Mʋn Ʒoova yɛsɛ yi

1. ?Àlɛ́ enë edi Ʒoova aɛnshiji gbɔnë lɛ, bu ayɔghɔnë në lɛ́në lɛ akɔndanë, élé eba elɛ elë é?

OFO Ʒoova mʋn bu powu. Në aɛnshijinë, ëë edɛ gha nʋnghë. Në kpa óo bu ayɔghɔ fannganë ejisɛ. Àlɛ́ enë edi bu ntɔnelë akɔndanë, elë ewu n’ye elɛ́ lomu dɔ́ tete në ngbeɲi. N’yonë, fɛ akoto Pɔlë mɩnɛn, elë esë ebë eɔsɛ ehɛ kɔ: “O, Ofo opuyɛnë lɛ ëë aɛnshijinë lɛ, bunë në mʋnnë lɛ dɔ́omu dɔ́ tete! Në aanɩnɩnelë kpɛkpɛ sheghë, ghɩʋn gha ɔɔsɛ bë emʋn në shigbënelë!”—Rom. 11:​33, 34.

2. ?Mabu eya n’ye ebë eɔsɛ emʋn Ʒoova é?

² Àlɛ́ bɔ́bɔ́ elë gha ɔɔsɛ ebë emʋn bu powu Ʒoova sɛ wunë, ebë eda eɔsɛ emʋn Ghɩ mumunë në lɛ́. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, blengbi Davidë hɛ́ jɛ Salomɔn kɔ: “Mʋn më-shì Ofonë yɛsɛ, bɔ fë oghorumɔn powu di juman lɔ ëë [...] Àlɛ́ fë aviɛ ëë, bá ebɔ ëë esë eya fë” (1 Chron. 28:9). Kretiɛn pidɛnelë brɛsʋ, akoto Ʒan hɛ́ nɔnjɛelë kɔ Ʒezi “lɔ́ elë aɛnshijinë ebë ebɔ emʋn Ghɩnë lɛ́ tetenë” (1 Jean 5:20). Ʒezi omunë esë hɛ́ kɔ: “Aghɩnë në avivi n’ye në ébɔ Shìnë eya kelënë, kelë powu kebë eɔsɛ emʋn Shìnë.”—Mat. 11:27

3. ?Mabu ebá ewu mbë órò ntɛnɩ ghë é?

³ Elënë ebɔ́ elë esë hɔ́ Ʒoovanë, ehɔ́hɔ bu fannga nhɛn në sɛ dádá. Ese, ɔɔ bunë ebë ekpa eɔsɛ ehɔhɔ Ʒoova sɛ eyi (Jean 17:3; kpɩ notë detidë « apprendre à connaître »). Fɛ bu ntɛnɩ, bu nfre nfrenë bë eɔsɛ eyɛyɛ Ʒoova sɛnë lɛ, ntɛnɩ ebë elɛ ele elë ntɩjinë mɛnsɩnë lɛnë, ɔɔ bunë ebë ekpa eɔsɛ ehɔhɔ ëë ghë. Àlɛ́ bɔ́bɔ́ elɛ́ Ʒoova sʋghɩ nʋnmɔn o, àlɛ́ gha nʋnmɔn wo, kpe jɔvivi arɩnë elë powu ebë edi ëë akɔnda: ?Ebë emʋn Ʒoovanë ëë eshi ëë lɛ́ nkpɔca é? ?Mabughëwu ebë emʋn Ʒoova eyi é? ?Élé ebë eba eɔsɛ emʋn ëë eyɛsɛ é?

?EBË EMƲN ƷOOVANË ËË ESHI ËË LƐ́ NKPƆCA É?

4. ?Ebë emʋn Ʒoovanë ëë eshi ëë lɛ́ nkpɔca é?

