?Élé ebë eba eɲi elë lɛ elë nɔnjɛelë kretiɛnnelë lɛ cɛwudinë shi é?

1. ?Yadʋwa ebë eɔsɛ ewu cɛwuelë ayɔghɔ é?

MICI fɛji ntɛnɩelë ghënë, oohʋnnë eji opu tete. Oohʋnnë ekpa ekpɛkpɛ edɔ àlɛ́ elë gha ɔɔ cɛwuelë ayɔghɔ. Noo Ʒoova mʋn bu ntɔnë, në elɔ elë cɛwuelë ayɔghɔ në sʋghɩnelë ncɔcɔ (Ps. 119:63). Në sʋghɩnelë kë lɛ́ në shikwanë ɔɔ kolo tete. Elë esë, enʋ́n shikwa ntɔnë ghë.

2. ?Cɛwudi nfre nkpɔca nʋn elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ ncɔcɔ é?

² Cɛwunë elë lɛ elë nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ edinë, gha lɛ́ cɛwudi kpete nhɛn wo. Ese, elɛ cɛwudi tete, elë eda elë esë sɛ, elë ekólo elë esë. Noo, ekólo Ʒoova lɛ Ʒezi lɛnë, kolo ntɔnë elɔ elë eo-omu elɛ shikwa nkpɔ (Jean 13:35). Ese, álɛ ebë eɲi cɛwudi ntɔnë shi eyinë, mɛnsɩlele nʋn ëë ghë. Noo elë powu lakwa nʋn elë sɛnë, bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë eɲi cɛwudi ntɔnë shi eyi.

3. ?Mabughëwu bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë eɲi elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ cɛwudinë shi eyi é?

³ Mici agheci, ebë eɔsɛ eda nɔnjɛelë jɔghɔ sɛ edɔ eshe jɔghɔ. ?Mabughëwu é? Noo agheci elë ekólo bu nkpɔkpɔnë, elë ekpa ebɔbɔ elë esë bu jɔghɔ ghë. Ese, bu nfre nfre ghëwu, bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye elë lɛ nɔnjɛelë jɔghɔ lɛ bë edi cɛwuelë ayɔghɔ. Mici jɔghɔ, bë eɔsɛ eshu n’ye elë ghe ece elë esë mbë, bu ntɔnë bë eɔsɛ eci kolonë nʋn elë ncɔcɔnë aba. Mici jɔghɔ esë, noo enʋ́nnun agha aghanë ghëwu, ebë eɔsɛ ehɛ elë esë kɔ elë gha mʋn bunë elë lɛ kelë lɛ bë elɛ aʋn-nkpɔ. Lapɔ esë, àlɛ́ kɔ́ elë nɔnjɛ nkpɔ órò pʋpʋ nhɛn egba ëë o, kɔ́ akɔnda ëë dɔ́ shé ëë o, bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë eɲi ëë cɛwu. Mbë órò ntɛnɩ ghë, ebá ewu bu nfre nfrenë Ʒezi lɛ́ óó bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë eɲi elë lɛ elë nɔnjɛelë kretiɛnghɩ lɛ cɛwudinë shi àlɛ́ bɔ́bɔ́ akpɛkpɛ alɔ elë. Ese, elë éboepi ewu n’ye ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ bu ayɔghɔnë Ʒoova elɛnë, álɛ bë eboka elë jɔ ntɔnë ghë.

ELË ÉYƆYƆ BU AYƆGHƆNË ƷOOVA ELƐNË ÁLƐ BË EBOKA ELË

4. Élé ebë eba ele elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ cɛwudinë mɛnsɩ é?

