Elë ao˗omunë, ebë eɔsɛ “erishi ekpɛkpɛ”

1. ?Élé ngiki fannga nhɛn eba ewu cɛwudi é?

ELËNË elɛ́ Ʒoova Adashɛghɩnë, emʋ́n yɛsɛ kɔ, bayɛ n’ye ebë elele mɛnsɩ esʋ Ʒoova eceledi ghë. Ese, mici agheci ghe rɛeshi wo. ?Mabughëwu é? Noo mici powu ebë elele mɛnsɩ álɛ ebë epetè eji etu maɛnnë akɔndanë. Mɛnsɩnë ebë elelenë ëë lɛ́ n’ye, elë ghe eɲa maɛnnë akɔndanë shi bë epetè n’ye elë eba ewu cɛwudinë. Fɛ bu ntɛnɩ mɩnɛn, ngiki agheci edi akɔnda n’ye gha lɛ́ cɛwu tetenë kebë eɲinë ëë ɔɔ alɔ wo, ese, cɛwuelë fannganë kebë eɔnë ëë ɔɔ alɔ kelë aɛn. Ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ fannga nhɛn edi akɔnda n’ye aghɩnë kebë eɔsɛ ece kelë mbënë, ëë lɛ́ kelë bieghɩnë. Kelë agheci esë kë gha vivi n’ye kebë eɔ cɛwu, noo kë edi akɔnda kɔ àlɛ́ kelë esëkpɔ kë asonë, eba kelë eyɛ. ?Élé Ʒoova lɛ Ʒezi lɛ kë eba ewu cɛwudi é?

2. (1) ?Aghɩca Ʒezi ɲí cɛwu é? (2) ?Fɛ n’ye Ecclésiaste 4:​9-12 eba ehɛnë mɩnɛn, mabu cɛwuelë ayɔghɔ elɛ é?

² Ʒoova evivi n’ye ebë eɲi cɛwuelënë kebë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë esʋ ëë eceledi ghë. N’ye Jɛ Ʒezi bá nʋ́n eshi n’yenë, në nɩ́ cɛwuelë bɔ́ aɛnshiji ghë. Álɛ Ʒezi bë egbɔ erɔnë, në hɛ́ në akotonelë kɔ: “N’ye më bá nʋ́n bu sɛhʋn ghënë, eɲë gha ɲá më shi wu tata, eɲë nʋ́n alɛ më lɛ.” Ʒezi bɔ́ ëë akotonelë lɛ́ ëë cɛwuelë (Luc 22:28; Jean 15:15). Cɛwu tetenë, lɛ́ ghɩnë ebɔ cibɩ enʋn alɛ fë lɛ cibɩ yɔghɔ ghë lɛ “aviɛlɛ cibɩ ghë lɛ (Prov. 17:17). Ecclésiaste 4:​9-12a eya n’ye cɛwuelë ayɔghɔnë, lɛ́ aghɩnë kebë eɔsɛ ele elë mɛnsɩ, kebë kpa eɔsɛ enini elë opu shi. (Ka ëë). Cɛwu yɔghɔnë, lɛ́ ghɩnë etu fë àkpa, ele fë mɛnsɩ, enini fë opu shi àlɛ́ fë anʋn mian ghë. Àlɛ́ elë aɔ cɛwuelë nfre ntɔnë, kebë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë “erishi ekpɛkpɛ” mianmian nfre nfrenë bë eɔsɛ erɔrɔ elë sɛ shi Ofo shigbënë ghënë. Àlɛ́ elë lɛ elë cɛwuelë ayɔghɔ ntɔnelë lɛ në eo-omu edi Ofo jumannë aʋn-nkpɔnë, ebë eɔsɛ elɛ bu ayɔghɔ fannga nhɛn, elë cɛwudinë esë bë enʋnghë mɩɩ bë elɛ ananan.

3. ?Mabu ebá ewu mbë órò ntɛnɩ ghë é?

