آیا سرنوشت با محبت خدا سازگار است؟‏

‏«ما سرنوشت را تدبیر جاودانی خدا معنی می‌کنیم،‏ که توسط آن،‏ خواست خود را در مورد هر شخص،‏ معین کرده است.‏ زیرا او همهٔ آنان را در شرایط یکسان خلق نکرد،‏ بلکه از پیش،‏ بعضی را برای زندگی جاودانی و بعضی دیگر را برای لعنت ابدی معین کرد.‏»‏

جان کالوین،‏ پروتستان رفورمیست،‏ در کتاب مؤسسات دین مسیحی‏،‏ تصور خود را از سرنوشت به شکل فوق تعریف کرد.‏ این تصور بر این ایده استوار است که خدا،‏ عالِم کل می‌باشد و اعمالی که بدست مخلوقاتش انجام می‌گیرند نمی‌توانند تدابیر خدا را مورد سؤال قرار دهند یا او را ملزم به تغییر دادن مقاصد خود بکنند.‏

آیا واقعاً این چیزیست که کتاب مقدس دربارهٔ خدا به ما توضیح می‌دهد؟‏ و از آن مهمتر،‏ آیا یک چنین توضیحی با خصوصیات خدا،‏ بخصوص با برجسته‌ترین خصوصیت وی —‏ محبت —‏ سازگار است؟‏

خدایی که قادر به پیشگویی آینده است

خدا می‌تواند آینده را پیشگویی کند.‏ او دربارهٔ خود چنین می‌گوید:‏ «آخر را از ابتدا و آنچه را که واقع نشده از قدیم بیان میکنم،‏ و میگویم که ارادهٔ من برقرار خواهد ماند و تمامئ مسرّت خویشرا بجا خواهم آورد.‏» (‏اشعیا ۴۶:‏⁠۱۰‏)‏ طی دوران تاریخ بشر،‏ خدا موجبات ثبت نبوتهایش را فراهم آورد تا بدین وسیله نشان دهد که می‌تواند از پیش‌آگاهی خود در پیشگویی رویدادهای آینده قبل از وقوع آنها،‏ استفاده کند.‏

از این رو،‏ در ایام بلشصر،‏ پادشاه بابل،‏ هنگامی که دانیال نبی دربارهٔ دو حیوان وحشیی که یکی دیگری را از میدان بدر می‌کند رؤیایی دید،‏ یَهُوَه تعبیر آن رؤیا را به او چنین گفت:‏ «امّا آن قوچ صاحب دو شاخ که آنرا دیدی پادشاهان مادیان و فارسیان میباشد.‏ و آن بُز نرِ ستبر پادشاه یُونان میباشد.‏» (‏دانیال ۸:‏⁠۲۰،‏۲۱‏)‏ این امری بدیهی است که خدا برای آشکار کردن توالی قدرتهای جهانی از پیش‌آگاهی خود استفاده کرد.‏ به ترتیب،‏ اول ماد-‏پارس و بعد یونان،‏ جانشین قدرت حاکم وقت یعنی امپراطوری بابل می‌شدند.‏

نبوتها می‌توانند حتی در مورد یک شخص نیز باشند.‏ برای مثال،‏ میکاه نبی اعلام کرد که مسیح باید در بیت لحم متولد بشود.‏ (‏میکاه ۵:‏⁠۲‏)‏ خدا در این مورد نیز،‏ بار دیگر از پیش‌آگاهی خود استفاده کرد.‏ ولی اعلام این رویداد دلیل بخصوصی داشت و علت آن آشکار کردن هویت مسیح بود.‏ این عمل خدا،‏ عمومیت دادن به آموزشی به نام سرنوشت را که تمامی افراد را شامل شود،‏ تأیید نمی‌کند.‏

لیکن برخلاف آن،‏ نوشته‌های کتاب مقدس آشکار می‌سازند که موقعیتهایی وجود دارند که خدا اراده می‌کند،‏ در مورد عاقبت و نتیجهٔ امری از پیش،‏ آگاهی نداشته باشد.‏ درست قبل از نابودی سدوم و غموره،‏ او اعلام کرد:‏ «اکنون نازل میشوم تا [ببینم] موافق این فریادیکه بمن رسیده بالتمّام کرده‌اند والّا خواهم دانست.‏» (‏پیدایش ۱۸:‏⁠۲۱‏)‏ این متن به طور آشکار به ما نشان می‌دهد که خدا پیش از آنکه موضوع را مورد رسیدگی و تحقیق قرار بدهد،‏ از وسعت فساد و تباهی در آن شهرها آگاهی نداشت.‏