⁴ Álɛ ebë ele cɛwunë elë lɛ elë nɔnjɛelë kretiɛn lɛ edinë mɛnsɩnë, ebë eviɛ n’ye ebë emʋn bu ayɔghɔnë kë elɛnë. Álɛ ebë eɔsɛ ebɔ aɛn eba bu ayɔghɔnë kë elɛnë ghënë, bayɛ n’ye elë lɛ kelë lɛ bë ebɔ cibɩ enʋn aʋn-nkpɔ. Akoto Pɔlë esë vívi n’ye në lɛ nɔnjɛelënelë lɛ bë ebɔ cibɩ enʋn aʋn-nkpɔ. Ëë ghëwu ë në hɛ́ Tesalonikë-aghɩnelë jɔ ntɛnɩ: “Eléle mɛnsɩ álɛ ebë ewa ewu eɲë” (1 Thess. 2:17). Ngiki fannga nhɛn wú n’ye álɛ ngiki aɲʋn cɛwudinë bë eɔ mɛnsɩnë, bayɛ n’ye kebë ewu kelë esë edidi jɔ. Ɔɔ bu nfre nfrenë bë eɔsɛ elɔ ebë enʋn aʋn-nkpɔ edidi jɔ fɛ ndaka lɛ, jɛmɛn lɛ, bude jɛmɛn lɛ, bude jɛmɛn ologbɔnelë lɛ mɩnɛn. Ese, agheci eɲë wú n’ye gha lɛ́ noo elë ebɔ cibɩ enʋn aʋn-nkpɔnë ghëwu ë jɔ ghe ka ghe shu elë cɛwudinë ghë wo.

5. ?Àlɛ́ jɔ ashu elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ cɛwudinë ghënë, mabu bë eɔsɛ eboka elë é? Hɛ jɔ nkpɔ gbagba ëë shi (Colossiens 3:12).

⁵ Àlɛ́ enë eyɔyɔ bu ayɔghɔnë kretiɛnghɩ bë elɛnë, bu ntɔnë bá eboka elë álɛ ebë eɲi elë lɛ elë nɔnjɛelë lɛ cɛwudinë shi eyi (ka Colossiens 3:12). N’yonë, àlɛ́ enë ése elë esë eshi, enë efu opu shi, enë eyɛopu, enë ekpa ekoko elë nɔnjɛelënë, bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ elë lɛ kelë lɛ cɛwudinë ghe ecɔghɔ àlɛ́ bɔ́bɔ́ jɔ ashu elë ncɔcɔ. Fɛ n’ye mashinë mʋnʋn eba elɔ motɛrë enɔn eyɛsɛ, ghe kɔ cɔghɔ wunë mɩnɛn, nhɛn esë ëë àlɛ́ enë elɛ bu ayɔghɔnë kretiɛnghɩ bë elɛnë, elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ cɛwudinë ghe ecɔghɔ. Elë éwu bu arɩnë bë eɔsɛ ecɔghɔ elë lɛ elë nɔnjɛelë lɛ cɛwudinë. Àlɛ́ enë ewu bu ntɔnelë eyinë, ebá ewu n’ye Ʒezi bá sé ëë esë eshi, bá fú opu shi, bá yɛ́opu, kpa bá kóko ngiki, álɛ elë esë ebë eɔsɛ eyɔyɔ ëë, álɛ ebë elɛ cɛwuelë ayɔghɔ elɔ elë nɔnjɛelë.

ÀLƐ́ EƝË GHA CÉ EƝË ESË MBË

6. ?Àlɛ́ cɛwuelë aɲʋn ghe ce kelë esë mbë wunë, élé bu ntɔnë bë eba eɔsɛ eci kelë cɛwudinë aba é?

⁶ Bunë ghëwu ekpɛkpɛ. Àlɛ́ nɔnjɛelë aɲʋn gha cé kelë esë mbë jɔ nkpɔ ghë wunë, kelë aɲʋn powu kebë eɔsɛ edi akɔnda n’ye kë dɔefɛ. Di jɔ ntɛnɩ akɔnda: Nɔnjɛelë aɲʋn edi akɔnda ewu n’ye kebë eba ebaba bu álɛ nɔnjɛelënë kë nʋn kelë ofojɔhɛ omuo jɛnë ghënë kebë eka nda eyɛsɛ, ese mbë ghe she kelë. Nkpɔ edi akɔnda n’ye ee jɔnë ehɛnë ëë sheghë, gbeenë esë edi akɔnda nkpɔkpɔnë. ?Fë lé aɛn ghë wú n’ye akɔndanë owu-nkpɔ edinë, bë eɔsɛ eci kelë cɛwudinë aba mɩɩ bë ecɔghɔ ëënë wú? Owu-nkpɔ bë eɔsɛ ece ëë esë orù eɲi ee jɔnë hɛ́në shi. Àlɛ́ kë gha didi bu ntɔnë jɔ álɛ kebë ebaba wunë, kebë eɔsɛ ebɔ kelë esë opukwe ele opu. Cibɩnë në esasɛ eyinë, kebë eɔsɛ ekà kelë esë miji mɩɩ kë ghe kpa ghe di cɛwu n’ye, bu je ntɔnë ghëwu.

