye zū kɔ a doo dogo. Nɛɛ lɛɛratam Pɔɔl bee zuurabahtɔ̄ Pya Nɛɛ Kraist alu etɔ̄ nɔɔ̄ bee li Rom kɔ ba “aa su loo bii loo nyɔuwe ama.” (Rom 12:​1, 2) Sɔ̄ Pɔɔl bee ɛm kpa ma bɔŋanaloo a bee le Rom, pya a bee le bu lo bɔŋanaloo ebee lu Nɛɛ Kraist bu gbɛnɛ-edo zua. Kerewo, pya ue Pɔɔl tɔgɛ kɔ pio nɛɛ a bee le bu lo bɔŋanaloo bee lege gaa nyɔɔnɛ doonu le ekɛɛrɛ nyɔuwe. Ɛɛna anua a bara wa kɔ ba a nyaana wa ekɛɛrɛ le wa dogo a. Bu kaka, zuurabahtɔ̄ ama lenage nɛ pya dam ba lu Nɛɛ Kraist anii’ee. Alu ekiɛ̄nu kɔ pio aba nyɔɔnɛ ekɛɛrɛ nyɔuwe sa aaranage wa wa bu pɔrɔ sīdee. w25.01 9 ¶4

Pya kanɛɛ anii’ee gaa lu kirikiri bu esiatam. Ba lu pya a gaa si tam zue le yereue. (2 Tim 4:5) Ba tɔgɛ le edobah tɛ̄maloo esu mɛm zuema le yereue, nɔɔ pya kɛ̄ elu ezue ue sa i kpɔā kɔ i lu pya a zue ue sa para tɔgɛnu. Ba sinage tam doodoo pya a ɛrɛ toesaɛ̄, sa naa ɛp sī nɛɛ bu biaɛ. Sɔ̄ ziī Nɛɛ Kraist si gbɛnɛ pɔrɔ, pya kanɛɛ wee ye yerebah nɛ kɔ a sikɛ̄ ɛrɛ le gbānialoo kiikɛ̄ Jɛhova le. Gbaāloo wo, ba gaa nwaɛdɛɛ̄ lo edoo kɔ bɔŋanaloo a le ɛɛ. (1 Kɔr 5:​12, 13; Gal 6:1) Bu kaka, pya kanɛɛ lu pya kuūdɛɛ̄loo naana pee. (1 Pit 5:​1-3) Ba wee kpɛ̄naloo ekɔaue sa su Baibɔl baatɛ̄ leere, ba wee piiga lo esuāloo dɛ̄dɛɛ̄ nɛɛ bu bɔŋanaloo, si wee yere mɛm loo pya nɛɛ. Pio pya kanɛɛ wee yerebah lo ewu Tɔ Nɔnu Buɛ̄-mɛnɛ sa kwaloo kɔ a bia le, nɔɔ pya i kɔnvɛnsɔn, le sitam Hospital Liaison Committees le Patient Visitation Groups, gbaāloo pya dɔɔ̄na tam. Pya kanɛɛ gaa si e’aga tam i bee! w24.10 20 ¶9

Bu Baibol, nu bee ue a kura “o’obara” kura na sɔ̄ nɛɛ lu puɛ nyɔɔbee elua ekpɛnu lo e’agara ye. Nɛɛ lɛɛratam Pita bee kɔ: “Bui suā kɔ a bee lu e’agara i, naale tɛ̄maloo nu a ɛrɛ egbe doodoo silver ale gold, aāloo yɔrɔ dogo dum a bee lu e’ɛrɛ aābah pya bui nama tɛ, mɛ tɛ̄maloo mii a si gbɛnɛ du lo Kraist, doodoo lo Nwī-naana-pee, beebee ale kpu naale loo.” (1 Pit 1:​18, 19) Nyɔɔbee waara zɔɔ a’agara, i dap lu puɛ aā kɛ̄bah ekpo pɔrɔ le luh. (Rom 5:21) Bu kaka, i doo yaa Jɛhova le Jizɔs kaāna nyɔɔbee ba agara i tɛ̄maloo mii Jizɔs a si gbɛnɛ du. w25.02 5 ¶15-16