³ ?Élé cɛwuɲi yɔghɔ bë eba eɔsɛ eboka ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ álɛ kebë esʋ Ʒoova eceledi ghë é? ?Élé shìelë lɛ, nɔnjɛelë eyikpe lɛ eyighɔ lɛnë kë esʋ Ʒoovanë lɛ kebë eba eɔsɛ eboka ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ álɛ kebë eɲi cɛwuelë ayɔghɔ é? Elë éwu n’ye Ofo agbagho Daniɛlë bá ɔɔsɛ lɛ́ bunë ngiki aɛn ghë, yiki gha ɔɔsɛ bë elɛ wunë. Ebá ekpa ewu n’ye Ʒoovanë lɛ́ Daniɛlë Cɛwu yɔghɔ tetenë bá bóka Daniɛlë, bɔ́bɔ́ n’ye Daniɛlë bá lɛ́ ëë esëkpɔnë.

CƐWUELË AYƆGHƆ EBOKA ELË ÁLƐ EBË EƆSƐ ESƲ ƷOOVA EYI

4. ?Mabu fɩ́ Daniɛlë n’ye në bá lɛ́ casɔghɔje je nhɛnnë é?

⁴ Daniɛlë oohʋn jɔnë óo˗órò n’ye Ofo ngikinë bá nʋ́n jɔ kpɛɛkpɛ ghënë. Ʒoova gha kpa gha nʋ́n alɛ Ʒida ngikinelë lɛ n’ye, noo kë gha wú në ghɩ. N’yonë, agbʋʋn 620 E.B.G. wunë, Ʒoova lɔ́ blengbi Nabikodonozɔrë ɲí Ʒida ngikinelë yí kanga (Dan. 1:2). Cibɩ ntɔnë ghënë, agheci Daniɛlë lɛ́ casɔghɔje je nhɛn. Agbʋʋn je bë esasɛ, kë cé Daniɛlë Babilɔnë álɛ kebë eyaya ëë bu (Dan. 1:​3-6). Daniɛlë lɛ́ casɔghɔje je nhɛn kʋra ese, kë damë bɔ́ ëë ká shìelë miji yí epi dɔ́ tete.

5-6. ?Agheci, aghɩca bóka Daniɛlë ëë në vívi n’ye në ésʋ Ʒoova é?

⁵ ?Mabu bóka Daniɛlë ëë ɔɔsɛ ríshi kpɛkpɛ dí ecele sʋ́ Ʒoova Babilɔnë gbo é? Biblënë ehɛ kɔ Daniɛlë omunë “vívi në oghorumɔn ghë” n’ye në éwu Ʒoova Mbranelë ghɩ (Dan. 1:8). Agheci, ghɩʋn ëë yáya Daniɛlë Ʒoova mbranelë, kpa bóka ëë, ë vívi n’ye bë esʋ Ʒoova n’ye bá lɛ́ casɔghɔjenë. ?Shìelë ëë kë bóka ëë an? Daniɛlë eyinë ëë eshi ëë lɛ́ “Më Aanɩnɩghonë ëë lɛ́ Ofo.” Agheci eyi ntɔnë yá n’ye Daniɛlë shìelë kë vívi n’ye Daniɛlë bë esʋ Ʒoova, bë ekpa ebɔ Ʒoova mbranelë epɔpɔghë eta fù.—Deut. 6:​6, 7.

⁶ Agheci, fù yɔghɔnë Ofo agbagho Ʒeremi tá Ofo jumannë dínë ghënë, ëë lé Daniɛlë ndɔnʋn ë ɔɔsɛ ríshi kpɛkpɛ. ?Mabughëwu elë ehɛ jɔ ntɔnë é? Elë édi bu ntɛnɩ akɔnda: Ʒoova nɩ́ Ʒeremi bɔ́ álɛ bë elɛ në agbagho agbʋʋn 647 E.B.G. Lapɔ esë, n’ye Ʒeremi bá óo ëë Ofo ndaka jumannë órònë, kë gha hʋ́n Daniɛlë se (Jér. 1:2). N’ye Ʒeremi në eba edi në Ofo agbagho jumannë, në bɔ́ Ʒoova ndanë ká dí blengbi shikwaghɩ lɛ, aghɩnë kë ewu kelë ghɩ edɔnë lɛ. Agheci Daniɛlë shikwaghɩnë esë nʋ́n kelë ghë (Jér. 1:​17, 18; Dan. 1:​3, 6). Elë gha ɔɔsɛ ebë ehɛ kɔ Ʒeremi lɛ Daniɛlë lɛ kë dí cɛwuelë. Ese, cibɩ ntɔnë ghënë, àlɛ́ bɔ́bɔ́ Daniɛlë lɛ́ jejenë, në mʋ́n jɔnë Ʒeremi hɛ́ báshinelë, bɔ́bɔ́ n’ye në bá hɔ́sɛnë, në kpa ká Ʒeremi jɔnë hɛ́ báshinelë yí (Jér. 25:11; 29:10; Dan. 9:​1, 2). Agheci Ʒeremi oohʋn jɔnë bóka Daniɛlë ëë bɔ́ ebëlɛgba kpa dí ecele sʋ́ Ʒoova yí, àlɛ́ bɔ́bɔ́ në nʋ́n ngikinë kë ghe sʋ Ʒoova wunë ncɔcɔ.