⁴ ?Ebë emʋn Ʒoovanë ëë eshi ëë lɛ́ nkpɔca é? Álɛ ebë eɔsɛ emʋn ëë eshinë, elë édi jɔnë Ʒoova hɛ́ Ʒuifë-aghɩnë kë píe Babilɔnë káka yí kelë oo gbonë akɔnda. Në hɛ́ kɔ: “Má elɔ kelë oghorumɔnnë bë elɔ kebë eviɛ n’ye kebë emʋn më, kebë emʋn n’ye më lɛ́ Ʒoova” (Jér. 24:7). Agbate, Ʒuifë-aghɩnë kë káka yí kelë oo gbonë, kë mʋ́n bu jɔghɔ Ʒoova sɛ dádá, ese álɛ kebë emʋn ëë eyɛsɛnë, bayɛ n’ye kebë elele mɛnsɩ ebɔ kelë oghorumɔn powu eviɛ ëë. Nakwa nkpɔ ehɛ kɔ “fë émʋn Ofo jɔ lɛ, fë émʋn n’ye Ofo bá nʋnnë lɛnë, gha lɛ́ nkpɔkpɔnë joʋn. Ebë eɔsɛ ebɔ bu ntɔnë epɔpɔ ghɩnë eka kolo nakwa lɛ, ghɩnë kolo yiki lɛ. Bu aɲʋn ntɔnë gha lɛ́ nkpɔkpɔnë.” Agbate, bayɛ n’ye ebë emʋn kɔ Ofo nʋnghë, ebë ekpa emʋn në eyinë. Ese, yɛsɛ n’ye ebë emʋn n’ye në bá nʋn teteghënë.

5. ?Élé blengbi Ʒoziasë jɔnë eba eya elë mʋnnë ebë emʋn Ʒoovanë eshi é?

⁵ Àlɛ́ enë ehɔhɔ Ʒoova mʋn eyinë, ebá emʋn bunë eyɛ në aɛn lɛ, bunë ghe yɛ në aɛn wunë lɛ. Elë éhɛ blengbi Ʒoziasë jɔ je. Biblënë ehɛ kɔ: “Në dí oo mɩɩ shú agbʋʋn 8 ghënë, në lɛ́ jeje ebise, cibɩ ntɔnë ghë ëë në tú víɛ në kpowukpówú Davidë Ofonë” (2 Chron. 34:3). Agbate, Ʒoziasë eka Ofo mbënë edɔ o, ese në ekpa ebɔ bunë në ekanë epɔpɔghë eta fù. Ʒoova ghʋ́ në agbagho Ʒeremi ghë hɛ́ jɔ ntɛnɩ Ʒoziasë sɛ: “Në lɔ́ ngiki wú bunë sheghënë lɛ bunë bɩnë lɛ ghɩ,” në kpa lɛ́ bunë sheghë lɔ́ aarɛrɛghɩ lɛ ayalɛghɩ lɛ. Ʒoova kpa hɛ́ kɔ: “?Mëkɔ nhɛn ëë aghɩnë kë ehɛ kɔ kë mʋn mënë, kebë eba elɛ bu o?”—Jér. 22:​15, 16.

6. ?Fɛ n’ye Psaume 9:10 eba eyanë mɩnɛn, àlɛ́ enë emʋn Ʒoova edɔ eyinë, mabu eshu é?

⁶ Ka Psaume 9:10. Àlɛ́ enë emʋn Ʒoova edɔ eyinë, elë ebɔ elë ntɩji eba ëë ghë edɔ eyi. Bu ntɔnë ëë shú akoto Pɔlë oohʋn ghë. N’ye kë bá tiaji lé në tɩ óó rɔ në edada në sɛnë, në ghɛ́ghɛ kɔ: “Aɛnba ghe ɲi më, noo më mʋn Ofonë më ebɔ ewu nahɔnrɛnë” (2 Tim. 1:12). Bunë akoto Pɔlë hɔ́hɔnë lɛ, bunë Ʒoova lɛ́ lɔ́ në oohʋn ghënë lɛnë, lɔ́ në bɔ́ në ntɩji powu bá Ʒoova ghë. Abɩ ntɔnë ëë nɔtë detidënë ehɛ kɔ: “Pɔlë [...] mʋn yɛsɛ n’ye Ʒoova bá eghagha në eceledinë ghë, ‘mici nkpɔ mící ghë,’ ná epie rɔ ghë epulɛ në.”

?MABUGHËWU EBË EMƲN ƷOOVA EYI É?

7. ?Àlɛ́ bɔ́bɔ́ esʋ́ Ʒoova agbʋʋn fannga nhɛnnë, mabu bë eɔsɛ eshu é?