Bu mɛ sīdee na i nwaɛdɛɛ̄ lokwa ii doo pɔrɔ a? Naa kɛɛrɛbu nu i dap nɔ aāloo nwiī zuguru alu ekɔ bu kpa Kam 7 ekobee. A nyɔɔnɛ wa-kiā-uwe kunagā. Ye 22 barakpaɛ̄ kɔ i nɛ kɔ “aba sɔ̄” nwiī zuguru a nyɔɔnɛ ye. Mɛ a bee lu etɔgɛ lɛɛ aa lu ye 22 barakpaɛ̄ kɔ ɛrɛ pio nu a bee dasī doo lo a doo kɔ kīnakīna a doo lo pɔrɔ. Ena a doo kɔ a doo lo pɔrɔ a? Tuatua, ye loo uunɛ, a bee “tɛɛ̄ dee kpaɛ̄ tɔ” wa-kiā-uwe. Lɛɛ a kiā kii ye tɔ. (Kam 7:​8, 9) Dɔɔ̄na, sɔ̄ a bee muɛ lo wa a naa kiā aa. Taāwo, a bee lɛɛbahloo kɔ a kuɛ̄ ye nuūnu loo sa gbaɛ̄tɔ̄ sɔ̄ a gaa kɔ nu akiiloo booboo zɔɔ a ewɔba, naadabah lo edoo kɔ a kɛɛrɛ kɔ a naale pɔrɔ nɛɛ. (Kam 7:​13, 14, 21) Lo nwiī zuguru ama bee amana pya kɛ̄tɔɔ̄ bɔɔ lo a ye yerebu doo pɔrɔ, ebee baɛloo ye, sa naa dɔbu doā-ɛp sa doo pɔrɔ. w24.07 16 ¶8-9; 19 ¶19

Jɛhova naa bee lɛɛbahloo gbɛnɛ pɔrɔ a bee sira yɛɛ pya ye nɛɛ. A naa lunage ye ekɛɛrɛ kɔ pya a bee doo pɔrɔ sa naa kiiya alu etɔgɛ “ewonu” wa kumaloo sa wa lɛɛbahloo kɔ ba a kiisī lo egbaaloo pya a gaa taāŋabah Bari leere. Jɛhova ɛrɛ toesaɛ̄, mɛ a naa wee lɛɛbahloo pɔrɔ dogo, e a naa wee nyaana ye daakuu. (Jud 4) Lo a doo wo, a naa tɔgɛ toesaɛ̄ doo pippip nyɔnɛbee a gaa su dɛ̄dɛɛ̄ pya a le bu bɔŋanaloo yere bu pe. (kam 13:20; 1 Kɔr 15:33) Kerewo, i nɔ kɔ Jɛhova naa gbī kɔ lɔgɔ nɛɛ a lu egbeesī. A gbī ekpɔā pya nɛɛ ɛrɛgebah sɔ̄ a bɔloo. A wee tɔgɛ toesaɛ̄ kumaloo pya nɛɛ ba nyaana nyiɛ sa gbī ekwa gbaaloo ba ɛrɛ kiikɛ̄ a le. (Ezek 33:11; 2 Pit 3:9) Nyɔɔwo, sɔ̄ gbara Kɔrint ama bee kiiya sa lɛɛbahloo ye pɔrɔ dogo, Jɛhova bee su nɛɛ lɛɛratam Pɔɔl kɔā nɛ bɔŋanaloo kɔ alu e’aaloo ye nɛ sa ye su baɛbah suā. w24.08 17 ¶7; 18-19 ¶14-15