7-8. ?Élé shìelë lɛ kretiɛnghɩ fuɔnë kë kolo Ʒoovanë lɛ kebë eba eɔsɛ eboka ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ, álɛ kebë edi ecele Ʒoova ngbeɲi eyi é?

⁷ Ebë eɔsɛ ehɛ kɔ Daniɛlë shìelë lɛ, Ofo agbagho Ʒeremi lɛ, ofosʋghɩ fuɔnë kë dí ecelenë lɛ, kelë fùnë kë tánë ëë bóka Daniɛlë, ë sʋ́ Ʒoova yí. Agheci kë bóka Daniɛlë ë në lɛ Ʒoova lɛ dí cɛwu yɔghɔ.

⁸ Amɛn esë, aghɩnë kë lɛ́ shìelënë, kelë fù yɔghɔnë kë etanë bë eɔsɛ eboka kelë jɛelë álɛ kelë lɛ Ʒoova lɛ bë edi cɛwu yɔghɔ. Aghɩnë kë lɛ́ shìelënë, kebë eɔsɛ evivi kelë esë jɔ ntɛnɩelë: ‘?Më jɛelënë bába kelë esë yɛ, álɛ kebë eɔsɛ erishi ekpɛkpɛ mianmiannë kë emianmian kelë, álɛ kebë elɛ oo bu nkpɔnë gha yɛsɛ wunë ngbeɲi an? ?Àlɛ́ më jɛelënë awu bunë gha yɛsɛ nakwatɩ gbo lɛ rezo sosionelë ghë lɛnë, mabu kë bá elɛ é? ?Më jɛelënë bába kelë esë yɛ álɛ kebë enʋn ofosʋ celenë eji sɛhʋn bu gbɔnë ghë wú?’ Shìelë, éboka eɲë jɛelë álɛ kebë ele kolonë kë kolo Ʒoovanë lɛ, ntɩjinë kë bɔ́ bá në ghënë lɛ mɛnsɩ eyi. ?Élé eɲë éba elɛ bu ntɔnë é? Eɲë lɛ eɲë jɛelënelë lɛ édidi Ofo jɔ, éboka kelë álɛ kebë eɔsɛ ece bà orù ebɔ mbë jɛmɛnnelë ghë. Eɲë lɛ kelë lɛ éo-omu eka Ofo ndanë. Àlɛ́ ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ në ebɔ cibɩ enʋn aʋn-nkpɔ alɛ ngikinë kë ɔɔ ntɩji, kë ekpa edi ecele fɛ Ʒeremi mɩnɛnnë lɛnë, bu ntɔnë ése kelë ayɔghɔ.

CƐWUELË TETE EBOKA ELË ÁLƐ EBË ERISHI EKPƐKPƐ JEJE BU NGBEƝI

9. ?Mabughëwu Daniɛlë lɛ, Ebre ncasɔghɔ gbeenelë lɛ kebë ele kelë esë aɛn ghë Babilɔnë gbo é?

⁹ N’ye Daniɛlë lɛ Ebre ncasɔghɔ gbeenelë lɛ kë bá ɲí kelë yí kanga Babilɔnë gbonë, jeje bu ntɛnɩ bá kelë ngbeɲinë gha boepi gha fɩ́ kelë, kelë oo gbo se. Kpa-nkpɔ, Babilɔnë-aghɩnelë kë vívi n’ye kebë elɔ Daniɛlë lɛ cɛwuelë lɛ bë elɛ kelë oo bunelë. Eyikpe˗mbogho ntɔnelë, kebë eyaya kelë bu álɛ kebë edi juman elɔ blengbinë. Bunë kë bá eyaya kelënë bá elɔ bu nfre nfre bá ejeje kelë ntɩjinë kë bɔ́ bá Ʒoova ghënë.