⁷ N’ye ebá mʋ́n nahɔnrɛnë, eléle mɛnsɩ ká bu dɔ́ álɛ ebë emʋn Ʒoova. Ese agbʋʋn fannga nhɛn bë esasɛ, agheci elë ghe kpa ghe ba nhɛn ghe lele mɛnsɩ n’ye. ?Élé bu ntɔnë bá shú é? Àlɛ́ enë eka Biblënë, élɛ n’ye enʋ́n ereni o, élɛ n’ye enʋ́n jɛmɛn o, bë eɔsɛ eshu n’ye ebë ebɔ aɛn eba n’ye bunë elë ekanë bë eba eboka elë lɛ, aghɩ fuɔ lɛnë esëkpɔ ghë. Agbate bunë Biblënë ele elë ndɔnʋn n’ye ebë elɛ enë (2 Tim. 3:​16, 17). Ese Biblënë ekpa eya elë bu fannga nhɛn Ʒoovanë Biblënë píe ee gbonë sɛ (Ps. 25:​8-10). Bu ntɔnë ghëwu, elë gha ébɔ aɛn gha éba bu ayɔghɔnë Biblënë bë eɔsɛ ése elë lɛ aghɩ fuɔ lɛnë esëkpɔ ghë wo. N’yonë, àlɛ́ enë eka Biblënë, elë évivi elë esë jɔ ntɛnɩ esë: ‘?Mabu bunë më ekanë eyaya më Ʒoova sɛ é?’a

8. ?Àlɛ́ elë amʋn Ʒoova ayɛsɛnë, élé bu ntɔnë eba eci elë lɛ në lɛ cɛwudinë aba é? (Psaume 73:​24-28)

⁸ Àlɛ́ enë ehɔhɔ Ʒoova mʋn eyinë, elë lɛ në lɛ cɛwudinë esë eɔ mɛnsɩ eyi. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn: ?Àlɛ́ elë aka Biblë, elë akpɩ JW Télédiffusion, elë akpa ashe bude jɛmɛn nkpɔnë, élé eba elɛ elë é? Mici jɔghɔ bu ntɔnelë ekpa elɔ elë erɩ eda elë Shìnë nʋn oforunë sɛ edɔ tete. ?Mabughëwu é? Noo ekpá hɔ́bɔ bu Ʒoova sɛ. bu ntɔnë elɔ elë ele në eyi, elë ekpa edà në nasɩ. Fɛ n’ye Psaume ghɛghɛgho nkpɔnë dí akɔnda wɛ́sɛ Ʒoova opuyɛnë bá hɛ́në mɩnɛn, elë esë elë ehɛ kɔ: “Ofo lɛ́ më oghorumɔnnë eshikwa lɛ, më aja bu lɛ mɩɩ bë elɛ wɔ́wɔ́” (ka Psaume 73:​24-28). Àlɛ́ enë elele mɛnsɩ elɛ bu álɛ ebë ekpa emʋn Ʒoova eyɛsɛnë, bu ntɔnë bá elɔ ebá edà ëë nasɩ edɔ cɛwu yɔghɔnë elë lɛ ëë lɛ edinë ghëwu.

9. ?Àlɛ́ enë edi ‘Ʒoova akɔndanë,’ élé bu ntɔnë bë eba eɔsɛ eboka elë é? Hɛ jɔ nkpɔ gbagba ëë shi.

⁹ Biblënë ehɛ kɔ ebë edi ‘Ʒoova akɔnda’ bunë elë elɛnë powu ghë (Prov. 3:​5, 6). Ëë eshi ëë lɛ́ n’ye ebë eghagha bunë emʋ́n ëë sɛnë ghë, ebë ekpa edi n’ye bunë eɲá elɛnë bë eba eɔsɛ eci ëë abanë akɔnda. Bu ntɔnë bá eboka elë álɛ ebë enɩ bu ayɔghɔ ebɔ. Elë ébɔ jɔ nkpɔ je egbagba ëë shi: Nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ kë ebɔ ghɩnë kë vínë foto eba okunë kebë eɔsɛ ewu ëë. Bë eɔsɛ elɛ kelë biro lɛ , kelë cinngrafë ghë lɛ, oku fuɔ ghë lɛ. Bu ntɔnë elɔ kë eghagha ghɩnë kë vínë lɛ n’ye kë bá kolo ëënë lɛ ghë. N’yonë, kë ghe lɛ́ bunë kë mʋn kɔ bë eɔsɛ ehʋn ëë sɛnë. Nkpɔkpɔnë esë, àlɛ́ enë edi Ʒoova akɔnda edɔ eyinë, bu ntɔnë bá elɔ ebë enɩ bu ayɔghɔ ebɔ, bunë bë eyɛyɛ ëë sɛnë.—Ps. 19:​13, 14.

