Krakatoa—Masarungkaran Manen ti Nadidigra
BABAEN TI KORESPONSAL TI AGRIINGKAYO! IDIAY INDONESIA
TI APLAYA ti Carita kasla nakataltalna a lugar. Awan makita iti dayta a mangisingasing iti nariribuk a napalabas. Iti amin a buyana daytat’ maysa a natalna a pagbakasionan idiay Java, agarup 150 kilometro iti lauden ti siudad ti Djakarta ken masarakan idiay Sunda Strait, isu a namagsina kadagiti isla ti Indonesia a Java ken Sumatra. Ti kinaadu ti tao ken ti nabannayat a panaggaraw dagiti lugan idiay Djakarta ti kasla mamagbalin a nakaad-adayo, ket ti kasasaad kasla nakataltalinaay ken makabang-ar. Sitatalged a naipatakder dagiti kadawyan a balbalay iti igid a mismo ti danum.
Ngem ti nagan—Aplaya ti Carita—dina iparangarang ti maysa a nariribuk a pakasaritaan. Ti “Carita” ket maysa a sao ti Indonesia a kaipapananna “pakasaritaan,” ket daytoy a lugar, kas met kadagiti dadduma a lugar, ti pudno a mangisalaysay kadagiti nakalkaldaang a pakasaritaan—nga amin ket nagtaud iti maymaysa a didigra a siraranggas a bimtak ditoy a lugar ket narikna iti aglikmut ti lubong.
No matmatan ti ballasiw ti nalinak, asul a dandanum ti Sunda Strait manipud iti Aplaya ti Carita, makita ti maysa ti maysa a grupo dagiti babassit nga isla. Manipud iti maysa kadakuada—ti Anak Krakatau (Anak ti Krakatoa)—ket agas-asuk pay laeng. Ti nakaam-amak a nagan ipalagipna ti nauyong nga “ama,” ti Bantay Krakatoa, a kaaduan iti dayta ti limneden iti dandanum ti Sunda Strait kalpasan ti ibebettakna iti kapigsaan a panagbettak iti amin a moderno a historia idi Agosto 27, 1883.
Adda 17 a bilangmi a naggapu iti Aplaya ti Carita tapno bisitaenmi ti grupo dagiti isla. Nangarkilakami ti maysa a lantsa a mangaramid iti 40 kilometro nga ibaballasiw iti baybay. Idi naglumenen ti panagkitami iti aplaya ti Java, nalagipko ti naranggas a napalabas ti Krakatoa.
Ti Naranggas a Pakasaritaan ti Krakatoa
Itatta, ti Krakatoa tuktukoyenna ti maysa a grupo dagiti uppat nga isla: ti Rakata, Panjang, ken Sertung, agraman ti nabiit pay a timmaud nga Anak Krakatau nga adda iti tengnga. Ti Rakata ket nabayagen a lugar dagiti bulkan. Dimmakkel iti kasta unay adu a siglon ti napalabas idi dua pay a bulkaniko a bantay ti timmaud manipud iti asideg a baybay ket nagin-inut a naisilpo iti Rakata tapno maporma ti nakauy-uyong a Bantay Krakatoa. Nasayaat ta, kasla gapu amin iti daytoy a kinaaktibo a nagtalinaed a saan a natagitauan ti isla.
Nupay addada damag maipapan iti kalalainganna a panagbettak idi 1680 a nangdadael iti amin a mula, idi 1883, nasaknapan manen ti Krakatoa iti nalasbang a mulmula iti tropiko. Ngem nagbalin manen nga aktibo ti isla idi Mayo 20, 1883, a bimtak ken nangipugso iti pumice, dapo, ken napuskol a sengngaw. Nagtultuloy daytoy a panagbettak agingga iti Hunio ken Hulio. Iti ngalay ti Agosto, amin dagiti tallo a kangrunaan nga abutna agipugpugsodan iti adu a sengngaw, tapuk, pumice, ken dapo. Dagiti barko a lumabas iti baybay masapul a lasatenda ti adu a tumtumpaw a pumice, bayat a maarbisan ti dapo dagiti kubiertada.
Bayat ti ilalasatmi kadagitoy met laeng a dandanum, ti laeng agdisdisso iti kubiertami isu ti gagangay a tumayab nga ikan a di makaballasiw iti lantsami. Kasla narigat a panunoten ti tiempo idi adda nakaro a kinalidem ken pannakadadael kadagitoy a nalinak a dandanum. Ngem karugrugi pay laeng idi ti didigra.