10. ?Jeje bu pidɛ nkpɔca bá Ebre eyikpe˗mboghonelë ngbeɲi é?

¹⁰ Jeje bu pidɛnë bá Ebre eyikpe˗mboghonëlë ngbeɲinë, bë eɔsɛ elɛ kelë fɛ n’ye gha kpɛkpɛ wu mɩnɛn: Blɛngbinë hɛ́ Daniɛlë lɛ, Ebre ncasɔghɔ gbeenelë lɛ kɔ kebë edi mpʋ ntɛnɩ blengbinë alɔ kelënë powu. Kë mʋ́n kɔ kë gha ɔɔsɛ kebë edi mpʋ ntɔnelë, noo Moizë Mbranë hɛ́ báshi kɔ kë gha édi mpʋnë gha cá wunë (Dan. 1:​5, 8). Ebre ncasɔghɔ ntɔnelë kebë eɔsɛ ehɛ kelë esë kɔ kebë eɔsɛ enɛ epiɛ Ofo Mbranë, noo kë ɲí kelë yí kanga, kë gha ɔɔ shigbë n’ye kebë elɛ kerie bunë kë kolo. Kebë ekpa eɔsɛ edi akɔnda n’ye, àlɛ́ kë alɛ bunë bë eɔsɛ elɛ blengbinë tɛnë, blengbinë bë eɔsɛ emianmian kelë. ?Ese mabu kë lɛ́ é?

11. ?Élé Daniɛlë lɛ, cɛwuelë lɛ kë bá ya n’ye aɛn jí kelë shi é? (Kpa kpɩ fotonë esë.)

¹¹ Ebre eyikpe˗mboghonë kë cé kelë Babilɔnë álɛ kebë eyaya kelë bunë, kelë alɛ́ sɛsɛ ëë Biblënë hɛ́ kɔ kë dí ecele Ʒoova ngbeɲi. Kelë ëë lɛ́: Daniɛlë lɛ, Shadrakë lɛ, Meshakë lɛ, Abɛdë-Nego lɛ. Cɛwuelë alɛ́ ntɔnë kë bóka kelë esë ë kë ríshi kpɛkpɛ jeje bunë fɩ́ kelënë ngbeɲi, kë kpa dí ecele. Kelë cɛwuelë alɛ́ ntɔnë kë cé kelë esë mbë, kë gha dí blengbinë mpʋnë. Kë dí ecele Ʒoova ngbeɲi. Bu ntɔnë lɔ́ Ʒoova yɔ́ kelë shi.—Dan. 1:​6-12, 17.

12. ?Mabu bë eɔsɛ eboka ncasɔghɔ lɛ ngɔyighɔ lɛ amɛn, álɛ kebë eɔsɛ erishi ekpɛkpɛ edi ecele jeje bu ngbeɲi é?

¹² ?Eyikpe˗mbogho lɛ eyighɔ-mbogho lɛ, fù apʋpʋnë eɲë cɛwuelë etanë, elɛ eɲë fɛ n’ye eɲë éyɔyɔ kelë mɩnɛn wú? Daniɛlë lɛ cɛwuelë lɛ kë bóka kelë esë ë kë nɩ́ bu yɔghɔ bɔ́. Fɛ Daniɛlë lɛ cɛwuelë lɛ mɩnɛnnë, ɲi cɛwuelë ntɛnɩ kë edi ecele esʋ Ʒoova, óó kë ekpa epetè eji etu maɛnnë akɔndanë (1 Jean 2:​15-17). Cɛwuelë ayɔghɔ bë eɔsɛ eboka fë, fë édi ecele “bu jɛelë” ghë bɔ́bɔ́, álɛ Ʒoova bë etu fë àkpa, bë ekpa eyɔ fë shi (Luc 16:10). Àlɛ́ fë në edi ecele bu jɛelë ntɔnelë ghënë, àlɛ́ mianmian bu ologbɔ aba fë ngbeɲi fë oohʋn ghënë, fá edi ecele.

