Nakwanë kë ghɛ́ghɛ óó eya n’ye ebë eba elɛ bɛtɛɛ bu lɛ kolo bu lɛ

1. ?Mabu elë powu ebë elele mɛnsɩ elɛ é?

EKÓLO bɛtɛɛnë nʋn Ʒoova ngikinë ncɔcɔnë tete. Bɛtɛɛ ntɔnë eya n’ye oohʋn yɔghɔnë ebá ehʋn paradinë ghënë bá eyɛyɛsɛ edɔ tete (Is. 32:​17, 18). Agbate, Ʒoova ëë elɔ elë bɛtɛɛ ntɔnë o, ese elë kwapowu ebë elele mɛnsɩ elɛ bu álɛ ebë eɲi ëë shi eyi (Rom. 12:18). ?Élé ebë eba elɛ álɛ bɛtɛɛ bë enʋn ofokwanë ghë àlɛ́ elë lɛ elë nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ në edidi jɔ é? ?Àlɛ́ elë anɛ apiɛ elë nɔnjɛ nkpɔ, élé ebë eba elɛ álɛ bɛtɛɛ bë ekpa enʋn elë lɛ ëë lɛ ncɔcɔ é? ?Àlɛ́ elë nɔnjɛ nkpɔ ëë anɛ apiɛ elë, élé ebë eba elɛ é? Ebá ewu jɔvivi ntɔnelë eshi nakwanë kë ghɛ́ghɛ óó eya n’ye ebë eba elɛ bɛtɛɛ bu lɛ kolo bu lɛnë ghë. Nakwa ntɔnë ehɛ bunë akoto Pɔlë ghɛ́ghɛ cé Filemɔn álɛ bë edisʋ ebɔ Onezimënë jɔ.

NAKWANË PƆLË GHƐ́GHƐ CÉ FILEMƆN

2. ?Mabu shú Filemɔn lɛ Onezimë lɛ ncɔcɔ é? (Philémon 8, 9, 17).

² Ka Philémon 8, 9, 17. Nakwanë Pɔlë ghɛ́ghɛ cé Filemɔnnë ghë, në lé ëë ndɔnʋn n’ye bë edisʋ ebɔ ëë kangagho Onezimë aji opuyɛ ghë. Pɔlë hɛ́ Filemɔn kɔ bë elɛ bu ntɔnë kolonë në kolo Krisë lɛ nɔnjɛelënë kë nʋn ofokwanë ghënë lɛ ghëwu. ?Fë mʋn Biblë jɔ ntɔnë wú? Filemɔn lɛ́ nɔnjɛ yikpenë nʋ́n Kolɔsë ofokwanë ghë, ngiki powu mʋ́n n’ye në ɔɔ ntɩji, në kpa ɔɔ kolo tete. Onezimë lɛ́ Filemɔn kanga, cibɩ ntɔnë ghë, Onezimë ghe sʋ Ʒoova, në ɲá Filemɔn shi já-kpa yí Rɔmë. Ese, agheci álɛ në égbɔ eyinë, në yʋ́ghʋ Filemɔn shigha (Philém. 18). Rɔmë gbo, Onezimë ɲí akoto Pɔlë cɛwu ë në káci kretiɛn (Col. 4:9). Fɛ n’ye Rɔmë mbranë eba ehɛnë mɩnɛn, bayɛ n’ye Onezimë bë ekaka eyi kpashi Filemɔn ee gbo, n’yonë akoto Pɔlë lɔ́ ëë káka yí.—Philém. 12, 13.

3. ?Sa mabu lɔ́ Pɔlë opu jí ëë ajinë Onezimë káka yí kpashinë ghë é? (Kpɩ foto esë.)

