Dagiti Pagdanagan Maipapan iti Matutudo a Kabakiran
BABAEN ti makita iti eroplano, ti matutudo a kabakiran ti Amazon ipalagipna kadakayo ti kas iti kadakkel ti kontinente a nasedsed a nalamuyot a sinulid nga alpombra, a kasla nakaberberde ken nakadaldalus a kas idi inkabil ni Orellana dayta iti mapa. Bayat a magnakayo iti napudot, naagneb a daga ti kabakiran, a padpadasenyo a lisian dagiti insekto a kas iti kadakkel ti babassit a mamalia, madlawyo a narigat nga ilasin no sadino ti pagpatinggaan ti kinapudno ken sadino ti pangrugian ti sarsarita. Dagiti agparang a kasla bulbulong, kulibangbang gayam, dagiti kasla lianas ket ul-uleg, ket dagiti kasla puted a nagango a kayo, nakigtot nga utot nga agtataray. Iti kabakiran ti Amazon, ti kinapudno ket inabbungotan pay laeng dagiti sarsarita.
“Ti kadadakkelan a pagduaduaan,” kuna ti maysa a managpaliiw, “ket kasla di nakapapati dagiti kinapudno iti Amazon a kas kadagiti sarsaritana.” Ket talaga a di nakapapati! Iladawanyo ti maysa a kabakiran a kas iti kadakkel ti Makinlaud a Europa. Panunotenyo a napunno iti nasurok nga 4,000 a nadumaduma a kita ti kaykayo. Arkosanyo iti kinapintas ti nasurok nga 60,000 a kita ti agsabong a mulmula. Koloranyo iti nararaniag a kolor ti 1,000 a kita dagiti billit. Pabaknangenyo dayta iti 300 a kita dagiti mamalia. Punnuenyo iti sanengseng ti nalabit dua a milion a kita ti insekto. Ita, maawatanyon a mangusarto kadagiti superlatibo a sasao ti siasino man a mangdeskribir iti matutudo a kabakiran ti Amazon. Awanen ti nasaysayaat pay a panangidilig iti aglaplapusanan a biag iti daytoy kadadakkelan a matutudo a kabakiran iti tropiko ditoy daga.
Ti Naiputputong a “Nabiag a Matmatayen”
Siam a pulo a tawenen ti napalabas, dineskribir ti Americano a mannurat ken managparato a ni Mark Twain daytoy makakayaw a kabakiran a kas “engkantada a daga, daga a nakabakbaknang kadagiti pagsidsiddaawan iti tropiko, romantiko a daga a sadiay maikari amin dagiti tumatayab ken sabsabong ken animal a maikabil iti museo, ken sadiay dagiti alligator ken dagiti buaya ken ti bakes ti adda iti pagtaenganda a kasla addada iti Zoo.” Itatta, dagiti nainsiriban a komento ni Twain sitatalnan a mabalbaliwan. Di agbayag, mabalin a dagiti museo ken zoo ti kakaisuna a pagtaenganto laengen ti umad-adu a bilang dagiti tropikal a pagsidsiddaawan iti Amazon. Apay?
Nabatad a ti kangrunaan a makagapu ket ti panangpukpukan ti tao iti matutudo a kabakiran ti Amazon a mangdadael iti nainkasigudan a taeng dagiti mula ken animal iti rehion. Nupay kasta, malaksid iti sapasap a panangdadael iti taengda, adda pay dagiti sabsabali—nasiksikap pay—a makagapu a mamagbalin kadagiti kita ti mula ken animal a “nabiag a matmatayen,” uray no sibibiagda pay laeng. Iti sabali a pannao, patien dagiti autoridad nga awanen ti makapasardeng iti ipapatay dagiti kita ti mulmula ken animal.
Ti maysa kadagita a makagapu ket pannakaiputong. Dagiti opisial ti gobierno a mangayat a mangitalimeng nalabit iparitda ti panagpukan iti maysa a benneg ti kabakiran tapno masigurado nga agbiag dagiti kita nga adda sadiay. Nupay kasta, ti maysa a bassit nga isla a kabakiran mangipaay iti manamnama nga ipapatay dagitoy a kita kamaudiananna. Mangipaay ti Protecting the Tropical Forests—A High-Priority International Task iti maysa a pagarigan a mangyilustrar no apay a dagiti babassit nga isla a kabakiran saanda a masuportaran a napaut ti biag.