7. ?Élé Ʒezi bá yá në ejiti-aghɩnelë n’ye eshise ëë bë eɔsɛ eboka kelë àlɛ́ kë gha cé kelë esë mbë wué?

⁷ Yɔyɔ Ʒezi eshisenë. Ʒezi yáya në ejiti-aghɩnelë bunë bë eboka kelë àlɛ́ kë gha cé kelë esë mbë. Bu ntɔnë ëë lɛ́ eshisenë. Mící jɔghɔ, në ejiti-aghɩnelë dí aɛngba álɛ kebë emʋn ghɩnë dɔ́omu kelë ghë. Noo jɔ ntɔnë eji kelë kpówú shi edɔnë, Ʒezi yá kelë n’ye kebë ewu aghɩnë gbe fɛ n’ye kë dɔ́omu she kelë mɩnɛn álɛ kebë eghɔ akɔnda ntɔnë enɩ kelë órò (Mat. 20:​25-28). Bɔ́bɔ́, n’ye rɔ cibɩnë në eba edada ëë sɛnë, në kpa lɛ́ bu yá kelë n’ye kebë eba ése kelë esë eshi, në “yógho kelë fù shi” fɛ n’ye në lɛ́ kelë jumangho mɩnɛn (Jean 13:​3-5, 12-16). Bunë në lɛ́në, yá kelë bunë kebë elɛ álɛ kebë eɲi kelë cɛwudinë shi eyi. Àlɛ́ jɔ nkpɔ ashu óó kë gha cé kelë esë mbë, ese kë në ewu kelë nɔnjɛelënelë fɛ n’ye kë dɔ́omu she kelë mɩnɛnnë, kë bá eɔsɛ eɲa jɔnë shi. N’yonë, kelë cɛwudinë ghe ecɔghɔ, àlɛ́ bɔ́bɔ́ kë ghe di akɔnda nkpɔkpɔnë jɔ nkpɔ ghë.

8. ?Àlɛ́ fë lɛ më-nɔnjɛ lɛ ghe ce eɲë esë mbë wunë, élé eshise bë eba eɔsɛ eboka fë é? (Colossiens 3:13) (Kpɩ fotonelë esë.)

⁸ ?Mabu bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë éɲi fë lɛ më-nɔnjɛelë lɛ cɛwudinë shi é? Eshise ëë bë eɔsɛ eboka fë. Àlɛ́ fë në ése fë esë eshinë, fë ghe ekɩkɩ aa jɛelë arɩ, bá ekpa emɛn elɔ fë n’ye fë éɲa jɔ shi ehɔ më nɔnjɛelë (ka Colossiens 3:13). Eshise bë ekpa eɔsɛ eboka fë álɛ opu ghe ejiji fë, àlɛ́ eɲë gha cé eɲë esë mbë jɔ nkpɔ ghë (Ps. 4:4). Àlɛ́ bɔ́bɔ́ më-nɔnjɛ nkpɔ ahɛ fë jɔnë ahʋn fë sɛnë, ghaghaghë kɔ mici jɔghɔ, fë esë fë ehɛ yiki jɔnë bɛtɛɛ ehʋn fë sɛ (Eccl. 7:​21, 22). Vivi fë esë: ‘?Mabu ɔɔ alɔ tete më aɛn é? ?Efɛnë më édɔnë an, kɔ më lɛ më nɔnjɛelë lɛ cɛwudinë an?’ Fë éɔsɛ edisʋ ebɔ ntɛnɩ më nɔnjɛnë hɛ́në. N’ye jɔnë aba anʋnnë powu o, gha ékpa gha ékaka gha éwa jɔ ntɔnë ghë n’ye, éyi ngbeɲi.

9. ?Àlɛ́ jɔnë nʋn fë lɛ më-nɔnjɛnë lɛ ncɔcɔnë në eɔ mɛnsɩ eyinë, élé eshise bë eba eɔsɛ eboka fë é? (Proverbes 17:9)