³ ?Élé Filemɔn bá lɛ́ n’ye Onezimë bá káka wá ajinë é? Në ɔɔ shigbë n’ye në érɩ Onezimë rɔkɔ apʋpʋ ghë. ?Ese ná eba nhɛn erɩ ëë rɔkɔ wú? ?Àlɛ́ Filemɔn aba nhɛn arɩ ëë rɔkɔ, élé ofokwanë bá eba ewu ëë é? ?Bu ntɔnë bá elɔ ofokwanë ghë, kangaghɩ lɛ kpashielë lɛ bá ewuwughë wú? Pɔlë mʋn kɔ jɔ ntɔnë bë eɔsɛ ecɔghɔ bɛtɛɛnë nʋn ofokwanë ghënë. N’yonë, në ghɛ́ghɛ nakwa lɔ́ Tishikë bɔ́ cé Filemɔn (Éph. 6:​21, 22; Col. 4:​7-9). Cibɩ nkpɔkpɔnë ghë, Pɔlë kpa ghɛ́ghɛ nakwa cé Kolɔsë ofokwanë. Elë éwu bunë ebë eɔsɛ eɲishi Pɔlë lɛ Onezimë lɛ Filemɔn lɛ sɛ nakwa aɲʋn ntɔnelë ghë.

BUNË EBË EƝISHI PƆLË JƆNË GHË

4-5. ?Mabu ofokwa ngɩmɛnnelë kë elɛ álɛ bɛtɛɛ bë enʋn ofokwanë ghë é?

⁴ ?Mabu ebë eɔsɛ ehɔhɔ fùnë Pɔlë tánë ghë é? N’ye Pɔlë bá bɔ́ ngikinë, lɔ́ bɛtɛɛ nʋ́n ofokwanë ghë. Bunë Pɔlë lɛ́në eya elë n’ye ebë eba elɛ álɛ bɛtɛɛ bë enʋn ofokwanë ghë, àlɛ́ elë lɛ elë nɔnjɛelë lɛ në edidi jɔ.

⁵ Pɔlë bɔ́ Filemɔn fɛ cɛwu mɩnɛn (Philém. 17). Pɔlë gha dí akɔnda n’ye bë ehɛ Filemɔn kɔ mɩɩ taa bë elɛ bunë në hɛ́ kɔ bë elɛnë fɛ n’ye në ëë në báshi mɩnɛn wo (2 Cor. 1:24). Pɔlë aɛn ghë, Filemɔn lɛ́ në nɔnjɛ, në ghágha ëë ghë n’ye kë lɛ́ cɛwuelë. N’ye Pɔlë bá bɔ́ Onezimënë káci në nɔnjɛ puɔpuɔ Ofo shigbënë ghënë, yá bu yɔghɔnë Filemɔn bë eyɔyɔ! Bu ntɔnë kpa yá bu ayɔghɔnë elënë enʋ́n ofokwanë ghënë powu ebë eyɔyɔ. Ofokwa ngɩmɛnnelë ëë kebë edamë eyɔyɔ bu ntɔnë edɔ. Ofokwa ngɩmɛnnë kë ebɔ nɔnjɛelënelë fɛ cɛwuelë mɩnɛnnë, kë elɔ bɛtɛɛ enʋn ofokwanë ghë. Ofokwa ngɩmɛnnelë kë lɛ́ sasaghɩnë kë ɔɔ kolo, kë ghe ya n’ye kë lɛ́ ‘kpashielë’ nɔnjɛelënelë ngbeɲi (1 Pierre 5:​1-3). Ese, kë ebɔ cibɩ enʋn alɛ Ofo viaɲʋnshi kalanelë lɛ, kë ece kelë mbë, kë ele kelë eyi, kë ekpa etu kelë àkpa kelë mian powu ghë. Fɛ Pɔlë mɩnɛn, ofokwa ngɩmɛnnë kë ebɔ nɔnjɛelënelë fɛ cɛwuelë mɩnɛnnë, kë lɛ́ aghɩnë ofokwa ngikinelë powu bë eyɔyɔ, noo kë elɛ bu álɛ bɛtɛɛ bë enʋn ofokwanë ghë.

6. ?Mabughëwu yɛsɛ n’ye ebë ele ngiki eyi é?