Bu kam akiiloo naana pee le kunɛ pee, Jizɔs baatɛ̄ kɛ̄ elu ebiaɛ pya nɛɛ ba ɛrɛ dee lo eyerekpotɛ̄ Pya Nɛɛ Kraist alu etɔ̄ nɔɔ̄ bee doo. (Mat 25:​31-46) Bu “gbɛnɛ etɛɛrɛloo,” a gaa le biaɛ biaɛ ama lɛɛ nɔ̄ Amagidɔn gae sudɔ. (Mat 24:21) Dookɛ̄ nɛɛ tɔɔ̄loo naana pee wee sere naana pee lɛɛ loo kunɛ pee doo, kɛ̄ Jizɔs eserenage kee yɛɛ pya nɛɛ atɔɔ̄ agara sa yerekpotɛ̄ Pya Nɛɛ Kraist alu etɔ̄ nɔɔ̄ bee le pya nɛɛ a naa yere wa kpotɛ̄ doo lo. Doodoo nɛɛ biaɛ lo Jɛhova esagɛ, mɔmanudɛɛ̄ Baibol tɔgɛ kɔ, Jizɔs gaa le biaɛ kaāna biaɛ. (Ais. 11:​3, 4) A ɛp leere, elap dogo pya nɛɛ, nu ba kɛɛrɛ, le pya nu ba kɔ gbaāloo kɛ̄ ba aara pya ye wuga alu etɔ̄ nɔɔ̄ bee doo. (Mat 12:​36, 37) Jizɔs gaa le suā loo pya nɛɛ a yerekpotɛ̄ Pya Nɛɛ Kraist alu etɔ̄ nɔɔ̄ bee le wa tam. Ziī sīdee pya alu naana pee yerekpotɛ̄ Pya Nɛɛ Kraist alu etɔ̄ nɔɔ̄ bee na tɛ̄maloo eyerebah wa nɛ bu tam zue le yereue. w24.09 20-21 ¶3-4

Sɔ̄ ii dābeeloo zii nu, i dap su Baibol gbiātɛ̄ nu akiiloo. Bu edobah, naa kɛɛrɛbu loo zii zege nwiīnɛɛdam a bee kɛɛrɛ kɔ a naa dɔe biī kɛ̄dɛɛ̄ Bari. A yigage kɔ dua ekɛɛrɛ ama lu kaka ni? Eeye, a “doā ɛp dɛ̄dɛɛ̄ nu” tɛ̄maloo esu Baibol gbiātɛ̄ nu alu ekɛɛrɛ Jɛhova. Sɔ̄ i gaa buū Muɛ̄ Ue Bari, i gaa “dā” sɔ̄ Jɛhova i kɔ ue nɛ. Lo i gbī ekɛɛrɛ Jɛhova kiiloo i ebip, naale aba buū Baibol na i doo a. Alu ebɛɛ̄ kɔ i gbī pya dɔ Kpa Kaɛ i nɔ nu nyɔɔ lo eyerebah agara pya i ebip. I dap gbītɛ̄ nu nyɔɔ pya lo ekobee ue, aābu pya i kpa. (Kam 2:​3-6) I dap yere kara bara Jɛhova kɔ a baɛ i loo sɔ̄ i gaa gbītɛ̄nu sa i yerebah nɛ kɔ i muɛ pya ye ekɛɛrɛ akiiloo i ebip. I dapnage ɛp pya daakuu Baibol le ye ekɛɛrɛ a kiiloo pya i kɛ̄tɔɔ̄. w24.10 25 ¶4-5