⁹ Àlɛ́ jɔnë fë lɛ më-nɔnjɛnë lɛ ghe ce eɲë esë mbë ëë ghë wunë në eɔ mɛnsɩ eyinë, eshise bë eɔsɛ eboka fë. Gha édi aɛngba gha éɲi fie jɔnë shi gha éya n’ye fë dɔefɛ (ka Proverbes 17:9; 1 Cor. 6:7). Bunë fë élɛnë ëë lɛ́ n’ye fë évivi n’ye fë éɲi fë lɛ më-nɔnjɛnë lɛ cɛwudinë shi. Bu ntɔnë ëë nɔnjɛelë fannga nhɛn lɛ́. Kë wú kɔ àlɛ́ jɔ nkpɔ ashu kelë lɛ nɔnjɛ nkpɔ lɛ ncɔcɔ, óó kë ayi awu ëë, kë adidi jɔnë bɛtɛɛ ghënë, kë eɔsɛ ebaba jɔnë (Ps. 34:14). Fë esë fë éɔsɛ eba nhɛn elɛ. Fë éɔsɛ ehɛ ëë kɔ: ‘Gha lɛ́ amɛn ëë më lɛ fë lɛ lɛ́ cɛwuelë, më evivi n’ye ebë edidi bunë nʋn elë ncɔcɔnë jɔ.’ Àlɛ́ eɲë në edidi jɔnë eyinë, ntɛnɩ fë mʋn kɔ fë gha lɛ́ gha yɛ́ wunë, gha édi ëë aɛngba. Kpa yá ëë n’ye fë mʋn kɔ fë lɛ́ bunë hʋ́n ëë sɛ, n’yonë, sɛrɛ ëë. Àlɛ́ më nɔnjɛnë esë asɛrɛ fënë, se fë esë eshi disʋ bɔ ëë (Luc 17:​3, 4). Gha épa-aɛn kɔ bunë fë évivi n’ye fë élɛnë ëë lɛ́ n’ye eɲë ébaba jɔnë, álɛ eɲë éɲi eɲë cɛwudinë shi eyi, ese gha lɛ́ n’ye fë éya ghɩnë dɔefɛ jɔnë ghë.—Prov. 18:24.

ÀLƐ́ KË GHA NƲN FƐ ELË MƖNƐN

10. ?Mabughëwu bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë eɲi elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ cɛwudinë shi eyi é?

¹⁰ Bunë ghëwu ekpɛkpɛ. Bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë eɲi elë lɛ elë nɔnjɛelë lɛ cɛwudinë shi àlɛ́ kë gha nʋn fɛ elë mɩnɛn. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn: Kelë aghɔ, n’ye kë eba elɛ bunë, agheci elɛ elë tɛ. Kelë agheci, kë shí kelë ahɛlɛ lahɔ gbo. Kelë aghɔ esë oonë kë píe ghënë, mbë ghe yɛ ngiki lɛ̀, aɛnba eɲi ngiki edɔ. Kelë agheci esë, ngiki elɛ̀ mbë edɔ oonë kë píe ghënë. Bu ntɔnelë powu elɔ agheci kë ghe mʋn n’ye kebë eba ebɔ ngiki eyɛ. Lapɔ esë, agheci enʋ́nnʋn agha agha noo elë ëë aɛnba eɲi elë, mbë ghe yɛ elë lɛ̀, ese kelë ëë aɛnba ghe ɲi kelë, kë kolo mbëlɛ.

11. ?Mabu bóka Ʒezi ë në lɛ aghɩnë kë gha nʋn fɛ në mɩnɛn wunë lɛ kë ɔɔsɛ dí cɛwu é?

¹¹ Yɔyɔ Ʒezi opushifunë. Ʒezi lɛ ngikinë kë gha nʋn fɛ në mɩnɛn wunë lɛ kë dí cɛwu yí. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, noo akoto Ʒan lɛ Ʒakë lɛ kë lɛ́ ngikinë kë vívi n’ye kebë edi eyi gbɔnë, kë hɛ́ Ʒezi kɔ bë ebɔ kelë eso në mbakwa lɛ në mbamɛn lɛ në Shibanë ghë (Marc 10:​35-37). Ese Ʒezi ëë gha bá nhɛn gha nʋn. Në sé në esë eshi ɲá eyi gbɔnë në dí oforu gbonë lɛ, juman yɔghɔnë në edi gbonë lɛ shi wá eshi n’ye (Phil. 2:​5-8). Damë dí n’ye Ʒezi lɛ akotonelë bá nʋ́nnë akɔnda. Kë nʋ́nnʋn agha agha kʋra ese, Ʒezi fú opu shi Ʒakë lɛ, Ʒan lɛ, ngiki fuɔ esë lɛ sɛ.