Dagiti kita ti kaykayo iti tropiko masansan a buklen dagiti lallaki ken babbai a kaykayo. Tapno makapaaduda, matulonganda babaen kadagiti panniki a mangawit kadagiti pollen bayat nga umakarda nga aggapu kadagiti kalalaki a sabong a mapan kadagiti kababai a sabong. Siempre, agkurri laeng daytoy a polinasion no agtubo dagiti kayo iti saklaw ti pagtaytayaban dagiti panniki. No nakaad-adayo ti baet ti kababai ken ti kalalaki a kayo—kas iti masansan a mapasamak no ti maysa nga isla a kabakiran napalawlawan iti naglawaan a namaga a daga—saanen a makaballasiw ti panniki. Dagiti kayo, kuna ti report, agbalindan a “‘nabiag a matmatayen’ ta saanen a posible ti agpaut a panagpaaduda.”
Ti pannakainaig dagiti kayo kadagiti panniki ti maysa laeng kadagiti relasion a mangbukel iti gagangay a komunidad ti Amazon. Iti simple a pannao, ti kabakiran ti Amazon ket kas iti dakkel a balay a mangipaay iti pagtaengan ken taraon kadagiti kinanadumaduma dagiti agsasabali ngem nasinged nga agkakanaig nga indibidual. Tapno maliklikan ti pannakapusek, dagiti agindeg iti matutudo a kabakiran agnaedda kadagiti nadumaduma a kadsaaran, dadduma ti asideg iti daga ti kabakiran, dadduma ti adda iti balawbaw. Adda trabaho amin dagiti agindeg, ket agtrabahoda iti amin a tiempo—dadduma iti aldaw, dadduma iti rabii. No amin dagiti kita mapalubosanda a mangaramid iti trabahoda, nagsayaat ti panagandar daytoy a komplikado a komunidad dagiti mula ken dagiti animal iti Amazon.
Ti sistema ti ekolohia ti Amazon (ti Ingles nga “eco” agtaud iti oiʹkos, ti Griego a sao para iti “balay”), nupay kasta, ket narasi. Nupay ti pannakibiang ti tao iti daytoy a komunidad ti kabakiran ket limitado iti panangraritna iti sumagmamano a kita, ti panangsingana agbalandra iti amin a kadsaaran ti kabakiran. Pattapattaen ti manangitalimeng a ni Norman Myers, a ti pannakaungaw ti maysa a kita ti mula makapapatayto kamaudiananna iti agingga iti 30 a kita ti animal. Ket tangay kaaduan a kaykayo iti tropiko, agpannurayda met kadagiti animal iti pannakaiwaras dagiti bukelda, ti panangdadael ti tao kadagiti kita ti animal agturong iti pannakaikisap dagiti kayo a pagserserbianda. (Kitaenyo ti kahon a “Ti Pakainaigan ti Kayo iti Lames.”) Kas iti panangiputong, ti panangsinga iti relasion ket panangituding iti ad-adu a kita iti kabakiran kadagiti kasasaad a “nabiag a matmatayen.”
Bassit ti Mapukan, Bassit ti Mapukaw?
Ikalintegan ti dadduma ti panangkalbo iti kabakiran iti bassit laeng a lugar babaen ti panagkunada a makaungarto ti kabakiran ket agpatubonto kadagiti baro a kaykayo iti nadalusan a daga a kapada ti panangpatubo ti bagitayo kadagiti baro a kudil iti nasugat a ramay. Pudno? Ngem, saan a kasta.