Dandanin ti panagpatinggana idi Agosto 26, bayat a nagtultuloy ti agsasaruno a panagbettak. Kamaudiananna, idi Agosto 27, uppat a dadakkel a panagbettak—idi alas 5:30, 6:44, 10:02, ken 10:52 t.b.—ti nanggunggon iti bulkan. Ti nakapatpateg a maikatlo a panagbettak isut’ napigpigsa pay ngem iti napasamak idiay Hiroshima ken ti aniaman a simmaruno a panagbettak ti bomba atomika. Kinapudnona, kunaen ti dadduma a daytat’ addaan kapigsa a 100,000 a bomba hidrohena. Nangngeg dayta idiay Australia, Myanmar, ken Rodrigues, maysa nga isla a 5,000 a kilometro ti kaadayona idiay Taaw Indiano. Namimpito ket kagudua a daras a nagrikus iti daga ti kasta unay a panagbaliw ti kapigsa ti angin iti atmospera sakbay a nagpukaw dayta. Nagunggon dagiti barko agingga iti English Channel gapu iti allon a pinataud ti panagbettak.
Maysa nga ulep ti dapo ti timmayok agingga iti napattapatta a 80 kilometro sa nagwaras dayta. Simmipnget ti intero a rehion iti las-ud ti dua ket kagudua nga aldaw. Ti The New York Times nga Agosto 30, 1883, a nangadaw iti Lloyd’s ti Londres, pinakdaaranna dagiti amin a barko a liklikanda ti Sunda Strait. Daytat’ napeggad a paglayagan gapu ta “nagpukaw” dagiti amin a parola iti dayta. Nakangatngato ti nagteng ti tapuk ti bulkan iti atmospera, a sadiay insaknap ti angin dayta iti aglawlaw ti planeta iti adu a lawas. Ti maysa a nagbanaganna ket adda nakatawen wenno dua [a tawen] a naraniag nga ileleggak ti init, ilelennek ti init, dagiti bullalayaw iti init, ken dadduma pay a karkarna a mabuya iti atmospera.
Ti Pannakadadael iti Biag
Pinataud ti panagbettak dagiti dadakkel a dalluyon a maawagan tsunami, nga epekto ti ginggined, a tumayok pay agingga iti 15 metro iti taaw. Bayat ti panangablat ti dalluyon iti kumipkipeten a baybay iti ili ti Merak idiay Java, patienda a nakagteng pay iti 40 metro ti kangato ti naipussuak a danum. Nagayus dayta iti ili, a naan-anay a nangdadael iti dayta. Sumagmamano pay nga ili iti aplaya ti Java ken Sumatra ti kasta met laeng ti sinagabada. Dandani 37,000 a tattao ti linemmes ti tsunami iti daydi nga aldaw. Adda nasarakan a maysa a barko a pakigubat a naisadsad iti tallo a kilometro manipud iti aplaya!
Ania a talaga ti napasamak? Nangipugso ti nakaam-amak a Krakatoa iti dandani 20 a metro kubiko a rugit, a nangibus iti nakaad-adu a magma nga adda iti unegna. Nargaay ti awanen kargana a bantay, isu a nangipalned iti dua a kakatlo iti isla iti baybay. Ti daga a timmayok idi iti 300 a metro iti ngato ti patas ti baybay ket limneden iti 300 metro iti baba ti patas ti baybay. Kagudua laeng ti katayagan a bantayna, ti Rakata, ti nabati.
Ti nabati iti Rakata, agraman dagiti isla ti Panjang ken Sertung, ket nagaburan iti 30 metro a napudot, saan a nadam-eg a dapo. Mapapati a natay amin a biag. Idi nasurbey siam a bulan kalpasanna, adda laeng maymaysa a bassit a lawwalawwa a nasarakan a mangar-aramid iti balayna. Iti simmaganad nga adu a tawtawen, nagbalin ti Krakatoa a maysa a laboratorio a pagsirarakan bayat a pinaneknekan dagiti sientista ti panagsubli dagiti nabiag a bambanag kadagiti tallo nga isla. Ti kaasitgan a daga a pakasarakan kadagiti nabiag ket 40 kilometro ti kaadayona.
Nasurok la bassit nga 60 a tawen a napalabas, adda baro a bulkan a timpuar iti baybay iti tengnga dagiti tallo nga isla. Nagtultuloy a bimtak ken dimmakkel daytoy nga Anak ti Krakatoa (Anak Krakatau) bayat ti panaglabas ti tawen. Itatta daytat’ agarup 200 a metron ti katayagna, 2 kilometro ti kalawana—ken aktibo unay! Daytoy a pasaray-bumtak nga anak ti immuna a pinasiarmi.