Jɛhova naale enɛ leelee ɛrɛgebah nɛɛ a eeloo nɛ nyɔɔ ale nɛɛ a kɛɛrɛ kɔ a kuī ee pya dɔɔ̄na. (1 Kɔr 10:​24, 33; 13:4) Pio sɔ̄, bu pɔrɔ ekɛɛrɛ kunɛ pya a bee le loo Jizɔs bee gbī e’ɛrɛ pio dɔ. Naa kɛɛrɛbu nu a bee sira kiiloo baɛ nɛɛ lɛɛratam Jizɔs lo a le —Jems le Jɔn. Ba bee bara Jizɔs kɔ alu enɛ wa gbɛnɛ dɔ bu ye Buɛ̄-mɛnɛ. Jizɔs naa bee kɔ ba doo leere lo ebara doo wo. Taāwo, a bee baatɛ̄ nɛ 12 pya nɛɛ lɛɛratam kɔ: “Ɛrɛgebah nɛɛ a gbī elu gbɛnɛ nɛɛ i yɛɛ ɛrɛ elu bui nɛɛ tam, e ɛrɛgebah nɛɛ a gbī elu tuatua i yɛɛ ɛrɛ elu zooro nɛ dɛ̄dɛɛ̄ bui.” (Maak 10:​35-37, 43, 44) Pya wuga nɛɛdam a ɛrɛ le ekɛɛrɛ, lo a le taɛ lo esitam nɛ pya dɔɔ̄na gaa le lu leelee nɛ bɔŋanaloo.—1 Tɛs 2:8. w24.11 15-16 ¶7-8

Sɔ̄ i gaa biaɛ nu fii, wereloo ezū i kɔ i gbī nu elee loo “nɛɛ [le ii] le” sa kuūnadɛɛ̄. (1 Kɔr 10:​23, 24, 32; 1 Tim 2:​9, 10) Lo sɔ̄ i biaɛfii etɔgɛ kɛ̄ i wereloo sa nwadɛɛ̄ pya dɔɔ̄na doo. Lo a ɛrɛ zii gbɛnɛ biaɛfii o gbī edoo, kɛɛrɛ nu esu a bah lo edoo ye mmɛɛ. Jizɔs bee i tɔgɛ kɔ i “buū nu a esi.” (Luk 14:28) Nyɔɔwo kɛɛrɛ kuma sɔ̄, epiaga, le nu esu a bah lo edoo kɔ lo biaɛfii a kiā leere. Bu pio kɛ̄tɔɔ̄, o dap dasī nyɔɔnɛ pya o butɔ kɔnia lo esuā nu ziī ziī aba edoo lo eyerekpotɛ̄ lo biaɛfii. Ena anua nɔnɔɔ doo wo lee a? A dap doo kɔ o suā kɔ alu ebɛɛ̄ kɔ o nyaana o biaɛfii lokwa nu kiā leere. E sɔ̄ o nyɔɔnɛ pya o butɔ kɔnia sa gbaɛ̄tɔ̄loo nu ba kɔ edoo kɔ ba a yere a kpotɛ̄ lokwa lo biaɛfii kiā leere. w25.01 18-19 ¶14-15

Aisaia kɔ nu anua i ɛrɛ “ɛɛbu sa ɛɛŋa” bu paradais bu edɔɔ̄. Nɛɛ a kwa paradais a tɔɔ̄dɔ nu ama na Jɛhova. (Ais 65:​18, 19) Kɛ̄ a doo a lo a gaa i su kuema pya nɛɛ lɛɛ bu pya bɔŋanaloo a naa tɔgɛ kaka a bu nyɔuwe ama yerebu ekpedɛɛ̄ paradais a tɔɔ̄dɔ nu ama! Bu i ɛɛ loo pya leelee i ɛrɛ nyɔɔbee i le bu kaka, e lo ama zū i kɔ i kɔ nu akiiloo nɛ pya dɔɔ̄na. (Jer 31:12) Bu i ɛɛ sa i tɔgɛ nialoo bɛābu i ɛrɛ kɔ i gaa le nyɔɔnɛ Bari ɛrɛ kaāna le gbanialoo li deesī. Baibol yira yii kɔ i gaa le “wugara tɔ sa wa tɔɔ̄ bu; [sa] fogara kere uwe vine sa de bee a wa lu bu.” Ii le “[esitam] bu yɔrɔ” nyɔnɛbee i gaa le lu “pya Jɛhova enɛā leelee.” Jɛhova yira yii i nɛ kɔ i gaa le le bu kpoogaloo, e loo i esukɛ̄ sa i dum e’ɛrɛ kaāna nu a kura. A suā dɛ̄dɛɛ̄ nu a bɛɛ̄ ziī ziī nɛɛ, “sa nɛ dɛ̄dɛɛ̄ nu a le dum nu a wa taɛ.”—Ais 65:​20-24; Yɔɔ 145:16. w24.04 22-23 ¶11-12