Siempre, pudno nga agtubo manen ti kabakiran no baybay-an ti tao ti daga a nakalbo ti kabakiranna a di masingsinga iti mabayag bassit. Ngem pudno met a ti baro a mulmula kaaspingda laeng ti nakapuy a kopia ti dati a kabakiran. Ni Ima Vieira, taga Brazil a botaniko, inadalna ti maysa a siglon a benneg ti timmubo manen ti kaykayona a kabakiran iti Amazon ket naammuanna a kadagiti 268 a kita ti kayo a dati nga agtubo a nakaad-adu iti dayta a kabakiran, 65 laeng a kita ti mangbukel iti timmubo manen a kaykayo iti kabakiran itatta. Daytoy met laeng a nagdumaan, kuna ti botaniko, pudno met kadagiti kita ti animal iti rehion. Gapuna, nupay ti panangkalbo iti kabakiran dina, kas kunaen ti dadduma, pagbalinen ti naberde a kabakiran a nabara a disierto, pagbalbalinenna dagiti paset ti matutudo a kabakiran ti Amazon a nakapuy nga imitasion ti orihinal.
Mainayon pay, ti panangpukan iti kayo uray pay iti bassit laeng a benneg ti kabakiran masansan a dadaelenna ti adu a mulmula ken animal a dumakkel, agkarayam, ken kumalatkat iti dayta laeng a lugar iti kabakiran ken saanen a mapan iti sadinoman. Dagiti managsirarak iti Ecuador, kas pagarigan, nakasarakda kadagiti 1,025 a kita ti mulmula iti maysa a lugar a 1.7 a kilometro kuadrado iti kabakiran ti tropiko. Nasurok a 250 kadagidiay a kita ket awanen ti sabali a lugar a pagtubuanda ditoy daga. “Maysa a lokal a pagarigan,” kuna ti taga Brazil nga ekologo a ni Rogério Gribel, “ket ti sauim-de-coleira (iti Ingles, ti pied bare-faced tamarin),” maysa a bassit, napintas a bakes a ti itsurana ket kasla nakakawes iti puraw a T-shirt. “Dagiti sumagmamano a natda agbibiagda laeng iti benneg nga asideg ti Manaus iti tengnga ti Amazon, ngem ti pannakadadael dayta a bassit a naisigud a pagindeganda,” kuna ni Dr. Gribel, “ikisapnanto daytoy a kita iti agnanayon.” Bassit ti napukan ngem adu dagiti napukaw.
Pananglukot iti “Alpombra”
Ti interamente a panangkalbo iti kabakiran, nupay kasta, ti mangipapaay iti nakaam-amak unay a pagdanagan maipapan iti matutudo a kabakiran ti Amazon. Dagiti agar-aramid iti kalsada, agtrostroso, minero, ken dagiti dadduma pay a bunggoy luklukotendan ti kabakiran a kasla alpombra, daddadaelenda ti intero a sistema ti ekolohia iti apagbiit a tiempo.
Nupay adda nakaro a di panagtutunos maipapan iti eksakto a bilang ti tinawen a madaddadael a kabakiran iti Brazil—pattapattaen dagiti manangitalimeng a 36,000 kilometro kuadrado iti kada tawen—ti nagupgop a matutudo a kabakiran ti Amazon a nadadaelen nalabit nasuroken a 10 porsiento, lugar a dakdakkel ngem Alemania. Ti Veja, ti kangrunaan a linawas a periodiko ti Brazil, impadamagna nga agarup 40,000 nga uram iti kabakiran ti pinasgedan dagiti agum-uma iti aglawlaw ti pagilian idi 1995—maminlima a daras nga ad-adu ngem idi napalabas a tawen. Kasta unay ti panangpuor ti tao iti kabakiran, impakdaar ti Veja, ta dadduma a paset ti Amazon arigda “umap-apuy a lugar iti berde a beddeng.”
Mapukpukaw Dagiti Kita—Ania Ngarud?
‘Ngem,’ imtuoden ti dadduma, ‘kasapulantay kadi amin dagidiay a minilion a kita?’ Wen, kasapulantayo, ikalintegan ti manangitalimeng a ni Edward O. Wilson, iti Harvard University. “Yantangay agpannuraytayo iti agan-andar a sistema ti ekolohia a mangdalus iti danumtayo, mangpadam-eg iti dagatayo ken mangpataud iti mismo nga angin nga angsentayo,” kuna ni Wilson, “ti kinanadumaduma ti biag nabatad a saan a maysa a banag nga awan arnasna nga iwaksi.” Kuna ti libro a People, Plants, and Patents: “Ti kaadda ti adu a nagduduma a genetiko isunto ti sekreto ti ilalasat ti tao. No awanen ti kinanadumaduma, di agbayag mapukawtayto metten.”