درست است که خدا می‌تواند رویدادهای معینی را پیش‌بینی کند،‏ اما در موارد بسیاری او اراده کرده است که از پیش‌آگاهی خود استفاده نکند.‏ از آنجایی که خدا قادر مطلق است،‏ او این آزادی را دارد که از توانایی‌های خود،‏ نه بر طبق خواسته‌های انسانهای ناکامل،‏ بلکه بر حسب خواست خویش استفاده کند.‏

خدایی که می‌تواند اوضاع را سامان بدهد

اشخاص دیگری نیز مانند کالوین می‌گویند که خدا سرنگونی انسان را در گناه،‏ پیش از خلقتش معین کرده و همچنین «برگزیدگان» را قبل از آن گناه،‏ مقدر کرده بود.‏ در صورت حقیقت داشتن این مطلب،‏ اگر خدا با وجود آگاهی کامل از اینکه آدم و حوا به زندگی ابدی دسترسی پیدا نمی‌کنند،‏ امید آن را به آنان می‌داد،‏ آیا این عمل،‏ ریاکارانه نمی‌بود؟‏ علاوه بر آن،‏ در هیچ جای نوشته‌های مقدس،‏ چیزی در این مورد نیامده است که اولین مرد و زن نمی‌توانستند دربارهٔ این موضوع تصمیم‌گیری کنند که:‏ یا با پیروی از هدایتهای الهی تا ابد زندگی کنند،‏ و یا آنها را رد کرده و بمیرند.‏ —‏ پیدایش،‏ باب ۲‏.‏

آیا گناه آدم و حوا جلوی مقصود خدا را گرفت؟‏ خیر،‏ زیرا بلافاصله بعد از اینکه آنان گناه کردند،‏ خدا اعلام کرد که ‹ذریتی› را خواهد آورد که آن «ذریّت» شیطان و عوامل او را از میان خواهد برد،‏ و اینکه او دوباره اوضاع را بر روی زمین سامان خواهد داد.‏ همانطوری که تعداد کمی حشره نمی‌توانند مانع این بشوند که یک باغبان ثمرهٔ خوبی بدست بیاورد،‏ نافرمانی و عصیان آدم و حوا نیز مانع این نخواهد شد که خدا زمین را به یک بهشت تبدیل کند.‏ —‏ پیدایش،‏ باب ۳‏.‏

خدا بعدها آشکار ساخت که در آینده یک حکومت ملکوتی بوجود خواهد آمد که به شخصی از نسل پادشاه داود سپرده خواهد شد،‏ و دیگران هم در این ملکوت شریک خواهند بود.‏ این افراد «مقدّسان حضرت اعلی» خوانده شده‌اند.‏ —‏ دانیال ۷:‏⁠۱۸؛‏ ۲سموئیل ۷:‏⁠۱۲؛‏ ۱تواریخ ۱۷:‏⁠۱۱‏.‏a

پیشگویی کردن،‏ مقدر کردن نیست

عدم خواست خدا در آگاهی از اینکه بشر چه راهی را خواهد رفت،‏ او را از نبوت نتایج اعمال خوب و بد بشر باز نداشت.‏ تعمیرکاری را که به یک راننده دربارهٔ وضعیت بد وسیلهٔ نقلیه‌اش هشدار می‌دهد،‏ نمی‌توان مسئول تصادف دانست،‏ یا او را متهم به مقدر کردن آن کرد.‏ به همین دلیل هم نمی‌توان خدا را متهم به مقدر کردن نتایج غم‌انگیز اعمال افراد کرد.‏

یک چنین چیزی در مورد نوادگان اولین زوج بشری نیز صادق است.‏ قبل از اینکه قائن برادر خود را بکشد،‏ یَهُوَه به قائن حق انتخاب داد.‏ آیا او بر گناه چیره می‌گشت،‏ یا گناه بر او؟‏ در هیچ جای آن روایت مشاهده نمی‌کنیم که یَهُوَه از قبل معین کرده باشد،‏ قائن دست به انتخاب بد زده و برادرش را به قتل خواهد رسانید.‏ —‏ پیدایش ۴:‏⁠۳–‏۷‏.‏