10. ?Àlɛ́ enë emʋn Ʒoova edɔ eyinë, mabu ebá eɔsɛ elɛ é?

¹⁰ Ebë eɔsɛ eyɔyɔ bu ayɔghɔnë Ʒoova elɛnë, noo Biblënë hɛ́ kɔ në óo elë ebɔ́bɔ në (Gen. 1:26). Àlɛ́ enë emʋn bu ayɔghɔnë Ʒoova elɛnë edɔ eyinë, ebá eɔsɛ emʋn n’ye ebë eba eyɔyɔ në. Skribënelë lɛ Farisiɛnnelë lɛnë kë lɛ́ ofoshighɩnë, kë gha yɔ́yɔ bu ayɔghɔnë Ʒoova elɛnë, ë ghëwu Ʒezi wú kelë evi. Àlɛ́ bɔ́bɔ́ kë mʋ́n Mbranë eshi yɛsɛ, kë ebɔ aɛn eba Mbranë ëë bu jɛelë kala gbenë ghënë, Ʒezi hɛ́ kɔ ‘bunë sheghë lɛ, orɔhɔwu lɛ, eceledi lɛnë lɛ́ bunë ɔɔ alɔ dɔ́ Mbranë ghënë, kë ɲá ëë shi’ (Mat. 23:23). Elë gha élɛ fɛ ofoshighɩ ntɔnelë mɩnɛn. Elë éwɛsɛ Ʒoova Mbranelë lɛ, ëë mbratishinelë lɛ, álɛ ebë emʋn bunë eyaya elë ëë sɛ. Àlɛ́ enë eba nhɛn elɛnë, ebá eɔsɛ eyɔyɔ bu ayɔghɔnë Ʒoova elɛnë.—1 Jean 4:​8, 11.

?ÉLÉ EBË EBA EƆSƐ EMƲN ƷOOVA EYƐSƐ É?

11. ?Élé fë bá mʋ́n Ʒoova é?

¹¹ ?Ca bɔ́ Ʒoova jɔ yáya fë é? Agheci më-shìelënë kë tá fë nahɔnrɛnë ghënë ëë kë bɔ́ yáya fë. Agheci, kë bɔ́ Biblë jɔnë eya bu ayɔghɔnë Ʒoova lɛ́në yáya fë bu. Agheci esë, kë ghʋ́ bunë në óonë ghë yáya fë n’ye në bá nʋnnë. Bë eɔsɛ elɛ n’ye fë dísʋ n’ye Ʒoova Adashɛgho nkpɔ bë eyaya fë Biblë bu. Agheci, eɲë bɔ́ nakwa Éhʋn-oo mɩɩ bë elɛ ananan! ká bu. Në ghʋ́ Biblë jɔ ghë lɛ, bu nfre nfrenë Ofo óonë ghë lɛ yá fë bu ayɔghɔnë Ʒoova elɛnë lɛ, n’ye në bá nʋn teteghënë lɛb (Néh. 8:8; Acts 14:17). Pëlɛ, elë éwu n’ye ebë eba eɔsɛ elɛ bu nkpɔkpɔnë álɛ ebë ekpa emʋn Ʒoova eyɛsɛ eyi.

12-13. ?Àlɛ́ enë eka Biblënë, mabu ebë elɛ álɛ ebë emʋn bunë ebë eɲishi Ʒoova sɛ é? Hɛ jɔ nkpɔ gbagba ëë shi. (Jérémie 39:​15-18; kpa kpɩ fotonë esë.)

¹² Epidɛghë, álɛ ebë emʋn Ʒoova eyɛsɛnë, ebë eka Biblënë, ebë ekpa ewɛsɛ ëë. Mici aghɔ, Biblënë ehɛ bu ayɔghɔnë Ʒoova elɛnë jɔ (Ex. 34:​6, 7). Ese ntɛnɩ ehɛ ëë jɔ edɔnë, ëë lɛ́ bunë fɩ́ ngikinë lɛ, bunë kë lɛ́në lɛ. Àlɛ́ enë eka Biblë jɔ nhɛnnelënë, elë ébɔ cibɩ ewɛsɛ ëë álɛ ebë emʋn bunë eyaya elë Ʒoova sɛ.