Kinapudnona, ti epekto ti pannakadadael dagiti kita ad-adu pay ti saklawenna ngem dagiti napukanen a kaykayo, agpegpeggad nga animal, ken dagiti marirriribuk a katutubo. (Kitaenyo ti kahon a “Ti Paset ti Tao.”) Ti ibabassit dagiti kabakiran mabalin nga apektarannaka. Panunotem daytoy: Maysa nga agbangbangkag idiay Mozambique ti mangputputed kadagiti kayo ti kamoteng-kahoy, maysa nga ina idiay Uzbekistan ti agtomtomar iti pangkontrol-sikog a pildoras, maik-ikkan iti morpina ti nasugatan a barito idiay Sarajevo, wenno ti maysa a suki idiay New York paggugustona nga angoten ti karkarna a banglo—amin dagitoy a tattao, kuna ti Panos Institute, agusarda kadagiti produkto a nagtaud iti kabakiran iti tropiko. Ngarud, ti di pay napukanan a kabakiran agserserbi kadagiti tattao iti aglawlaw ti lubong—agraman kenka.
Awan Piesta, Awan Bisin
Ipapantayon a ti matutudo a kabakiran ti Amazon di makaipaay iti sangalubongan a piesta, ngem makatulong dayta a manglapped iti sangalubongan a bisin. (Kitaenyo ti kahon a “Ti Sarsarita a Kinabunga.”) Iti ania a pamay-an? Bueno, kadagidi dekada 1970, nasaknap a rinugian ti tao ti panagmula iti sumagmamano a kita ti mula a nangpataud iti adu nga apit. Nupay nakatulong dagitoy a nabunga a mulmula a mangpakan iti kanayonan a 500 a milion a tattao, adda pakarigatan. Agsipud ta awan ti genetiko a kinanadumadumada, nakapuyda ken nalaka a makaptan iti sakit. Mabalin a pabassiten ti maysa a virus ti nabunga a mulmula iti nasion a pakaigapuan iti panagbisin.
Isu a tapno mapataud ti ad-adu a naandur a mulmula ken malapdan ti panagbisin, ti UN Food and Agriculture Organization (FAO) iparparegtana itan ti “panangusar iti ad-adu a genetiko a material.” Ket dayta ti pagserbian ti matutudo a kabakiran ken dagiti dati nga agindeg iti dayta.
Yantangay dagiti kabakiran iti tropiko ti pagindegan ti nasurok a kagudua kadagiti kita ti mulmula iti lubong (agraman ti agarup 1,650 a kita a mabalin a pagtaraon), ti pagtaraknan ti mula iti Amazon ti kasayaatan a lugar a pangsapulan ti asinoman a managsirarak nga agsapsapul iti atap a kita ti mula. Mainayon pay, dagiti agindeg iti kabakiran ammoda no kasano ti epektibo a panangusar kadagitoy a mula. Dagiti Indian a Cayapo iti Brazil, kas pagarigan, saanda laeng a mangpaadu kadagiti baro a kita ti mula no di ket italimengda met dagiti bin-i ti nadumaduma a kita nga agtubo kadagiti sikigan ti turod. Ti panangigampor kadagita nga atap a kita kadagiti kita a nalaka a maakaran iti sakit a naimula iti dagada, pasalun-aten ken paandurennanto ti mula a pagtaraon ti tao. Ket naganat ti pakasapulan iti kasta a kinaandur, kuna ti FAO, ta “ti 60% nga iyaadu ti maapit a taraon ket nasken iti sumaganad a 25 a tawen.” Agpapan pay iti daytoy, agtultuloy nga umun-uneg pay ti asaken dagiti mangdaddadael iti kabakiran a buldoser iti matutudo a kabakiran ti Amazon.
Dagiti pagbanaganna? Bueno, ti panangdadael ti tao iti matutudo a kabakiran ket kaaspingna ti pannangan ti agbangbangkag iti bin-ina a mais—penkenna ti agdama a bisinna ngem pagpeggadenna ti masanguanan nga abastona a taraon. Maysa a grupo dagiti eksperto maipapan iti kinanadumaduma ti biag ti nabiit pay a namakdaar a “ti panangitalimeng ken panangparang-ay iti nabatbati pay a nadumaduma a kita ti mula ket banag a nasken a pakaseknan ti sangalubongan.”