Sɔ̄ i dɛɛa nyɔɔ Jɛhova tɔgɛ kɔ i su ye nua i gbɛnɛ dɛm. I dɛrɛ ye nyiɛ nyɔɔ sa ye gbaɛ̄tɔ̄ kere sɔ̄ i le bu e’aga kɛ̄tɔɔ̄, nyɔnɛbee i suā kɔ i gaa le ɛrɛ biī. (Ais 48:​17, 18) Sɔ̄ i muɛ kɔ Jɛhova gaa i yerekpotɛ̄, doo kɔ i agɛrɛbah ye dɛrɛ nyiɛ nyɔɔ. I suā kɔ aba Jɛhova na edap i yerebah nɛ kɔ i egerebu bu pya i taāŋa a, kaɛlɛɛ kɛ̄ lo taāŋa agabah doo. Dookɛ̄ dɛm naa wee aa dɔ doo, kɛ̄ Jɛhova naa nyaa nage doolo. Elap dogo Jɛhova le ye ekɛɛrɛ naa wee nyaa. (Mal 3:6) Sɔ̄ Adam le Eve bee ye lɛɛbeekɛɛ̄, Jɛhova naa bee nyaana ye ekɛɛrɛ lɛɛ loo pya miɔŋɔ nɛɛ. Dookɛ̄ nɛɛ lɛɛratam Pɔɔl bee ɛm doo, Jɛhova “naa dap anna alɛɛ loo.” (2 Tim 2:13) Lo ama kura kɔ kaɛlɛɛ ɛrɛgebah nu a sira ale nu pya dɔɔ̄na doo, Jɛhova naale enyaana pya ye elap dogo, ye ekɛɛrɛ ale ye daakuu. I dɛrɛ nyiɛ nyɔɔ ilii Bari a naa wee nyaa, i suā kɔ alɛ gaa le kpɔā i sa i yerebah nɛ sɔ̄ i gaa kpesī taāŋa.—Yɔɔ 62:​6, 7. w24.06 27-28 ¶7-8

Lo baɛ bui aa biraloo iya ziī, ena eyerebah i nɛ kɔ bui suā sɛh bui iyage ziī ale buii le iya ani? Ɛɛ na dasī suāloo ziī leere. Naadabah, o ebee dasī gbītɛ̄ pio nu akiiloo lo nɛɛ lɛɛ o gae nyɔɔnɛ ye biraloo iya ziī. Mɛ nyaawo o ɛrɛ dee lo esuāloo lo nɛɛ leere, sa suā taɛ nu lo nɛɛ lu “bu beenyiɛ.” Bu sɔ̄ baɛ bui aa biraloo iya ziī, o ɛrɛ dee lo esuā gbɛnɛ-edo nu akiiloo ye gbanialoo kumaloo Jɛhova, pya ye elap dogo le kɛ̄ a wee kɛɛrɛ nu doo. Sɔ̄ sɔ̄ aa kiisī, o dap suā ture pya ebip a le doodoo: ‘Ekɔ nɛɛ ama eluge le dam ale le wa mɛ nɛ ni?’ (Kam 31:​26, 27, 30; Ɛfɛs 5:33; 1 Tim 5:8) ‘Ekɔ aluge dua nɛɛ edap mɛ wereloo sa mɛ kuūdɛɛ̄loo, e mda edapge ye wereloo sa ye kuūdɛɛ̄loo ni? I dapge tāmā ziī sa aaloo nɛ ziī ni?’ (Rom 3:23) Kuma sɔ̄ baɛ bui aa gbaa suāloo ziī, bui nyɛŋiaabu kɔ, naale nu a kuī na kɛ̄ baɛ bui gbaa ɛrɛ aba ekɛɛrɛ nyɔɔ dɛ̄dɛɛ̄ nu doo, mɛ kɛ̄ baɛ bui dap tāmā ziī sa ɛp bui tɛɛ̄ ekwɔ tɛrɛ doo. w24.05 27 ¶5