¹³ Elë ébɔ Biblë jɔ nkpɔ je egbagba jɔ ntɔnë shi. Enë eka Jérémie 38:​6-13, elë ewu n’ye Ebɛdë-Melɛkënë lɛ́ Etiopi-pienë bá bóka Ofo agbagho Ʒereminë. Agheci kpa-nkpɔ n’yonë, elë ewu kɔ ebë eɔsɛ eyɔyɔ ëë, noo në eti sɛ ala elɛ bu, në elɛ ebëlɛgba bu lɛ, kolo bu lɛ elɔ ofosʋghɩnelë. ?Ese, fë ékpa eɔsɛ ewu bu ayɔghɔnë fë éɲishi Ʒoova sɛ jɔ ntɔnë ghë wú? (Ka Jérémie 39:​15-18.) Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn: ?Abɩ npkɔca eya fë n’ye ngiki ɔɔ alɔ Ʒoova aɛn é? ?Nkpɔca eya fë n’ye në sheghë, në ghe ji ghɩʋn wué? ?Bu nfre nfre fuɔ nkpɔca fë ékpa eɔsɛ eɲishi Ʒoova sɛ jɔ ntɔnë ghë é? Àlɛ́ fë në eka Biblë jɔ nkpɔnë, wɛsɛ bu álɛ fë émʋn n’ye Ʒoova bá nʋnnë. N’yonë, dà në nasɩ, kpa le në eyi bu ayɔghɔnë në elɛnë ghëwu.

14. ?Mabu ebë elɛ álɛ bunë Ofo óonë bë eboka elë edɔ tete é?

¹⁴ Aɲʋnghë, álɛ ebë ekpa emʋn Ʒoova eyɛsɛnë, bayɛ n’ye ebë edi akɔnda ewɛsɛ bunë në óonë (Ps. 145:​9, 10). Àlɛ́ enë ebɔ cibɩ ekpɩ bunë në óonë esëkpɔnë, ghe eboka elë wo. Ngiki jɔghɔ bɔ́ kelë oohʋnnë powu wɛ́sɛ bunë Ofo óonë, kʋra ese kë gha ɔɔsɛ gha mʋn n’ye në bá nʋnnë, bɔ́bɔ́ kë gha mʋn kɔ në nʋnghë esë! Akoto Pɔlë ghɛ́ghɛ kɔ n’ye Ofo “bá nʋnnë, elë ewu ëë tete maɛnnë në óonë ghë” (Rom. 1:20). N’ye kë bá hɛ́ jɔ ntɔnë Biblë nkpɔ ghënë, eya n’ye ghɩnë ebɔ ëë ‘akɔndanë ewɛsɛ bunë, […] ewu’ bu ayɔghɔnë Ofo elɛnë. N’yonë, elë ébɔ elë akɔndanë ewɛsɛ bu nfre nfrenë Ofo óonë álɛ ebë eɔsɛ emʋn n’ye në bá nʋn teteghënë.

15. ?Mabu Patrikë lɛ́ ë në ɔɔsɛ mʋn Ʒoova yɛsɛ é? ?Élé elë esë ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ é? (Kpɩ fotonë esë.)

¹⁵ Elë afannga nhɛn, noo elë ehʋn-oo brɔfiɛ oonë, elë ghe ba nhɛn ghe wu bunë Ofo óonë ghe dɔ. ?Àlɛ́ fë esë fë anʋn oo ntɔnelë nkpɔ ghënë, mabu fë élɛ álɛ bunë Ofo óonë bë eboka fë é? Elë éwu n’ye Patrikë bá lɛ́. Në nʋn Brazavilë, oo ntɔnë lɛ́ oo gbɔnë nʋn Repiblikë di Kɔngo gbo. Në hɛ́ kɔ: “Më eso më balkɔnnë ghë, álɛ më éwu bunë Ofo óonë. Bunë më ewu edɔnë ëë lɛ́ kʋkʋ jɛelë lɛ ahuɔn jɛelë lɛ kë eviɛ mpʋ lɛ shirɛ-ku lɛ. Mící nkpɔ, më wú n’ye ahuɔnnelë eba elɛ ghoghonë. Kë ebɔ bu jɛelë jɛelënë kë awu cɛcɛ cɛcɛ n’yonë powu elɛ ghoghonë bë eba eyɛ elɔ kelë jɛelë.” Patrikë gha kpɩ́ bu ntɔnelë esëkpɔ wo, në dí ëë akɔnda, ë në wú n’ye Ʒoova bá nʋn. Në kpa hɛ́ kɔ: “Më wú kɔ Ʒoova ekpɩ në babunelë powu, dá ngbɔ ngbɔnelë esë bɔ́bɔ́. Bu ntɔnë eya më n’ye më esë Ʒoova ekpɩ më, ná elɔ më bunë emian mënë mici powu.”