Mapangnamnamaan a Mulmula
Ita, sumrekkayon iti “parmasia” ti kabakiran, ket makitayonto a naisinggalut ti gasat ti tao kadagiti lanot ken dadduma pay a mulmula iti tropiko. Kas pagarigan, dagiti magun-odan nga alkaloid nga agtaud kadagiti lanot iti Amazon mausarda a mangbang-ar iti piskel sakbay ti pannakaopera; 4 kadagiti 5 nga ubbing nga addaan iti leukemia ti matulongan tapno umatiddog ti biagda gapu kadagiti kemikal a nasarakan iti rosy periwinkle, maysa a sabong iti kabakiran. Mangipaay met ti kabakiran iti kinina, a nausar a panglaban iti malaria; dagiti digitalis, a nausar a pangagas iti sakit ti puso; ken ti diosgenin, a nausar a pildoras a panglapped-sikog. Dadduma pay a mulmula ti naipakita a manamnama a manglaban iti AIDS ken kanser. “Iti laeng Amazon,” kuna ti maysa a report ti NU, “2,000 a kita ti mulmula ti inusar dagiti katutubo a populasion a kas agas ket naipadamag a makaagasda.” Iti sangalubongan, kuna ti sabali pay a panagadal, 8 iti tunggal 10 a tattao ti agusar kadagiti makaagas a mulmula a pangagas kadagiti an-annayenda.
Gapuna, nainkalintegan nga italimengtayo dagiti mula a mangispal kadatayo, kuna ni Dr. Philip M. Fearnside. “Ti pannakapukaw ti kabakiran ti Amazon maibilang nga agbalin a serioso a pakaabakan iti panangikagumaan a mangsapul kadagiti agas para iti kanser ti tao. . . . Ti kapanunotan a ti naisangsangayan a naaramidan ti moderno a medisina palubosannatayo a mangiwaksi iti adu kadagitoy nga abastotayo a mulmula,” kunana, “mabalin nga iparangarangna ti makapapatay a porma ti kinatangsit.”
Nupay kasta, itultuloy ti tao a daddadaelen dagiti animal ken mulmula a naparpartak pay ngem ti pannakasarak ken pannakailasin kadakuada. Pagpanunotennaka: ‘Apay nga agtultuloy ti panangkalbo iti kabakiran? Mabalbaliwanto pay kadi ti pagannayasan? Adda kadi masanguanan ti matutudo a kabakiran ti Amazon?’
[Kahon iti panid 8]
Ti Sarsarita a Kinabunga
Ti kapanunotan a nadam-eg ti daga ti Amazon, kuna ti magasin a Counterpart, ket “sarsarita a narigat nga iwaksi.” Idi maika-19 a siglo, dineskribir ti managsirarak a ni Alexander von Humboldt ti Amazon a kas ti “sarusar iti lubong.” Maysa a siglo kalpasanna, patien met ni Presidente Theodore Roosevelt iti E.U. a ti Amazon nabunga a pagmulaan. “Ti kasta a nabaknang ken nadam-eg a daga,” insuratna, “saan a mapalubosan nga agtalinaed a di mamulaan.”
Kinapudnona, ti managmula a mamati a kas kadakuada maduktalannanto nga iti makatawen wenno dua, mangipaay ti daga iti kalalainganna nga apit gapu ta ti dapo dagiti nauram a kaykayo ken mulmula ti agserbi a ganagan. Kalpasan dayta, nupay kasta, tumikagen ti daga. Nupay ti narukbos a kaykayo ken mulmula ti kabakiran ipamatmatna ti nadam-eg a daga iti sirokna, ti daga, iti kinapudnona, ti mangpakapuy iti kabakiran. Apay?