⁶ Pɔlë lé Filemɔn eyi (Philém. 4, 5, 7). Elë powu elë evivi n’ye kebë ele elë eyi. ?Mabughëwu é? Bu fannga nhɛn ghëwu. Bu ntɔnë ëë nkpɔ ëë lɛ́ n’ye ngiki fannga nhɛn edi akɔnda n’ye kë gha pí bʋʋn. Opu bë eɔsɛ eji elë n’ye ebá nʋnnë ghëwu. Opu bë ekpa eɔsɛ eji elë, ebë evivi elë esë kɔ́ ngiki kolo elë o. Lapɔ esë, bë eɔsɛ eshu n’ye jumannë ekólo ofokwanë ghënë, elë ghe kpa ghe di ëë n’ye, bu ntɔnë esë bë eɔsɛ eji elë opu. Àlɛ́ opu në eba nhɛn eji fënë, gha lɛ́ bukwa ëë lɛ́ ëë wo. Ese, agheci opuji nfre ntɔnë bë eɔsɛ elɔ ebë ece elë esë orù, opu bë ejiji elë fafa, bë ekpɛkpɛ elɔ elë n’ye ebë elɛ bunë bë elɔ bɛtɛɛ bë enʋn elë lɛ elë nɔnjɛelënelë lɛ ncɔcɔ. Àlɛ́ kë ale yiki nkpɔ eyinë, bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ sɛ bë eka ëë (Prov. 12:25). Bu ntɔnë bë eɔsɛ enini ëë opu shi, bë elɔ ëë bë emʋn n’ye kë kolo në, kë ekpa eka në. ?Fë esë, fë vívi n’ye fë élɔ ngiki sɛ bë eka kelë álɛ kebë emʋn kɔ kë ɔɔ alɔ wú? Àlɛ́ nhɛnnë, le bu ayɔghɔnë më-nɔnjɛelënë kë elɛnë aɛn ghë álɛ fë ébɔ ëë ele kelë eyi teteghë. Agbate ebë ele kelë eyi bu ayɔghɔnë kë elɛnë ghëwu o, ese àlɛ́ kë alɛ bu nkpɔ óó gha jághë wunë, ebë eda ele kelë eyi mɛnsɩnë kë lélenë ghëwu. Ntɛnɩ fë éɲishinë ëë lɛ́ n’ye, àlɛ́ fë awu më-nɔnjɛ nkpɔ alɛ bu yɔghɔnë, hɛ́ ëë kɔ lɛ́ bu yɔghɔ.

7. ?Mabughëwu yɛsɛ n’ye ebë edi akɔnda eyɛsɛ álɛ ebë egbɔ ehɛ elë nɔnjɛelënelë jɔ é? (Philémon 10-12).

⁷ Pɔlë hɛ́ Onezimë jɔ yɔghɔ (ka Philémon 10-12). ?Élé Onezimë jɔ yɔghɔnë Pɔlë hɛ́në bá cí Filemɔn aba é? ?Cí n’ye në eba ewu Onezimënë lɛ n’ye në eba ebɔ ëënë lɛ, n’ye në eba elɛ̀ ëë mbënë lɛ aba wú? Ao, cí ëë aba tete! Nkpɔkpɔnë esë, jɔnë elë ehɛ efu elë nɔnjɛelë kretiɛnghɩ sɛnë, eci n’ye ngiki eba ewu kelënë lɛ, n’ye ngiki eba ebɔ kelënë lɛ aba. Àlɛ́ enë ehɛ elë nɔnjɛelë jɔ ayɔghɔnë, bu ntɔnë elɔ ngiki ebɔ kelë opuyɛ ghë. Ese, àlɛ́ enë ehɛ jɔ apʋpʋ efu kelë sɛnë, ngiki ghe bɔ kelë opuyɛ ghë. N’yonë, bayɛ n’ye ebë ehɛ elë nɔnjɛelënelë jɔ ayɔghɔ. Ese álɛ ebë ehɛ kelë jɔ ayɔghɔnë, ebë eboepi edi akɔnda yɔghɔ kelë sɛ. ?Mabu bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë elɛ bu ntɔnë é? Elë éwu bunë Pɔlë lɛ́.