16. ?Mabu Ʒezi nɔ̀n Mari lɛ́ ë në kpa ɔɔsɛ mʋ́n Ʒoova yɛsɛ é? ?Élé ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ ëë é? (Kpɩ fotonë esë.)

¹⁶ Arɩghë, álɛ ebë ekpa emʋn Ʒoova eyɛsɛnë, bayɛ n’ye ebë edi akɔnda ewɛsɛ bunë në elɛ elɔ elënë. Bunë Ʒezi nɔ̀n Mari pɔ lɛ́ enë. Në mʋ́n Ʒoova yɛsɛ dádá, në kpa “ɔɔ në shiyɔnë” (Luc 1:30). N’yonë, Ʒoova bɔ́ juman gbɔ nkpɔ lé ëë mërɩ, juman ntɔnë ëë lɛ́ n’ye bë elɛ Ofo Jɛnë nɔ̀n. Në ghʋ́ wawɛ Gabriɛlë ghë lɛ, Elizabɛtënë lɛ́ Mari shikwaghonë ghë lɛ lé Mari ndɔnʋn, níni ëë opu shi. Bɛtɛɛ Mari omunë dí bunë Ʒoova lɛ́ lɔ́ ëënë akɔnda ë në wú kɔ Ʒoova ɔɔ mɛnsɩ, në ɔɔ orɔhɔ-órò, në ghe ji yiki, në ekpa ekpɩ aghɩnë kë gha pí bʋʋn ngiki aɛn wunë bɔ́bɔ́ (Luc 1:​46-55). Mari dá Ʒoova nasɩ bunë Ʒoova lɛ́ lɔ́ ëënë ghëwu. Elë esë, àlɛ́ Ʒoova alɛ bu alɔ elë “cibɩnë bayɛnë ghënë,” elë éya n’ye emʋ́n tɩ (Héb. 4:16). N’yonë, àlɛ́ Ʒoova alɛ bu alɔ fënë, vivi fë esë: ‘?Mabu bu ntɔnë eyaya më Ʒoova sɛ é? ?Élé bu ntɔnë eba eya më n’ye Ʒoova bá nʋn é?’

EBÁ EHƆHƆ ƷOOVA MƲN EYI

17-18. ?Hɔhɔnë elë ehɔhɔ Ʒoova mʋnnë, mabughëwu ebë eɔsɛ ehɛ kɔ ghe erere tata wué?

¹⁷ Elë édamë edi bu ayɔghɔ fannganë ebá ehɔhɔ Ʒoova sɛ maɛn puɔpuɔnë ghënë akɔnda. Ofo bá elɔ elë nakwa puɔpuɔnë bá eya elë bunë në evivi n’ye ebë elɛnë (Rév. 20:12). Ebá ekpa eɔsɛ emʋn bunë Ofo óonë eyɛsɛ, ebá ehɔhɔ bu fannga nhɛn ëë ghë (Is. 11:​6-9). Elë ngikinë kë rɔ́në, kë bá epie rɔ ghë epulɛ, elë esë ebá esheghë ngbɔ ngbɔ eyi. Bu ntɔnelë bá elɔ ebá ekpa emʋn n’ye elë Shìnë bá nʋn teteghë.

¹⁸ Mici powu, ebá ehɔhɔ Ʒoova mʋn eyɛsɛ eyi mɩɩ bë elɛ wɔ́wɔ́. Noo píe mɩɩ wɔ́wɔ́ në nʋnghënë, “në aɛnshijinë gha ɔɔ rere” (Ps. 90:2; 147:5). Lapɔ esë, elë “gha ɔɔsɛ ebë emʋn jumannë Ofo tetenë epie eshi edi mɩɩ eshu órònë wu tata” (Eccl. 3:11). N’yonë, àlɛ́ bɔ́bɔ́ enʋ́n nahɔnrɛnë ghë nʋnmɔn o, elë powu elë élɛ bunë ebë eɔsɛ elɛnë, álɛ elë Shìnë ɔɔ kolonë, ebë ehɔhɔ ëë mʋn eyi.