CƐWUELË AYƆGHƆ EBOKA ELË Ë ELË ELƐ BUNË NGIKI AƐN GHË, YIKI GHA ƆƆSƐ BË ELƐ WUNË

13. ?Bu kpɛɛkpɛ nkpɔca bá Daniɛlë lɛ, cɛwuelë arɩnë lɛ ngbeɲi é?

¹³ Cɛwuelë tete bë eɔsɛ eboka kelë esë álɛ kebë elɛ bunë ngiki aɛn ghë, yiki gha ɔɔsɛ bë elɛ wunë. Elë éhɛ Daniɛlë lɛ ëë cɛwuelë arɩnë lɛ jɔ je. Blengbi Nabikodonozɔrë kímëla nkpɔnë epɛ ëë, vívi n’ye kebë eya ëë mëlanë eshi. Daniɛlë lɛ cɛwuelë arɩnë lɛ esë kë nʋ́n n’yo. Në lɔ́ kë lɛ́lɛ ntɛɛn-yiyighɩnë kë elɛ camë bunë lɛ, amɔnwughɩnë kë nʋ́n Babilɔnë oonë ghënë lɛ powu. Blengbinë gha yá kelë mëlanë në kínë, ese në hɛ́ kɔ kelë omunë kebë eboepi enɩnɩ mëlanë në kínë eya në, álɛ kebë ekpa enɩnɩ ëë eshi. Bu ntɔnë, yiki gha ɔɔsɛ bë elɛ ëë! (Dan. 2:​3, 9-11). Àlɛ́ kë gha ɔɔsɛ gha lɛ́ bunë blengbinë vívinë wunë, në ée aɛnshijighɩnelë kwapowu. Daniɛlë lɛ ëë cɛwuelë arɩnë lɛ esë kë nʋ́n aɛnshijighɩnë kebë ee kelënë ghë. Jɔ kpɛɛkpɛ ntɔnë ghënë, Daniɛlë lɛ cɛwunelë lɛ kë pɔ lɛ́ bu aʋn-nkpɔ.

14. ?Élé Daniɛlë lɛ cɛwuelë arɩnë lɛ kë bá tú kelë esë àkpa é? (Kpɩ fotonelë esë).

¹⁴ Ghɩwu ghë, Daniɛlë yí hɛ́ blengbinë kɔ bë elɔ në cibɩ je, álɛ në éwa enɩnɩ mëlanë shi eya ëë. N’yonë Daniɛlë ka yí fɩ cɛwunelë. Biblënë ehɛ elë kɔ: “Në hɛ́ kelë kɔ kebë esɛrɛ Ofonë nʋn oforunë álɛ bë ewu kelë orɔhɔ, bë eya kelë bunë loghoshinë, álɛ në lɛ në cɛwunelë lɛ, kë ghe ee kelë” (Dan. 2:18). Ʒoova cé kelë sɛrɛnë, në bɔ́ mëlanë Nabikodonozɔrë kínë yá Daniɛlë, në kpa yá ëë eshinë. ?Mabu shú é? Daniɛlë lɛ cɛwuelë arɩnë lɛ kë wú nkwɔ, blengbinë kpa bɔ́ juman ologbɔ lé kelë mërɩ Babilɔnë oonë ghë.—Dan. 2:​19, 47-49.

15. ?Mabu ebë eɔsɛ eɲishi Daniɛlë lɛ cɛwuelë lɛ jɔnë ghë é? (Galates 6:2).