12. ?Mabughëwu Ʒezi ɔɔsɛ fú opu shi në cɛwunelë sɛ é?

¹² Ʒezi gha hɛ́ në esë kɔ mɩɩ taa në ejiti-aghɩnelë bë elɛ bunë sheghenë esëkpɔ mici powu wo. Në mʋ́n kɔ eyi gbɔnë Ʒakë lɛ Ʒan lɛ kë evivi n’ye kebë edinë, në ejiti-aghɩnelë afannga nhɛn edi akɔnda nkpɔkpɔnë (Marc 9:34). Ʒezi lɛ në ejiti-aghɩnelë lɛ kë dɔ́omu oo nkpɔkpɔnë ghë, kë kpa yí ofotɩ nkpɔkpɔnë ghë. Ngiki kólo eyidi gbɔ oonë ghë, noo bu ntɔnë ëë ofoshighɩnelë kë eɲishi edɔ. Ʒezi mʋn kɔ bu ntɔnë ghëwu ëë në ejiti-aghɩnelë esë eba nhɛn edi akɔnda, kʋra ese, në fú opu shi kelë sɛ, álɛ eyidi gbɔ lɛ oruce lɛ akɔndanë léle mëɲe kelë oghorumɔn ghë agbʋʋn fannga nhɛnnë, kebë eɔsɛ eni ëë enɩ.—Marc 10:​42-45.

13. ?Élé opushifu bë eba eɔsɛ eboka elë álɛ elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ bë eɔsɛ edi cɛwuelë eyi é? (Éphésiens 4:2)

¹³ ?Mabu bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë éɲi fë lɛ më-nɔnjɛelë lɛ cɛwudinë shi é? Àlɛ́ ɔɔ bunë nɔnjɛelënë kë elɛ óó elɛ fë tɛnë, fu opu shi kelë sɛ yi álɛ fë ghe eɲi jɔnë shi (Prov. 14:29). Elë powu ɔɔ n’ye ebá nʋn. Mici jɔghɔ, ɔɔ n’ye elë eba elɛ bu óó elɛ nɔnjɛelënelë tɛ àlɛ́ bɔ́bɔ́ gha lɛ́ bukwa. ?Ese àlɛ́ nɔnjɛelënelë kë adisʋ abɔ elë nhɛn, noo kë mʋn kɔ nhɛn ëë ebá nʋnnë, mëkɔ eyɛyɛ elë sɛ o? (Ka Éphésiens 4:2.) Elë esë, yɛsɛ n’ye ebë edisʋ ebɔ n’ye kë bá nʋnnë. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, agheci nɔnjɛ nkpɔ aɛnba eɲi ëë, mbë ghe yɛ ëë lɛ̀. Damë di akɔnda wu mɛnsɩnë ghɩ ntɔnë bë elele álɛ në lɛ ngiki lɛ bë enʋn aʋn-nkpɔ edidi jɔnë. Agheci esë, bë eɔsɛ elɛ n’ye nɔnjɛ ntɔnë aɛnba ghe ɲi ëë, elɛ̀ mbë edɔ. ?Mëkɔ bayɛ n’ye fë éfu opu shi ëë sɛ o? Agbate o, gha lɛ́ elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ powu ëë bë eɔsɛ edi cɛwuelë ayɔghɔ tete wo, ese ntɛnɩ ebë emʋnnnë, ëë lɛ́ n’ye ebë eɔsɛ elɛ bu aʋn-nkpɔ sɛyɛyɛ ghë àlɛ́ bɔ́bɔ́ ɔɔ n’ye owu-nkpɔ bá nʋn.

14. ?Àlɛ́ enë efu opu shinë, bu nkpɔca ebá eɔsɛ ebɔ aɛn eba ëë ghë é?

¹⁴ Opushifu bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë ebɔ aɛn eba bu ayɔghɔnë elë nɔnjɛelënë elɛnë ghë. Àlɛ́ enë eba nhɛn elɛnë, elë ghe ehɛ elë esë kɔ noo enʋ́nnʋn agha aghanë, elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ gha ɔɔsɛ bë edi cɛwuelë. Elë ékpa ehɛ Ʒakë lɛ Ʒan lɛ jɔ je. Agbate, jɔnë kë hɛ́ Ʒezinë yá n’ye kë edi kelë esëkpɔ akɔnda, kë evivi n’ye kebë edi eyi gbɔ o, ese jɔ ntɔnë ekpa eya n’ye kë ebɔ Ofo Shibanë ewu nahɔnrɛ tete. Bu ntɔnë ëë Ʒezi lé aɛn ghë, kelë ntɩjinë yɛ́yɛ në sɛ. Àlɛ́ enë eviɛ ayɔghɔnë nʋn bunë elë nɔnjɛelënelë elɛnë ghënë, elë eka eyɔyɔ Ʒezi lɛ Shì Ʒoova lɛ.