8. ?Mabu bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë edi elë nɔnjɛelënelë akɔnda yɔghɔ, ebë ekpa ehɛ kelë jɔ ayɔghɔ é? (Kpɩ fotonelë esë.)

⁸ Pɔlë dá Ʒoova nasɩ mici kwapowu bu ayɔghɔnë Filemɔn lɛ́në ghëwu (Phil. 4, 5). Në kpa lɛ́ bu nkpɔkpɔnë lɔ́ nɔnjɛelë fannga nhɛn esë (1 Cor. 1:​4-7; Phil. 1:​3-5; Col. 1:​3, 4; 1 Thess. 1:​2, 3). Gha lɛ́ n’ye Pɔlë ghe wu bu apʋpʋnë nɔnjɛelënë enɛ epiɛ elɛnë wo, ese në ebɔ aɛn eba bu ayɔghɔnë kë elɛnë ghë. Fɛ n’ye Pɔlë eba elɛ wɔ́wɔ́në mɩnɛn, në edà Ʒoova nasɩ mici kwapowu cɛwuelë ayɔghɔ ntɔnë ghëwu. Àlɛ́ në ekpɛkpɛ elɔ fë n’ye fë éhɛ nɔnjɛelënelë jɔ ayɔghɔnë, ghagha bu ntɛnɩ ghë: Àlɛ́ mici powu enë edi elë nɔnjɛelënelë akɔnda yɔghɔ, enë ekpa esɛrɛ Ʒoova oghorumɔn yɔghɔ ghë n’ye bë eyɔ kelë shinë, bá emɛn elɔ elë n’ye ebë ehɛ kelë jɔ ayɔghɔ.

9. ?Mabughëwu opuyɛ mbënë Pɔlë ghɛ́ghɛ cé Filemɔnnë ejisɛ é?

⁹ Bu kpɛ́kpɛ lɔ́ akoto Pɔlë kʋra ese, në bɔ́ Filemɔn opuyɛ ghë. Agheci, ɔɔ n’ye shú óó sɛ gbɔ́ fë, opu jí fë dɔ́, bu ntɔnë lɔ́ fë gha ɔɔsɛ gha bɔ́ yiki opuyɛ ghë. Àlɛ́ bu akpɛɛkpɛ në efɩ elënë, bu ntɔnë bë eɔsɛ elɔ ebë ebɔ elë opujijinë enini efu ngiki ngboru. Elë éwu bunë fɩ́ Pɔlë n’ye në ɲë eba eghɛghɛ nakwanë ece Filemɔnnë. Kë boepi míanmian në, kë léle në bu, kë rára në ara, kë kpa lé në tɩ nkɔdighë. Kë lé në tɩ Ʒerizalɛmë, eji ee ghë, kë kpa cé ëë Sezare tɩlefanë ghë. N’ye kë në eba ece Pɔlë Romë tɩlefanë ghënë, mberu pútu kelë eshigbë. N’ye Pɔlë në eba eghɛghɛ nakwanë ece Filemɔnnë, cibɩ ntɔnë ghë, në lɛ́ tɩlefagho. Kë jí në aɛn Rɔmë oonë ghë, sonjaghɩ esasa në (Philém. 1). ?Bu nfre nfre ntɔnë lɔ́ Pɔlë bɔ́ ëë opujijinë níni fú Filemɔn ngboru wú? Oowo. Nakwanë Pɔlë ghɛ́ghɛ cé Filemɔnnë ghë, në lɛ́ ëë mbë bɛtɛɛ ghë lɛ opuyɛ ghë lɛ. ?Mabu ebë eɔsɛ eɲishi n’ye Pɔlë bá lɛ́në ghë é? Kɔ́ sɛ ëë gbɔ́ elë o, kɔ́ opu ëë jí elë o, kɔ́ bu akpɛkpɛ ëë fɩ́ elë o, ebë edamë elɛ bunë ebë eɔsɛ elɛnë powu elɛ̀ elë nɔnjɛelënelë mbë opuyɛ ghë, álɛ bɛtɛɛ bë enʋn elë ncɔcɔ. Àlɛ́ enë elɛ bu álɛ bɛtɛɛ bë enʋn elë ncɔcɔ ofokwanë ghënë, ebá eɔsɛ erishi ekpɛkpɛ, bu akpɛɛkpɛnë efɩ elënë ngbeɲi.