¹⁵ Ebë eɔsɛ eɲi bu ayɔghɔ fannga nhɛn shi Daniɛlë lɛ cɛwuelë lɛ jɔnë ghë. Epidɛghë, àlɛ́ jɔ akpɛɛkpɛ në efɩ elënë, elë gha éso elë esëkpɔ wo. Elë gha éɲa orùce lɛ aɛnba lɛ shi bë elɔ elë ghe eviɛ boka. Aɲʋnghë, gha élogho bunë efɩ fënë shi. Fë éɔsɛ ehɛ nɔnjɛelë fuɔ n’ye kebë esɛrɛ Ofo álɛ Ofo bë eboka fë bunë efɩ fënë ghë (2 Cor. 1:11). Ghaghaghë n’ye Ʒoova bë eɔsɛ eghʋ̀ fë ofosɛrɛnë ghë lɛ nɔnjɛelënelë esë ofosɛrɛnë ghë lɛ ele fë mɛnsɩ. Ʒoovanë “ece elë ofosɛrɛnë” bë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë erishi ekpɛkpɛ bunë elë edi akɔnda n’ye elë gha ɔɔsɛ ebë erishi ekpɛkpɛ ëë ghë wunë ngbeɲi (Ps. 65:2; Éph. 3:20). Àlɛ́ elë aɲi cɛwuelënë kelë esë kë esʋ Ʒoovanë, kebë eɔsɛ eboka elë álɛ ebë erishi ekpɛkpɛ mianmian bu nfre nfrenë efɩ elë oohʋn ghënë powu ngbeɲi.—Ka Galates 6:2.

CƐWU TETENË BË EƆSƐ ETU ELË ÀKPA CIBƖ KPƐƐKPƐ GHËNË

16. ?Bu kpɛɛkpɛ nkpɔca fɩ́ Daniɛlë n’ye në bá hɔ́sɛnë é?

¹⁶ Ʒoova lɛ́ Cɛwu tetenë bë eɔsɛ etu elë àkpa bu akpɛɛkpɛnë efɩ elënë kwapowu ghë, àlɛ́ bɔ́bɔ́ elë alɛ elë esëkpɔ. Daniɛlë hɔ́sɛ dɔ́ pëlɛ, agheci në ɔɔ agbʋʋn 90. Cibɩ ntɔnë ghë, Mɛdë-aghɩ lɛ Pɛrsë-aghɩ lɛ ëë kë emimi Babilɔnë oonë aɛn. N’yonë, Daniɛlë edi juman elɔ blengbi Darisë pëlɛ. Noo Daniɛlë ee jumannë edinë yí orù she blengbinë barughɩnë aghɔ ee jumannë kë edinë, kë ka kɔ́ Daniɛlë kɔru. N’yonë, kë bába mbë álɛ kebë ée ëë bë erɔ. Kë fáfa blengbinë álɛ bë esiɲe mbra nkpɔnë ehɛ kɔ ghɩʋn ghe esɛrɛ Ofo fuɔ, blengbinë esëkpɔ cece ëë ngiki powu bë esɛrɛ. Ese, Daniɛlë ëë gha rí ofosɛrɛ shi, n’yonë kë ɲí ëë nɛ́ fú jra ninë ghë. N’ye Daniɛlë bá nʋ́n jra ninë ghënë, në lɛ́ në esëkpɔ, cɛwu ngʋʋn gha nʋ́n n’yo, álɛ bë eboka ëë cibɩ ntɔnë ghë. ?Ese, teteghë, Daniɛlë lɛ́ ëë esëkpɔ wú?—Dan. 6:​4-16.

17. ?Fɛ n’ye Daniel 6:​19-23 eba ehɛnë mɩnɛn, élé cɛwu yɔghɔnë Daniɛlë lɛ Ʒoova lɛ dínë bá bóka ëë é?

¹⁷ Daniel 6:​19-23 eya n’ye Ʒoova bá ghʋ́ atrɛ bu ghë cá Daniɛlë. (Ka ëë). N’ye Daniɛlë bá nʋ́n jra ninë ghënë; në Cɛwu yɔghɔ tetenë bóka në, Cɛwu ntɔnë ëë lɛ́ Ʒoova. Ʒoova cá ëë píeji jranelë ɲi. Kë ɱɛ́n Daniɛlë nɛ́ fú jra ninë ghënë, ci bë eri, blengbi Darisë yí gbo, në fúɔ lɛ́lɛ Daniɛlë. Daniɛlë hɛ́ ëë kɔ: “Më Ofonë tʋ́ ëë wawɛnë wá tí jranelë eyimbu ni, [...] noo më gha lɛ́ lakwa ëë ngbeɲi” (Dan. 6:22). Ntɩji gbɔnë Daniɛlë bɔ́ bá Ʒoovanë lɛ́ ëë Cɛwu yɔghɔnë ghënë ë bóka ëë n’ye në bá nʋ́n jɔ kpɛɛkpɛ ntɔnë ghënë.