Mɛnɛ Devid bee si gbɛnɛ pɔrɔ. Mɛ sɔ̄ nɛɛ mɔmanudɛɛ̄ Natan bee kɔ ye pɔrɔ ye nɛ, Devid bee kumalookɛ̄ sa kiiya. (Yɔɔ 51:​3, 4, 17, kerebah ue a le bɔātɛ̄ Yɔɔ 51) Mɛnɛ Hezekaia bee sinage pɔrɔ kiikɛ̄ Jɛhova le. (2 Edoo 32:25) Doodoo Devid, Hezekaia bee kumalookɛ̄ sa kiiya. (2 Edoo 32:26) Mɛ bu kpɛdumɛ, Jɛhova bee ye ɛp nua mɛnɛ a bɔ ture nyiɛ loo “e a bee doo nu a lee.” (2 Edoo 18:3) Ena i nɔ aāloo a? Alu ebɛɛ̄ kɔ i kiiya aaloo pya i pɔrɔ, sa piiga kumakɛ̄ i dap doo lokwa ii sinakɛ̄ si lo pɔrɔ. Ena i doo a lo a le pya kanɛɛ bu bɔŋanaloo nɛ i zuurabahtɔ̄, kere nyɔɔ nu a naa kuī a? Ii le ekɛɛrɛ kɔ Jɛhova ale pya kanɛɛ naa were i loo. Kere pya mɛnɛ a bee doo nu a lee bu Izrɛl bee lunage enɛ wa zuurabahtɔ̄ sa wa kāmɛnɛ. (Hib 12:6) Sɔ̄ alu ezuura i bahtɔ̄, i ɛrɛ e (1) su bu kumalookɛ̄ (2) kwabahloo nu alu ebɛɛ̄ kɔ i doo, le (3) sa kiisī lo esu dɛ̄dɛɛ̄ i beenyiɛ siātam nɛ Jɛhova. Lo i kiiya aaloo pya i pɔrɔ, Jɛhova e’aaloo i nɛ.—2 Kɔr 7:​9, 11. w24.07 21 ¶8; 22 ¶9, 11

Wee lu elɛɛ nɛɛ a doo pɔrɔ bu bɔŋanaloo sɔ̄ a naa su yerebah pya kanɛɛ ye nɛ lokwa a kiiya. (2 Mɛnɛ 17:​12-15) Ye dogo tɔgɛ kɔ a ebiaɛrafii kɔ a naale enyɔɔnɛe daakuu Jɛhova. (Deut 30:​19, 20) Elu enɛ muɛ̄ lo edoo kɔ bɔŋanaloo a suā kɔ a naa lena ziī yɛɛ Pya Ekeebee Jɛhova. Naa lu enɛ lo nɛmuɛ̄ lo edoo kɔ kɛɛ a bɔp nɛɛ a bee doo pɔrɔ a. Taāwo, alu enɛ muɛ̄ lokwa bɔŋanaloo dap nyɔɔnɛ zuurabahtɔ̄ Kpa Kaɛ a kɔ “bui aa su loo i yereloo” lo nɛɛ “ale kunɛ eyɔ nɛɛ a de nu.” (1 Kɔr 5:​9-11) Lee sɔ̄ Jɛhova i nɛ zuurabahtɔ̄ ama. Nɛɛ lɛɛratam Pɔɔl bee ɛm kɔ: “Nwī kere nu a wee muunɛ fituru muunɛ yube ye ekpo.” (1 Kɔr 5:6) Nɛɛ a doo pɔrɔ sa naa kiiya, dap ɔɛloo pya a gaa piiga lo etɔɔ̄dum dɛɛa nyɔɔ daakuu Jɛhova a kaāna.—Kam 13:20; 1 Kɔr 15:33. w24.08 27 ¶3-4