بعدها،‏ شریعت موسی در هشداری به اسرائیلیان،‏ نتیجهٔ روی برگرداندن از یَهُوَه را —‏ برای مثال،‏ توسط ازدواج با زنانی از قومهای کافر —‏ برای آنان آشکار ساخت.‏ آنچه که پیشگوئی شده بود،‏ اتفاق افتاد.‏ این را می‌توان در مورد سلیمان پادشاه ملاحظه کرد که در سالهای آخر عمرش،‏ تحت تأثیر زنان خارجی خود،‏ دست به بت‌پرستی زد.‏ (‏۱پادشاهان ۱۱:‏⁠۷،‏۸‏)‏ بلی،‏ خدا به قوم خود هشدار داد و لیکن اعمال یکایک اشخاص را از پیش مقدر نکرد.‏

منتخبین مسیحی یا برگزیدگان،‏ اگر می‌خواهند از پاداشی که به آنان وعده داده شده است،‏ یعنی حکومت با مسیح در آسمان،‏ محروم نگردند،‏ تشویق شده‌اند که از خود استقامت به خرج دهند.‏ (‏۲پطرس ۱:‏⁠۱۰؛‏ مکاشفه ۲:‏⁠۵،‏۱۰،‏۱۶؛‏ ۳:‏⁠۱۱‏)‏ همان طور که تنی چند از حکمای الهیات در گذشته می‌پرسیدند،‏ اگر خوانده شدن برگزیدگان به شکلی قطعی بوده است،‏ پس چرا یک چنین تذکراتی به آنان داده شد؟‏

سرنوشت و محبت خدا

انسان «بصورت خدا» آفریده و به او ارادهٔ آزاد داده شد.‏ (‏پیدایش ۱:‏⁠۲۷‏)‏ اگر قرار بود که انسانها،‏ برخلاف آدمهای ماشینی که همهٔ حرکات آنها از پیش تعیین شده است،‏ از روی محبت به خدا خدمت بکنند و او را محترم بشمارند،‏ در آن صورت،‏ ارادهٔ آزاد،‏ امری ضروری می‌بود.‏ به این ترتیب خدا می‌توانست تهمتهای غیرعادلانه را توسط محبتی که مخلوقات باشعور و آزاد به وی نشان می‌دادند،‏ رد کند.‏ او می‌گوید:‏ «ای پسر من حکمت بیاموز و دل مرا شاد کن،‏ تا ملامت‌کنندگان خود را مجاب سازم.‏» —‏ امثال ۲۷:‏⁠۱۱‏.‏

اگر خادمان خدا از پیش مقدر یا برنامه‌ریزی می‌شدند،‏ این سؤال به وجود می‌آمد که آیا آنان واقعاً به خالقشان محبت دارند؟‏ همچنین،‏ اگر خدا بدون توجه به شایستگی افراد،‏ سرنوشت آنان را به گونه‌ای انتخاب می‌کرد که به سعادت و جلال آسمانی دست یابند،‏ این امر برخلاف انصاف او نمی‌بود؟‏ به علاوه،‏ این مسئله که با عده‌ای در جهت نفع آنان رفتار شود،‏ و عده‌ای دیگر برای کیفر ابدی مقدر شوند،‏ بسختی می‌تواند احساس قدردانی واقعی را در «منتخبین» یا «برگزیدگان»،‏ بوجود بیاورد.‏ —‏ پیدایش ۱:‏⁠۲۷؛‏ ایوب ۱:‏⁠۸؛‏ اعمال ۱۰:‏⁠۳۴،‏۳۵‏.‏

سرانجام،‏ مسیح به شاگردانش گفت که بشارت را به همهٔ افراد بشر موعظه کنند.‏ اگر خدا از قبل اشخاصی را که باید نجات پیدا کنند انتخاب کرده باشد،‏ آیا این عمل وی موجب تنزل غیرتی که مسیحیان در بشارت دادن از خود نشان می‌دهند،‏ نمی‌شود؟‏ آیا کار موعظه را اصولاً بی‌معنی نمی‌کند؟‏