BUNË EBË EƝISHI ONEZIMË JƆNË GHË

10. ?Mabu ebë eɔsɛ eɲishi Onezimë jɔnë ghë é?

¹⁰ Mici agheci, elë powu, élɛ mbëlɛ ghë o, élɛ fùnë elë etanë ghë o, elë enɛ epiɛ elë nɔnjɛelënelë. Onezimë jɔnë eyaya elë n’ye ebë eba ebaba àlɛ́ elë anɛ apiɛ. Onezimë gha lɛ́ bu gbɔʋn wo, ese bunë në lɛ́në, mici agheci lɛ́ bunë ekpɛkpɛ lɛ-ghë. Në mʋ́n kɔ në nɛ́ píɛ Filemɔn, n’yonë në lɛ́ bu ntɛnɩ në éɔsɛ elɛ álɛ kebë ebaba. Fɛ n’ye Rɔmë mbranë eba ehɛnë mɩnɛn, Onezimë mʋ́n kɔ bayɛ n’ye në ékaka eyi në kpashi ee gbo. Fë épie Rɔmë gbo álɛ fë éshu n’ye Filemɔn nʋ́nnë, kpɛkpɛ alɔ, kpa ɔɔ abɩ lɛ́ kilo 1.400 kʋra ese, Onezimë damë léle mɛnsɩ káka yí fɩ́ Filemɔn. Në dísʋ n’ye në ékpa elɛ Filemɔn kanga, Filemɔn bë ekpa erɩ në rɔkɔ bunë në lɛ́në ghëwu. Bu ntɔnë gha rɛ́eshi wo. Agheci Onezimë dí akɔnda kɔ në ɔɔ shigbë n’ye në éja-kpa eɲa Filemɔn shi eyi. Àlɛ́ bɔ́bɔ́ Onezimë bá nhɛn dí akɔndanë, bu ntɔnë gha rɔ́rɔ ëë sɛ shi wo, në káka yí Filemɔn ee gbo. Në lɛ́ ntɛnɩ në éɔsɛ elɛ álɛ kebë ebaba noo pëlɛ, kë lɛ́ nɔnjɛelë Ofo shigbënë ghë.

11. ?Àlɛ́ elë anɛ apiɛ yikinë, mabu ebë elɛ álɛ bɛtɛɛ bë enʋn elë ncɔcɔ é? (Kpɩ fotonelë esë.)

¹¹ Àlɛ́ elë anɛ apiɛ yiki nkpɔ, elë éda në sɛ álɛ elë lɛ në lɛ bë ebaba (Mat. 5:​23-25). Agbate, gha rɛ́eshi wo, ese bɛtɛɛnë bá enʋn eɲë ncɔcɔnë, bá eya n’ye mɛnsɩnë fë lélenë gha lɛ́ ekpete. Ese álɛ fë éɔsɛ elɛ bu ntɔnë, boepi sɛrɛ ghɩnë; hɛ ëë kɔ fë nɛ́ píɛ. Je rɔkɔ shi cé ghɩnë mbë, álɛ fë émʋn n’ye bu eba eci ëë aba. Àlɛ́ fë adɔevinë, hɛ́ ëë kɔ fë dɔ́evi. Gha éviɛ n’ye mɩɩ taa fë éya ëë n’ye fë dɔ́efɛ. Gha kpa gha ébɔ jɔnë gha énini gha éfu ëë ngboru. Àlɛ́ fë në eba nhɛn elɛnë, fá ece fë esë orù, fë ghe esɛrɛ, jɔnë bá ekpa eɔ mɛnsɩ eyi. Álɛ fë éɔsɛ esɛrɛnë, bayɛ n’ye fë ése fë esë eshi. Mici agheci, eshise lɛ́ shigbë yɔghɔnë ése bɛtɛɛ mɛnsɩghë.—Rom. 14:19.