15. ?Ca bë eɔsɛ eboka fë álɛ aghɩnë kë gha nʋn fɛ fë mɩnɛn wunë, fë lɛ kelë lɛ bë edi cɛwuelë eyi é?

¹⁵ Bunë bë ekpa eɔsɛ eboka fë tetenë ëë lɛ́ ofosɛrɛ. Sɛrɛ Ʒoova bë eboka fë álɛ aghɩnë kë gha nʋn fɛ fë mɩnɛn wunë, fë lɛ kelë lɛ bë edi cɛwuelë eyi. Bu nfre nfrenë bë eɔsɛ elɔ bë ekpɛkpɛ elɔ fë n’ye fë lɛ ngiki ntɔnelë lɛ bë edi cɛwunë, di ëë akɔnda bashi. Kpa sɛrɛ Ofo álɛ bu nhɛnnelë ashunë, fë éɔsɛ eso dɛɛn. Ghaghaghë kɔ noo Ʒoova ëë óo elënë, në mʋn kɔ ɔɔ n’ye owu-nkpɔ bá nʋn. N’yonë, àlɛ́ fë asɛrɛ ëënë, mʋn kɔ në mʋn n’ye në éba eboka fë, álɛ fë éɔsɛ ekɩopu eɲë cɛwudinë ghë. Àlɛ́ fë awu kɔ në ekpɛkpɛ elɔ fë n’ye fë éfu opu shinë, sɛrɛ Ʒoova bë elɔ fë ëë wawɛ celenë, álɛ fë éɔsɛ eɲi oghorumɔn shi elɛ bu eyɛsɛ.—Luc 11:13; Gal. 5:​22, 23.

ÀLƐ́ ELË NƆNJƐELËNELË NË EPƐ

16. ?Àlɛ́ oro pʋpʋ nhɛn në egba elë nɔnjɛ nkpɔnë, mabu bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ ëë bë elɛ é?

¹⁶ Bunë ghëwu ekpɛkpɛ. Àlɛ́ kɔ́ elë nɔnjɛ nkpɔ oro pʋpʋ nhɛn egba ëë o, kɔ́ akɔnda dɔ́ shé ëë o, bë eɔsɛ elɛ elë bunë ghe egba elë sɛ shi. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, bë eɔsɛ eshu n’ye ghe evivi n’ye bë elɛ elë mbë, opu bë eɔsɛ ejiji ëë ekpete nhɛn, agheci esë bë eɔsɛ elɛ elë bunë bë eji elë sɛ. Lapɔ esë, bë ekpa elɛ elë bunë bë ehʋn elë sɛ (Job 6:​2, 3). Noo mici aghɔ, elë ghe mʋn bunë efɩ elë nɔnjɛelënë teteghë wunë, n’yonë kebë eɔsɛ elɛ bunë ebë edi akɔnda n’ye kë gha lɛ́ gha yɛsɛ fɛ n’ye elë omunë elë eba evivinë mɩnɛn.

17. ?N’ye Ʒezi bá bɔ́ aɛnfɔfɔgho Bartimenë, mabu eyaya fë é?

¹⁷ Yɔyɔ Ʒezi opuyɛnë lɛ ëë orɔhɔnë lɛ. Ʒezi eyɛopu aghɩnë kë nʋn mian ghënë sɛ, ekpa ewu kelë orɔhɔ àlɛ́ bɔ́bɔ́ në gha boepi gha wú kelë. Nhɛn ëë në bá bɔ́ aɛnfɔfɔgho nkpɔnë di Bartime. N’ye në bá cé kɔ Ʒezi në esasɛ, në ‘nɛ́nɛ ee lɛ́lɛ Ʒezi’ álɛ Ʒezi bë ewu në. Ooyanë ghë, ngiki jɔghɔ hɛ́ Bartime kɔ bë ecɛomu. Ese noo në vívi tete n’ye Ʒezi bë elɔ sɛ bë eyɛ ëënë, në gha cɛ́omu wo, në kpa fúɔ dɔ́. ?Bunë Bartime lɛ́në, lɛ́ ngiki tɛ wú? Agheci lɛ́ ngiki tɛ. Ese, Ʒezi ëë “wú ëë orɔhɔ.” Bu ntɔnë eya orɔhɔ tetenë në ɔɔnë (Mat. 20:34; Marc 10:​46-52). Në lɛ́ Bartime mbë opuyɛ ghë, në cé ëë bà orù në ntɩjinë ghëwu. Në lɛ́ atrɛ bu, në lɔ́ Bartime aɛn fɩ́ ëë.

