Ti Matutudo a Kabakiran ti Amazon​—Naabbungotan iti Sarsarita

BABAEN TI KORESPONSAL TI AGRIINGKAYO! IDIAY BRAZIL

DAGITI Indian nga Irimarai nga agin-indeg idi iti sibay ti Karayan Napo iti Peru nasdaawda iti nakitada! Aglaylayag nga agturong iti purokda, ti dua a kuadradot’ layagna a barko, a naiduma iti mismo nga akikid a bilogda. Nasaripatpatanda a nakalugan dagiti imingan a mannakigubat​—a naiduma iti aniaman a sabali a tribu a nakitadan. Gapu ta nasdaawda, nagtaray a naglemmeng dagiti Indian ket nagsiputda bayat a dimsaag dagiti napudaw a ganggannaet, inibusda ti suplay a taraon ti purok, ket kalpasanna naglayagda manen​—a naparegta iti panangipagarup a nakaaramidda iti pakasaritaan kas ti kaunaan nga immasak iti intero a matutudo a kabakiran, manipud kadagiti Kabambantayan ti Andes agingga iti Taaw Atlantico.

Bayat dayta a tawen, 1542, sinagaba ti nadumaduma a tribu nga Indian dagiti umasping a panagsiddaaw bayat a dagidiay a managsirarak iti Europa, a mangipakita kadagiti kumilapkilap a bai ken paltog, naun-uneg pay ti inasakda iti tropikal a kabakiran ti Abagatan nga America.

Ni Francisco de Orellana, ti kapitan nga Español a nangidaulo kadagiti konkistador, naammuanna di nagbayag a ti damag iti panagtakaw ken panagpaltog dagiti tropana immun-una a nadamagda ngem ti isasangpet dagiti dua a brigantine (duat’ palona a barko). Dagiti tribu nga Indian iti ad-adayo pay a makimbaba a paset ti karayan (nga asideg ti siudad ti Brazil a Manaus itatta) a nakasaganan dagiti panada, ur-urayendan dagiti 50 a karkarna a rimmaut.

Ket nalaing a pumapana dagidi nga Indian, inamin ti maysa a tripolante a ni Gaspar de Carvajal. Sasawenna ti kapadasanna, ta maysa kadagiti pana dagiti Indian ti nagdisso a mismo iti baet dagiti paragpagna. “No saan a gapu iti kinapuskol ti sotanak,” insurat ti nasugatan a praile, “mabalin a natayak koman.”

‘Dagiti Babbai a Makigubgubat a kas Sangapulo a Lallaki’

Intuloy a dineskribir ni Carvajal ti mangim-impluensia kadagitoy natured nga Indian. ‘Nakitami dagiti babbai a makigubgubat iti sanguanan dagiti lallaki a kas kapitan a babbai. Dagitoy a babbai ket napudaw ken natayag, a nakatirintas ti atitiddog a buokda ken naikunikon iti uloda. Nabakedda ken, iggemda ti bai ken panada, arigda ti sangapulo a lallaki a makigubgubat.’

Ditay ammo no agpayso a nakita dagiti managsirarak kadagiti mannakigubat a babbai wenno, kas kunaen ti maysa a gubuayan, “arapaap laeng a pinataud ti malaria wenno yellow fever.” Ngem sigun iti dadduma a salaysay, idi nakagtengen da Orellana ken Carvajal iti sabangan ti dakkel a karayan ken naglayagdan a simrek iti Taaw Atlantico, patienda a nasirpatdan ti bersion ti Amazon a Baro a Lubong, dagiti narungsot a babbai a mannakigubat iti Griego a mitolohia.a

Intalimeng ni praile Carvajal ti sarsarita dagiti Amazon iti America maipaay iti masanguanan a kaputotan babaen ti panangiramanna iti salaysay a nakitana a mismo iti nagpaut walo a bulan nga ekspedision ni Orellana. Ni met Kapitan Orellana, naglayag a napan idiay España, a sadiay ti nabatad a nangisalaysayanna iti panagdaliasatna iti awaganna a romantiko a Río de las Amazonas, wenno Karayan Amazon. Di nagbayag, dagiti kartograpo idi maika-16 a siglo mangisursuratdan iti kabbaro a nagan iti mabukbukel pay laeng a mapa ti Abagatan nga America​—ti Amazon. Isu a ti kabakiran ti Amazon naabbungotan kadagiti sarsarita, ngem itatta, dayta a kabakiran ket riribukenen dagiti kinapudno.

[Footnote]

[Picture Credit Line iti panid 3]

Makinngato nga aglawlaw: The Complete Encyclopedia of Illustrations/J. G. Heck