BUNË EBË EƝISHI FILEMƆN JƆNË GHË

12. ?Mabughëwu Pɔlë mʋ́n yɛsɛ n’ye Filemɔn bá eɲa jɔ shi ehɔ Onezimë é?

¹² Filemɔn jɔnë eyaya elë n’ye ebë eba elɛ bu álɛ bɛtɛɛ bë enʋn elë ncɔcɔ àlɛ́ yiki anɛ apiɛ elë. ?Filemɔn ɲá jɔ shi hɔ́ Onezimë, kpa tɩ́ ëë shi opuyɛ ghë wú? Biblënë gha yá elë n’ye jɔnë bá yí wo, ese, Pɔlë mʋ́n yɛsɛ n’ye Filemɔn bá eɲa jɔ shi ehɔ Onezimë (Philém. 17, 21). Pɔlë mʋ́n kɔ ɔɔ bu ayɔghɔnë Filemɔn elɛ óó bë eɔsɛ elɔ ëë bë eɲa jɔ shi ehɔ Onezimë. ?Bu ayɔghɔ ntɔnelë ëë lɛ́ nkpɔca é?

13. ?Mabughëwu kolo lɛ́ bunë ése bɛtɛɛ é? (Colossiens 3:14).

¹³ Filemɔn lɛ́ ghɩnë kolo nɔnjɛelë (Philém. 5). Filemɔn eyinë ëë eshi ëë lɛ́ “kolo.” Agbate, n’ye në pɔ bá nʋ́n enë. Ngiki powu mʋ́n n’ye Filemɔn ɔɔ kolo tete; n’yonë, kolo ëë bë eɔsɛ elɔ ëë bë eɲa jɔ shi ehɔ Onezimë. Nakwanë Pɔlë ghɛ́ghɛ cé Kolɔsë ofokwanë ghënë ghë, në hɛ́ kɔ “kolo lɛ́ bunë ése omuo tete” (ka Colossiens 3:14). Jɔnë Pɔlë hɛ́në eya n’ye bu yɔghɔ tetenë bë eɔsɛ elɔ bɛtɛɛ lɛ omuo lɛ bë enʋnghënë, ëë lɛ́ kolo. Lapɔ esë, àlɛ́ enë ekolo ngiki edɔ eyinë, bá emɛn elɔ elë n’ye ebë eɲa jɔ shi ehɔ kelë, ebë ekpa ebɔ kelë opuyɛ ghë (1 Cor. 13:​4-7). Elë éwu n’ye Filemɔn bá lɛ́ bu ntɔnë.

14. ?Mabughëwu ebë eɔsɛ ehɛ kɔ Filemɔn lɛ́ ghɩnë etɩ ngiki shi é?

¹⁴ Filemɔn kólo ngiki, bu ntɔnelë elɔ në etɩ ngiki shi. Në bɔ́ në ereninë lɔ́ ofokwanë shé jɛmɛn (Philém. 2). Noo Pɔlë mʋ́n kɔ Filemɔn etɩ ngiki shinë, në hɛ́ ëë kɔ bë ebaba aʋnku nkpɔ eyɛ eba në shi, álɛ në awanë, në ébɔ enʋnghë (Philém. 22). N’ye Filemɔn eba etɩ nɔnjɛelënelë shinë, elɔ sɛ eka kelë, sɛ eni kelë shi ayɔghɔ nhɛn.—Philém. 7.

15. ?Àlɛ́ enë etɩ ngiki shi opuyɛ ghënë, élé bu ntɔnë bá eba eboka elë álɛ ebë ekolo elë nɔnjɛelënelë é? (Kpɩ fotonelë esë.)

