Büyüleyici Ritimleriyle Didgeridoo

AVUSTRALYA Yerlilerinin corroboree diye adlandırdığı bir tören dansını bizimle seyretmek ister misiniz? Bunun için Avustralya’nın Kuzey Topraklarına, başkent Darwin’den arabayla birkaç saat uzağa gitmemiz gerek. Günümüzdeki tören dansları, birazdan bir kabile savaşının başlayacağı duyurusundan çok, özellikle turistlere yönelik bir gösteri niteliği taşıyor. Bizim hazır bulunacağımız tören dansı da işte bu türden.

Bedenleri parlak renklere boyanmış dansçılar, sessizce ayakta durmuş, danslarına başlama işaretini verecek müziği bekliyorlar. Ansızın müzik başlıyor ve akşamın alacakaranlığına gömülü ıssız bölgenin dinginliği içinden, güçlü, heyecan uyandıran bir ritim patlaması başlıyor. Eşlik müziği, ağaçtan yapılmış iki kısa ritim değneğinin, didgeridoo (okunuşu dijeridû) müziğinin ritmiyle uyumlu biçimde birbirine vurulmasıyla elde ediliyor.

Avustralya dışında yaşayıp da, yalnızca Avustralya Yerlilerine özgü bu müzik aleti didgeridoo’nun adını duymuş insanlar herhalde çok azdır. Bu çalgı genellikle, içi boşaltılmış okaliptüs ağacı dallarından yapılır ve tercih edilen uzunluk 1 ila 1,5 metre arasında değişir. Çalgıcılar, asıl gösteri alanının hemen kenarına, yere oturarak didgeridoo’larını üflerler; bu, basit görünümlü ama büyüleyici bir çalgıdır.

Eşsiz Bir Ses

Didgeridoo, “uğultu borazanı” tanımına çok uygun bir şekilde, biraz sabit bir perdeden ses üretmesine karşın, karmaşık ritimler ve titreşimler de yaratabilir. Bir an solo çalgı sesi verirken, biraz sonra tam bir orkestra gibi, hüzün ve güç duyguları uyandıran bir zenginlik taşıyabilir.

Bundan 200 yıl kadar önce, Avrupalılar Avustralya’ya henüz gelmişken, didgeridoo yalnızca kıta adasının kuzey kesimlerinde gezinen Avustralya Yerlilerince bilinirdi. Tören danslarında, bu çalgı yaratılış hakkındaki Yerli mitolojisinin canlandırıldığı danslara müzikal bir eşlik sağladı. O zamanlarda, didgeridoo çalmakta ustalaşanlar toplumun saygısını kazanmaya başladı; hatta öyle ki, bugün usta bir çalgıcı, kabilenin ünlü bir üyesi sayılır.

Usta çalgıcılar çoğu kez hayvan ve kuş sesi taklitlerini didgeridoo’nun temel notalarını üst üste bindirmek suretiyle çıkarabilirler. Kıtaya özgü dev yalıçapkınının gülüşü, Avustralya vahşi köpeği dingo’nun uluması, kumrunun ötüşü ve taklit becerisi ürünü daha nice ses.

The New Grove Dictionary of Music and Musicians adlı yapıt, didgeridoo çalgıcısı hakkında şunları diyor: “Dili hassas ve kıvrak şekilde kullanma, nefesi çok iyi denetleyebilme, borunun bitim noktasında dudakları kusursuz biçimde kapatabilme ve mükemmel bir müzikal bellek; işte bu kişilerin özelliklerinden bazıları. . . . . Teknoloji ve malzeme yetersizliğine ve ağızlık, kamış, sürgü, nota deliği gibi kavramlara yabancı olmalarına karşın, [Avustralya Yerlileri] mükemmel bir müzikal imgelem ve fiziksel beceri kullanımı yoluyla ilkel bir aleti bir virtüöz çalgısına dönüştürmüşlerdir.”

Kuşkusuz, didgeridoo müziğinin en dikkate değer yönü kesintisiz süren ezgisi, yani uğultusudur. Müzik kimi zaman aralıksız on dakika kadar sürebildiğinden, çalgıcılar sınırsız bir ciğer kapasitesine sahip oldukları izlenimi verirler.

Didgeridoo Yapımı

Eğitimli bir göze sahip yerli bir usta, uygun bir sert odunlu ağaç arar; genellikle okaliptüs tercih edilir. Daha yumuşak ağaçlar da kullanılabilir ama sert odunlu ağaçlar daha üstün bir ses kalitesi verir. Ağaç, termit tepeciklerine makul bir uzaklığa yerleştirilmelidir; çünkü termitler didgeridoo mühendisleridir. Onlar müzik aleti olarak kullanılan dalların içini oyarlar.

Ağaç dalı seçildikten sonra istenen uzunlukta kesilir. Seçilen uzunluk bitmiş çalgının ses perdesi düzeyini belirler. Daha sonra kabuk soyularak çıkarılır, ağacın dış kesimindeki yumuşak tabaka da, kırılmayı önlemek amacıyla traşlanarak atılır ve içi oyularak temizlenir. İç kısmı termitler tarafından yeterli miktarda yenilerek çıkarılmışsa, delikten büyükçe bir bozuk parayı yuvarlamak mümkün olacaktır. Sonraki adım, kimi zaman oldukça çekici olabilen süslemelerin yapılmasıdır. Fakat didgeridoo hâlâ çalınmaya hazır durumda değildir.

Çalgıcının ağzının kenarı, ağaçla olan yoğun sürtünme nedeniyle çok geçmeden tahriş olacaktır. Bu nedenle, didgeridoo’nun ağız kısmı, çepçevre balmumu sürülerek çalgıcının derisini tahriş etmeyecek şekilde cilalanır. Ancak günümüzde birçok didgeridoo, daha çok yumuşak ağaçlar kullanılarak fabrikalarda üretilmektedir. Fakat fabrika yapımı didgeridoo’ların çoğu, doğal sert ağaçtan üretilenin eşsiz ses rengi ve zenginliği yanında genellikle sönük kalmaktadır.

Böylece, tören dansının ve yıldızlar altında geçirdiğimiz tropikal akşamın sonuna yaklaşırken, didgeridoo’yu artık merak uyandıran tuhaf bir alet olarak görmüyoruz. Gerçekten de, bu çalgının akıllardan çıkmayan armonileri, Avustralya’nın müzik aşığı Yerli halkı için bir onur kaynağıdır.

[Sayfa 24’teki resim]

Didgeridoo rengarenk boyanabilir

[Sayfa 25’teki resim]

Yerlilerin tören dansı

[Sayfa 25’teki resim tanıtım notu]

Sayfa 24, 25 Avustralya Yerlileri: Australian Northern Territory Tourist Commission’ın izniyle