Nakisarita ti Agriingkayo! ken ni Dr. Flávio J. Luizão, managsirarak ti National Institute for Research iti Amazon ken eksperto iti daga ti matutudo a kabakiran. Adtoy ti sumagmamano kadagiti komentona:
‘Saan a kas kadagiti dadduma a daga ti kabakiran, kaaduan a tukok ti Amazon dida makagun-od kadagiti sustansia nga aggapu iti baba sa agpangato, nga aggapu kadagiti marumrumek a bato, agsipud ta ti tinaudanda a bato nakapuy dagiti sustansiana ken nakaun-unegda manipud iti rabaw. Imbes ketdi, ti naburak a daga gun-odenna ti sustansia nga aggapu iti ngato sa agpababa, manipud iti tudo ken rugit. Nupay kasta, agpadpada a kasapulan ti tudo ken ti nagtinnag a bulbulong iti tulong tapno agbalinda a nasustansia. Apay?
‘Ti tudo nga agtinnag iti matutudo a kabakiran bassit laeng ti sustansiana. Nupay kasta, no agtinnagen ti bulbulong ken agayusen iti puon dagiti kayo, magun-odanna dagiti sustansia kadagiti bulong, sangsanga, lumot, algae, umok ti kuton, tapuk. Inton umagsepen ti danum iti daga, agbalinen a nasayaat a taraon ti mula. Tapno saan a basta agayus daytoy a likido a taraon kadagiti waig, usaren ti daga ti naaramid a pangsagap iti sustansia babaen iti kas ikamen a napino a ramramut a nagsaknap iti sumagmamano a pulgada iti makinrabaw a daga. Ti pammaneknek iti kinaepektibo ti pangsagap ket dagiti waig a pagayusan daytoy a tudo nakapkapuy ti linaonda a sustansia ngem ti daga ti kabakiran a mismo. Gapuna dagiti sustansia ti agsepen dagiti ramut sakbay nga agayus ti danum kadagiti waig wenno karayan.
‘Ti sabali pay a gubuayan ti taraon isu ti rugit—dagiti nagtinnag a bulbulong, sangsanga, ken prutas. Agarup walo a tonelada a napino a rugit ti agtungpal iti maysa nga ektaria [dua ket kagudua nga acre] a daga ti kabakiran iti tinawen. Ngem kasano a makagteng ti rugit iti uneg ti daga ken kadagiti ramut ti mulmula? Tumulong dagiti anay. Putputdenda dagiti nagtimbukel a pedaso kadagiti bulbulong ket awitenda dagitoy a pedaso kadagiti umokda iti uneg ti daga. Nangnangruna bayat ti natutudo a tiempo, aktiboda a mangyakar iti nakaskasdaaw nga 40 porsiento iti amin a rugit iti uneg ti daga iti kabakiran. Sadiay, usarenda dagiti bulong a mangaramid kadagiti hardin a pagtubuan iti fungus. Daytoy met a fungus, runotenna dagiti material ti mula ket mangiruar iti nitroheno, phosphorus, calcium, ken dadduma nga elemento—nasken a sustansia nga agpaay kadagiti mula.
Ania ti magun-odan dagiti anay manipud iti dayta? Taraon. Kanenda ti fungus ken mabalin a kanenda met dagiti pirpirsay a bulong. Sumaganad, dagiti mikroorganismo iti bagis ti anay okupadoda met a mamagbalin a kemikal iti taraon ti anay, ket kas resultana, dagiti ibleng ti anay agbalin a nasustansia a taraon ti mula. Gapuna ti tudo ken ti pannakausar manen dagiti organiko a banag isu ti dua a banag a mamagtalinaed ken mangpatubo iti matutudo a kabakiran.
‘Nalaka a makita no ania ti mapasamak no madalusan ken mapuoran ti kabakiran. Awanen ti balawbaw a mangsarapa iti tudo wenno ti nabunton a rugit a mausar manen. Imbes ketdi, direkta nga agtinnag ti bumayakabak a tudo iti daga, ket ti panagtinnagda patangkenenna ti rabawna. Maigiddan iti dayta, ti silnag ti init nga agturong a direkta iti daga pakaruenna ti kinabara ti rabawna ket sedsedenna ti daga. Ti resulta ket ti tudo agayusen iti daga, a mangtaraon kadagiti karayan saan a ti daga. Mapukaw dagiti sustansia kadagiti nakalbo a kabakiran ken mabalin a nakalawlawa ti nauram a daga ta agsagaba dagiti waig iti asideg dagiti nakalbo a lugar iti aglablabes a sustansia a mamagpeggad iti biag dagiti kita nga agbibiag iti danum. Nabatad, no mabaybay-an, sustentuan ti kabakiran ti bagina a mismo, ngem ti pannakibiang ti tao agtungpal iti didigra.’