¹⁵ ?Élé ebë eba eɔsɛ eyɔyɔ Filemɔn opuyɛnë álɛ elë esë ebë elɛ aghɩnë kë kolo ngiki é? Àlɛ́ enë etɩ elë nɔnjɛelënë shi opuyɛ ghënë, ebá emʋn kelë eyɛsɛ. Ʒoova omuonë ghë, ɔɔ aghɩnë wɔ́wɔ́ elë lɛ kelë lɛ ghe ba nhɛn ghe bɔ cibɩ ghe nʋn aʋn-nkpɔ, ɔɔ aghɩ ntɛnɩ esë elë lɛ kelë lɛ ghe lɛ́ bu aʋn-nkpɔ. Àlɛ́ enë ebɔ cibɩ enʋn aʋn-nkpɔ alɛ nɔnjɛelë ntɔnelë lɛnë, ebá emʋn kelë eyɛsɛ, ebá ewu n’ye owu-nkpɔ bá nʋn, bu ntɔnë ëë elɔ Ʒoova omuonë eyɛyɛsɛ tete. Àlɛ́ elë amʋn kelë oohʋn jɔ lɛ, n’ye kë bá wá nahɔnrɛnë ghë lɛ, n’ye kë bá kɩ́opu mianmian ngbeɲi lɛnë, bu ntɔnë bá elɔ ebá ekolo kelë edɔ, ebá ekpa ewu kelë ghɩ. Bu ntɔnelë powu bá eboka elë álɛ ebë ewu bunë ghëwu Ʒoova rɩ́ kelë sé ëë shikwanë ghë (Jean 6:44). Àlɛ́ enë etɩ elë nɔnjɛelënelë shi opuyɛ ghënë, bu ntɔnë bá elɔ ebá ekpa ekolo kelë edɔ, ebá evivi kelë ayɔghɔ, ebá ekpa eɲa jɔ shi ehɔ kelë àlɛ́ kë anɛ apiɛ elë.

16. ?Élé Filemɔn bá kpʋ́ jɔnë akoto Pɔlë óo, óó nʋn Colossiens 3:13 ghënë é?

¹⁶ Cibɩ ntɛnɩ ghë, agheci ekpɛkpɛ elɔ fë n’ye fë éɲa jɔ shi ehɔ yiki nkpɔ. Àlɛ́ bɔ́bɔ́ fë kolo më-nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛnë, bë eɔsɛ ekpɛkpɛ elɔ fë n’ye fë éɲa jɔ shi ehɔ kelë mici jɔghɔ. ?Mabu bë eɔsɛ eboka fë é? Elë éwu jɔnë akoto Pɔlë ghɛ́ghɛ cé Kolɔsë ofokwanë Filemɔn nʋ́nghë, óó nʋn Colossiens 3:13 ghënë (ka ëë). N’ye ofokwanë në eba eka nakwanë Filemɔn ereni n’yonë, damë cí Filemɔn aba tete. ?Agheci, n’ye kë në eba eka nakwanë, ca Filemɔn dí ëë akɔnda é? ?Cibɩ ntɔnë ghënë, ebise opu ejiji ëë Onezimë sɛ wú? Àlɛ́ nhɛnnë, jɔnë kë hɛ́në bayɛ ee ghë; bë eda edisʋ ebɔ Onezimë nhɛn eyi, bë eɲa jɔ shi ehɔ ëë. ?Élé jɔnë akoto Pɔlë óonë bë eba eɔsɛ eboka elë àlɛ́ akpɛkpɛ alɔ elë n’ye ebë eɲa jɔ shi ehɔ ngiki é?

17. ?“Ebë eda edisʋ ebɔ elë esë nhɛn eyinë,” ëë eshi ëë lɛ́ nkpɔca é?