18. ?Élé fë éba ebɔ më-cɛwuelënë kë epɛnë é? (1 Thessaloniciens 5:14)

¹⁸ ?Mabu bë eɔsɛ eboka fë álɛ fë éɲi fë lɛ më-nɔnjɛelë lɛ cɛwudinë shi é? Opuyɛ lɛ orɔhɔ lɛ bë eɔsɛ eboka fë. Àlɛ́ fë ayɛopu, fë akpa ɔɔ orɔhɔ-órònë, bu ntɔnë bá eboka fë, álɛ fë élɛ̀ mbënë bë enini më-nɔnjɛnë kɔ́ oro pʋpʋ nhɛn egba ëënë o, kɔ́ akɔnda dɔ́ shé ëënë o opu shi (ka 1 Thessaloniciens 5:14). Gha épa-aɛn n’ye cɛwu tetenë, lɛ́ ghɩnë eboka cɛwu cibɩ powu. Në elɛ bu ntɔnë edɔ àlɛ́ cɛwunë anʋn “mian cibɩ ghë” (Prov. 17:17). Àlɛ́ cɛwunë në epɛnë, në ekoko ëë, në elɛ̀ ëë mbënë bë ele ëë ndɔnʋn, në ekpa elɛ bu eboka ëë.

19. ?Élé ebë eba eɔsɛ eya n’ye eyɛ́opu, elë ekpa ewu ngiki orɔhɔ é? (Kpɩ fotonelë esë.)

¹⁹ ?Élé fë éba eɔsɛ elɛ bu eya n’ye fë yɛopu, fë ekpa ewu ngiki orɔhɔ é? Agbate, fë gha ɔɔsɛ fë élɔ më-cɛwunë orogbanë bë erere wo, ese fë éɔsɛ elele mɛnsɩ elɛ bunë fë éɔsɛ elɛnë álɛ fë émʋn n’ye bu eba eci ëë aba (Mat. 7:12; 1 Pierre 3:8). Àlɛ́ në ebɔ ëë jɔnë ehɛ fënë, je rɔkɔ shi ce ëë mbë. Àlɛ́ aba ayɛ n’ye fë élɛ mbënë, lɛ̀ mbënë bë enini ëë opu shi (Prov. 12:25). Gha édi akɔnda n’ye fë mʋn bunë efɩ ëënë powu (Prov. 18:13). Lele mɛnsɩ fú opu shi në sɛ, gha édi akɔnda n’ye mɩɩ taa bunë në elɛnë powu bë sheghë wo.—Éph. 4:32.

20. ?Cɛwu nfre nkpɔca evívi n’ye ebë elɛ é?

²⁰ Cɛwu tetenë elë lɛ elë nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ edi Ʒoova omuonë ghënë, ɔɔ alɔ elë aɛn, ekpa eyɛyɛ elë sɛ tete. Ese, lakwa nʋn elë powu sɛ, elë nɔnjɛelë fannga nhɛn esë bu akpɛkpɛ efɩ kelë oohʋn ghë. Bu ntɔnelë ghëwu, bë eɔsɛ eshu n’ye ebë elɛ bunë bë ehʋn elë nɔnjɛ sɛ, kʋra ese, elë nɔnjɛelënelë elele mɛnsɩ ése kelë esë eshi, kë efu opu shi, kë eyɛopu, kë ewu elë orɔhɔ, álɛ elë lɛ kelë lɛ bë eɔsɛ edi cɛwuelë ayɔghɔ eyi. Bu ntɔnë eyɛyɛ elë sɛ tete. Mici powu, elë élele mɛnsɩ élɛ bunë ebë eɔsɛ elɛnë powu álɛ elë esë ebë elɛ cɛwuelë ayɔghɔ elɔ elë nɔnjɛelënelë.