[Kahon/Ladawan iti panid 7]
Ti Paset ti Tao
Ti panangdadael ti tao ken ti panangkalbo iti kabakiran saanna laeng a dangdangran dagiti mula ken animal no di ket dagiti pay tattao. Agarup 300,000 nga Indian, ti natda iti 5,000,000 nga Indian a nagindeg idi idiay lugar ti Amazon iti Brazil, ti adda pay laeng iti kabakiran nga aglawlawda. Dagiti Indian ket kankanayonen a rirriribuken dagiti agtrostroso, agsapsapul iti balitok, ken dadduma pay, a kaaduan ti mangibilang kadagiti Indian a “lapped iti irarang-ay.”
Kalpasanna adda met dagiti caboclos, a narungsot a tattao nga aglalaok a puraw ken Indian ti kapuonanda ti nagindeg iti Amazonia agarup 100 a tawenen ti napalabas. Agnanaedda kadagiti nakakadang a pagtaengan iti sibay ti karayan, mabalin a dida pay nangnangngegan a pulos ti sao nga “ekolohia,” ngem makapagbiagda iti kabakiran a saanda a daddadaelen dayta. Ngem, ti inaldaw-aldaw a panagbiagda ap-apektaranen ti umad-adu nga imigrante a sumsumreken iti kabakiran a pagtaenganda.
Kinapudnona, iti intero a matutudo a kabakiran ti Amazon, pagduaduaan ti masanguanan ti agarup 2,000,000 nga agur-urnong ti nuez, agal-ala iti tutot ti rubber tree, dagiti mangngalap, ken dadduma pay a katutubo, nga agbibiag a maitunos iti siklo ti kabakiran ken ti panagatab ken panagugot dagiti karayan. Adu ti mamati a ti panangikagumaanda a mangitalimeng iti kabakiran saan laeng koma a ti panangitalimeng iti kaykayo a mahogany ken dagiti manatee. Rumbeng a salaknibanda met dagiti tattao nga agindeg kadagiti kabakiran.
[Kahon/Dagiti ladawan iti panid 9]
Ti Pakainaigan ti Kayo iti Lames
No panagtutudo, umadalem ti Karayan Amazon ket lapunosenna dagiti kayo nga agtubtubo iti nababa a kabakiran. Iti kaadalman ti layus, agbunga ti kaaduan a kaykayo kadagitoy a kabakiran ket maregreg dagiti bukelda—ngem, siempre, awan dagiti rumarem nga utot a mangiwaras kadakuada. Ditoy nga agserbi ti ikan a tambaqui (Colonnonea macropomum), maysa a tumtumpaw a managrumek iti nuez a napigsa a sumaep. Iti panaglangoyna iti nagbabaetan dagiti nalapunos a kayo, saepenna dagiti kayo a dandanin mangiregreg kadagiti bukel. No natnagen dagiti bukel iti danum, rumeken ti lames dagiti sabut babaen kadagiti nabileg a pangana, alimonenna dagiti bukel, runawenna dagiti lasag ti bunga iti aglawlawda, ket iyiblengna dagiti bukel iti daga ti kabakiran tapno agtuboda inton maatiananen ti danum. Magunggonaan ti lames ken ti kayo. Agurnong ti tambaqui iti taba, ket ti kayo agpataud kadagiti saringit. Ti panangpukan kadagidiay a kayo pagpeggadenna ti panagbiag ti tambaqui ken ti agarup 200 a sabali pay a kita ti mangmangan iti prutas a lames.
[Ladawan iti panid 5]
Awiten dagiti panniki ti pollen nga aggapu iti kalalaki a sabong nga ipan iti kababai a sabong
[Credit Line]
Rogério Gribel
[Ladawan iti panid 7]
Ti pagtaraknanyo iti mula ken parmasiayo
[Ladawan iti panid 7]
Pagpeggaden ti uram dagiti berde a pagbeddengan
[Credit Line]
Philip M. Fearnside