Isasarungkar iti Anak ni Krakatoa ken Dagiti Kaarrubana
Simmangladkami iti asideg ti aplaya ti Anak Krakatau, ket medio narigatankam bassit a dimsaag iti lantsa iti nasileng a nangisit a kadaratan ti aplaya. Ti makindaya a murdong ti isla ket napuskol dagiti kayona a casuarina, a ti dadduma a puonda ket 60 centimetro ti diametroda. Adda met nakaskasdaaw a nagduduma a mulmula ken sabsabong. Adu a kita dagiti billit ti agtayabtayab iti kaykayo, ket agbibitin dagiti panniki iti maysa a kayo ti higos. Agkarkarayam dagiti alibot iti sirok dagiti ruot. Nakaad-adu dagiti insekto ken kulibangbang iti kabakiran ti isla.
Nupay kasta, ti pannakaipasngay manen ti Anak Krakatau ti linapdan ti adu a panagbettak bayat dagiti adu a tawen; agarup a 5 porsiento laeng iti isla ti kaskasdi a nasaknapan iti mula. Bayat ti pannagnami iti nakapuspuskol a nangisit a dapo nga agturong iti tuktok ti bulkan, nakitami a nadumaduma a mula ti mangrugrugin nga agtubo kadagitoy a nakamagmaga a bakras, nga agkarayamda agingga a tiltilen manen ida ti sumaganad a panagbettak.
Simngaw dagiti birri iti sikigan ti bulkan. Idi tan-awanmi ti nakabarbara nga abut manipud iti pingirna, makita a mismo ti kinarungsot daytoy nga umap-apuy nga ubing. Di ngarud nakaskasdaaw no ti nasaknap a tectonic plates ket agin-inut nga agririnnisirisda iti uneg ti Sunda Strait, a mamagbalin itoy nga ingget aktibo a bulkaniko a lugar iti lubong.
Pimmartak ti yaadu dagiti mula babaen ti pannakaimula dagiti kayo kadagiti asideg nga isla ti Sertung, Rakata, ken Panjang, a nanglikmut iti Anak Krakatau. Saanda met a bimtaken nanipud idi nakalalagip a panagbettakda idi 1883. Nasurok la bassit a maysa a siglo, a naimbagan ken nakaungardan, nagbalinda manen a natalinaay nga isla nga addaan kadagiti nalasbang a mulmula ti tropiko. Kinapudnona, iti laeng las-ud ti 20 agingga iti 40 a tawen kalpasan ti panagbettak, dagitoy nga isla ti nagbalin manen a kabakiran ken pagnaedan dagiti nadumaduma a kita ti billit, alibot, uleg, panniki, ken insekto. Nanipud idin, nagtultuloyen ti napartak a panagsubli ti biag.
Adda kadi kita ti biag a nakalasat iti nakaro a pudot ken agtinnag a dapo manipud iti Krakatoa? Di patien ti adu a botaniko ken zoologist nga addada nakalasat a kita ti biag, nupay dadduma pagduaduaanda daytoy a konklusion. Adut’ mangipapan a dagiti billit nga agawit kadagiti bukbukel ken dagiti mayanud a rugit manipud kadagiti nalayus a karayan ti Sumatra ken Java ti nangawit kadagiti nagsubli nga adu a nabiag a bambanag.
Bayat ti ipapanaw ti lantsami kadagiti nalinak nga asul a danum iti naguummongan dagiti isla tapno agawidkamin idiay Java, diak magawidan a panunoten ti nakaskasdaaw a kabaelan ti planetatayo a mangpasubli iti kasasaadna. No mabaybay-an, ti daga mapasublina ti bagina met laeng. Makaliwliwa dayta a panunoten, nangnangruna iti kinapudno a nagsaknapen iti sangalubongan ti panangdadael ti sangatauan ita iti daytoy a planeta. Itatta, dakdakkel pay ngem ti didigra iti Krakatoa ti in-inut nga ar-aramiden ti tao. Ngem no sardengan ti tao ti panangdadael iti daga—ket sumardengto—makaungarto ti daga. Bayat ti ilalasatmi iti nalitnaw nga asul nga allon ti Sunda Strait, tinaliawko ti berde nga isla, a nabiag manen kalpasan ti pannakapukaw ti Krakatoa. Wen, makaungar ti daga. Anian a nakaskasdaaw a makitanto dayta a mapasamak iti sangalubongan!—Isaias 35:1-7; Apocalipsis 11:18.
[Ladawan iti panid 15]
Ti Anak Krakatau iti adayo