18. ?Mabughëwu yɛsɛ n’ye ebë elɛ Ofo cɛwu é? ?Élé ebë eba eɔsɛ elɛ Ofo cɛwu é? (Kpɩ fotonelë esë; kpa kpɩ kare “Ʒoova: Më Shì, më Ofo, më Cɛwu.”)

¹⁸ ?Elɛ fë fɛ n’ye fë lɛ́ fë esëkpɔ noo fë ká fë shikwaghɩ lɛ më-cɛwuelë lɛ miji wú? Agheci kɔ́ kë cé fë oku fuɔ álɛ fë éyi edi fë Ofo jumannë o, agheci fë ní yí oku fuɔ álɛ fë éyi ehʋn-oo. Kɔpɛ orogba nkpɔ ëë epɛ fë o, kɔ́ sɛhɔ ëë epɛ fë o, kɔ́ fë nʋn tɩlefa noo fë esʋ Ʒoova ghëwu o. Jɔ akpɛɛkpɛ ntɔnelë ghënë, bë eɔsɛ elɛ fë fɛ n’ye fë lɛ́ fë esëkpɔ, fë gha ɔɔ ghɩʋn álɛ bë eboka fë wu mɩnɛn. Ese, gha épa-aɛn n’ye Ofo cɛwuelënë kë ghe lɛ́ kelë esëkpɔ wu tata. Ʒoova omunë ehɛ elë kɔ ná etu elë àkpa, ná eboka elë aʋnnë elë anʋnnë kwapowu (Ps. 139:​7-10). Jì Ʒoova ntɩ, mʋn n’ye në ewu fë, ná eboka fë.

EBÁ EƆ CƐWUELË MƖƖ BË ELƐ ANANAN

19. ?Mabughëwu ebë eɲi cɛwuelë ayɔghɔ amɛn é? (1 Thessaloniciens 5:​2, 11).

¹⁹ Yɛsɛ n’ye ebë eɲi cɛwuelë ayɔghɔ amɛn. ?Mabughëwu é? Noo “Ʒoova micinë” edadasɛnë, cɛwuelë ayɔghɔ eboka elë, álɛ ebë enɩ bu ayɔghɔ ebɔ. Kë etu elë àkpa, kë ele elë ndɔnʋn (ka 1 Thessaloniciens 5:​2, 11). Noo akoto Piɛrë mʋ́n n’ye “bu powu rere-kunë dasɛnë,” në ghɛ́ghɛ kɔ: “Ékolo eɲë esë edɔ tete.”—1 Pierre 4:​7, 8.

20. ?Cɛwu nfre nkpɔca elë evivi n’ye ebë eɔ é? ?Àlɛ́ elë aɲi cɛwuelë ayɔghɔnë, mabu bá eshu é?

²⁰ Cɛwuelë ayɔghɔ lɛ́ bu yɔghɔnë Ʒoova hɔ́ elë, bayɛ n’ye ebë eɔ cɛwuelë. N’yonë, fɛ Daniɛlë mɩnɛn, elë éɲi cɛwuelë. Eɲë ofokwanë ghë, éɲi cɛwuelë fɛ Ʒeremi mɩnɛn álɛ kebë emimi eɲë aɛn, kebë ele eɲë ndɔnʋn álɛ eɲë ésʋ Ʒoova eyi. Éghʋ̀ghʋ ngikinë kebë eɔsɛ eboka eɲë álɛ eɲë édi ecele Ʒoova ngbeɲi eyinë. Àlɛ́ aba ayɛnë, ése eɲë esë eshi ebɔ bunë efɩ eɲënë jɔ ehɛ nɔnjɛelënelë álɛ kebë ebɔ ele kelë ofosɛrɛ ghë. Bu powu ghë, éghaghaghë n’ye Ʒoova ëë lɛ́ eɲë Cɛwu yɔghɔ tetenë. Në ghe eɲa eɲë shi wu tata (Héb. 13:5). Àlɛ́ elë powu elë aɲi Ʒoova cɛwunë, ebë eɔsɛ eboka elë esë álɛ ebë erishi ekpɛkpɛ, elë cɛwudinë esë bë enʋnghë mɩɩ bë elɛ ananan.