Ii le edap tɛ̄ma ekpo ale mɛm yere bu loo pya dɔɔ̄na. Mɛ i dap su i ekpo wa siātam nɛ. Bu edobah, i dap si lɛɛratam ale tam butɔ nɛ Nɛɛ Kraist e’ana ale lo loo ye dumɛ. Ale i dap suloo nɛ lo ekwa i Tɔ Nɔnu Buɛ̄-mɛnɛ doo kɔ a ɛɛ ale doo kɔ aa gbe. O aa ibere nage kɔ o dap kɔ ue eyere mɛm loo pya dɔɔ̄na. O dapge kɛɛrɛbu nɛɛ edɔbiī nɛ lo a le o leera ye ni? O suāgeloo nɛɛ a le bu ebɛɛ̄ a gaa gbī egbɔ̄nyiɛ ni? Bu ɛrɛgebah kɛ̄tɔɔ̄ ama, ena anua oo su oloo nyima loo lo nɛɛ a? O dap ye ina loo sī le sī, ye kue nyɔɔ fon ale o dap ye yereue ma, ale bu kɔmputa, ale dɔɔ̄ nu ye ma. Waa nɛ taāŋa loo a gbɛnɛ loo nu o kɔ. Ewɛpbah ue o kɔ aā nyiɛ a dap lu taɛ nu a bɛɛ̄ lo wuga lokwa a kiisī lo e’ɛrɛ yira ale lokwa nyiɛ ye dap kiikɛ̄ bu ye kɛ̄tɔɔ̄.—Kam 12:25; Ɛfɛs 4:29. w24.09 28 ¶8-10

Lo a le o gaa sitam doodoo nɛɛ yerebahtam, o dap le gaa piiga kaāna lo e’ɛrɛ pya elap dogo alu egbī a aābah lokwa o lu nɛɛ kanɛɛ. E niage a lo esi “le tam” pya kanɛɛ gaa si ni? Ena alu tam nɛɛ kanɛɛ a? A su zaāsī bu tam zue uwe, sitam, tɔgɛnu le lo eyere mɛm loo pya dɔɔ̄na, le lo edoo kɔ bɔŋanaloo a nyim kiīsī tɛ̄maloo ye ekɔaue le le edobah. A ɛrɛ gbɛnɛ-edo nu anua Baibol su pya kanɛɛ a gaa piiga lo esitam bu bɔŋanaloo kure “pya dɔɔ̄nu bu nɛɛ.” (Ɛfɛs 4:8) Bu mɛ sīdee na o dap nyim tura lo esitam doodoo nɛɛ kanɛɛ a? Naale bahtam nɛɛ ɛrɛ na a doo kɔ nɛɛ a nyim tura lo elu nɛɛ kanɛɛ a. Lɛɛ o gae ɛrɛ ziī tam bu nyɔuwe, a wee kura kɔ o ɛrɛ bahtam nɛɛ esu a loo tam gaa gbī. Bu kiiyasī, lo a le o gbī elu nɛɛ kanɛɛ, naale aba bee o lu nɛɛ a para zue uwe le tɔgɛnu. Alu ebɛɛ̄ kɔ o nyim turadɛɛ̄ nu a le bu kpa 1 Timɔti 3:​1-7 le Taitɔs 1:​5-9. w24.11 20 ¶1-3