محبت بی‌طرفانه از طرف خدا،‏ قوی‌ترین نیرویی است که می‌تواند انسان را برانگیزد که در ازای آن به او عشق بورزد.‏ بزرگترین ابراز محبت خدا این بود که پسرش را برای بشر ناکامل و گناهکار قربانی کرد.‏ پیش‌آگاهی خدا در مورد پسرش،‏ یک مورد خاص است و به ما اطمینان می‌دهد که وعده‌های اصلاحات،‏ بر مبنای عیسی،‏ حقیقتاً تکمیل خواهند شد.‏ پس بیائید به آن پسر ایمان آورده،‏ همچنین به خدا نزدیک شویم.‏ بگذارید قدردانی خود را با قبول دعوت خدا برای شروع رابطه‌ای نیکو با خالقمان،‏ نشان بدهیم.‏ خدا امروز،‏ این دعوت را از تمام کسانی که می‌خواهند بر طبق ارادهٔ آزاد خود عمل کرده محبت خود را به او نشان بدهند،‏ بعمل می‌آورد.‏

‏[پاورقی]‏

‏[کادر در صفحهٔ ۷]‏

آنان به عنوان یک گروه،‏ مقدر شده‌اند

‏«زیرا آنانیرا که از قبل شناخت ایشانرا نیز پیش‌معیّن فرمود تا بصورت پسرش متشکّل شوند تا او نخستزاده از برادران بسیار باشد.‏ و آنانیرا که از قبل معین فرمود ایشانرا هم خواند و آنانیرا که خواند ایشانرا نیز عادل گردانید و آنانیرا که عادل گردانید ایشانرا نیز جلال داد.‏» (‏رومیان ۸:‏⁠۲۹،‏۳۰‏)‏ کلمهٔ «پیش‌معیّن» که پولس آن را در این آیات استفاده کرده است،‏ برای ما به چه معنیست؟‏

استدلال پولس در اینجا،‏ یک بحث مطلق در حمایت از سرنوشت فردی نیست.‏ در اوایل قرن اخیر،‏ دیکسیونِر دو تئولوژی کَتولیک‏،‏ استدلال پولس را (‏رومیان،‏ بابهای ۹ تا ۱۱‏)‏ به این صورت توضیح می‌دهد:‏ «عقیدهٔ رو به افزایش در بین محققان کاتولیک،‏ چنین می‌باشد که مفهوم واقعیِ تعیین سرنوشت برای زندگی ابدی،‏ ذکر نگردیده است.‏» همان مأخذ،‏ سپس از م.‏ لاگرِنج نقل می‌کند که می‌گوید:‏ «مسئله‌ای که نخست توسط پولس مطرح شد،‏ ابداً مسئلهٔ سرنوشت و رانده‌شدگی از درگاه خداوند نیست،‏ بلکه فقط موضوع خوانده شدن ملل بیگانه به فیض مسیحیت است؛‏ وضع مقابل آن،‏ فقدان اعتقاد یهودیان می‌باشد.‏ .‏ .‏ .‏ آن مطلب به طور مستقیم در مورد اشخاص بخصوصی نیست بلکه در مورد گروههای ملل بیگانه و یهودیان می‌باشد.‏‏» —‏ چاپ حروف به طور مایل از طرف ماست.‏

در سالهای اخیر،‏ کتاب مقدس اورشلیم‏،‏ نتیجه‌گیری مشابهی را در مورد بابهای (‏۹ تا ۱۱‏)‏ ارائه داد:‏ «بنابراین،‏ موضوع این بابها،‏ مسئلهٔ مقدر کردن جلال و یا حتی ایمان یک شخص نیست،‏ بلکه دربارهٔ نقش اسرائیل در تکامل تاریخ نجات بشر،‏ تنها مسئله‌ای که توسط گفته‌های عهد عتیق مطرح شده است،‏ می‌باشد.‏»‏

آخرین آیات در رومیان باب ۸ نیز در همین زمینه است.‏ بنابراین،‏ این آیات می‌توانند به ما بدرستی یادآوری کنند که خدا،‏ وجود طبقه یا گروهی را از میان افراد بشر پیش‌بینی کرد که برای حکومت با مسیح خوانده می‌شدند و همچنین شرایطی را که آنان باید واجد آن می‌بودند،‏ وضع کرد —‏ و این امر،‏ بدون اینکه عدهٔ بخصوصی را از پیش به عنوان برگزیدگان معین کند به انجام رسید،‏ در غیر این صورت برخلاف محبت و عدالت او می‌بود.‏