¹⁷ ?N’ye akoto Pɔlë bá hɛ́ kɔ “éda edisʋ ebɔ eɲë esë nhɛn éyinë,” mabu jɔ në vívi n’ye në ehɛ é? Në ele elë ndɔnʋn álɛ ebë ekɩopu, ebë ekpa eyɛopu elë nɔnjɛelënë sɛ àlɛ́ bɔ́bɔ́ kë anɛ apiɛ alɛ elë bunë ahʋn elë sɛ. Biblë abɩ nkpɔkpɔnë ghë, Pɔlë kpa hɛ́ Ʒoova kolonë lɛ lakwanë eɲa shi ehɔ ngikinë lɛ jɔ. Ʒoova jɔ gha kpɛkpɛ, në ghe kɩkɩ n’ye në sʋghɩnelë bë elɛ saʋn. Në mʋ́n n’ye kebë eɔsɛ elɛ bu eshu, n’yonë, në ebɔ aɛn eba bu ayɔghɔnë kë elɛnë ghë (Ps. 103:​13, 14; 130:3). Bu ntɔnë ghëwu, në elɛ opuyɛ bu elɔ elë, në ekpa ewu elë orɔhɔ àlɛ́ bɔ́bɔ́ elë gha pi bu ntɔnë ghë (Lam. 3:​22, 23). Àlɛ́ enë ewu elë nɔnjɛelënë fɛ n’ye Ʒoova eba ewu kelënë mɩnɛnnë, bá emɛn elɔ elë n’ye ebë efu opu shi, ebë ekpa eɲa jɔ shi ehɔ kelë fɛ n’ye kelë esë kë eba efu opu shi, kë ekpa eba eɲa jɔ shi ehɔ elënë mɩnɛn. Álɛ ebë ece ëë eshi eyɛnë, elë ébɔ bu nkpɔ epɔpɔ ëë ghë: Àlɛ́ elë amʋn kɔ ti gbɔ nkpɔ ri elë ngbaɛn elɔ elë aʋn cʋcʋ óó elë awu n’ye recɔshi ti ntɔnë avɛnelë eghɔghɔ ejaeshinë, elë elele mɛnsɩ ece ëë aɛn ghë, noo emʋ́n kɔ ti ntɔnë elɔ elë aʋn cʋcʋ. Nkpɔkpɔnë esë, àlɛ́ enë eghagha bu ayɔghɔnë elë nɔnjɛelënelë elɛnë ghënë, bu ntɔnë bá elɔ ebá eɲa jɔ shi ehɔ kelë, ebá ebɔ kelë opuyɛ ghë àlɛ́ bɔ́bɔ́ kë alɛ elë bunë ahʋn elë sɛ.

18. ?Mabu fë evivi n’ye fë élɛ é?

¹⁸ Bunë elë elele mɛnsɩ elɛ álɛ bɛtɛɛ bë enʋn ofokwanë ghënë, eyɛyɛ Ʒoova sɛ tete. N’yonë, mici powu, lɛ́ bunë fë éɔsɛ elɛ álɛ bɛtɛɛ bë enʋn ofokwanë ghë. Lɛ̀ nɔnjɛelënelë mbë yi opuyɛ ghë, kpa hɛ kelë jɔ ayɔghɔ. Àlɛ́ fë anɛ apiɛ alɛ kelë bu, se fë esë eshi sɛrɛ, lɛ́ bu álɛ bɛtɛɛ bë enʋn eɲë ncɔcɔ. Kolo më-nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ yi, noo kolo ntɔnë ëë bá elɔ fá eɲa jɔ shi ehɔ kelë ayɔghɔ nhɛn. Àlɛ́ fë në elɛ bu ntɔnelënë, fá eboka nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛ álɛ bɛtɛɛ bë enʋn kelë ncɔcɔ. Biblënë ehɛ kɔ aghɩnë kë ése kelë esë eshinë, “eshipatanë bá elɛ kerie, bɛtɛɛnë bá enʋnghë edɔnë, kë bá ewu sɛyɛyɛ tete ëë ghë mɩɩ bë elɛ ananan.” Fë esë, fá enʋn aghɩ ntɔnelë ghë!—Ps. 37:11.