Dagiti Kanal iti Britania—Makaallukoyda pay Laeng
BABAEN ITI MANNURAT TI AGRIINGKAYO! IDIAY BRITANIA
Idi rugrugi ti maika-19 a siglo, adda agarup 6,000 a kilometro a kanal iti intero nga Inglatera, Scotland, ken Wales. Apay a naibangon dagitoy, ken siasino ti mangus-usar kadagitoy iti maika-21 a siglo?
TI PANAGBALBALIW ti industria iti Britania idi maika-18 a siglo ket agkalikagum iti nalaka ken napartak a sistema ti panagibiahe kadagiti di pay naproseso a material ken kadagiti produkto. Sakbay dayta a tiempo, awiten ti sangakuyogan a kabalio dagiti karga wenno guyodenda dagiti kareton iti kalsada isu a no tiempo ti lam-ek, lasonglasong ken nalubo dagiti kalsada ket saanen a mabalin a dalanen. Iti kasumbangirna, ti bilog nga adda kargana a 30 a tonelada a lumasat iti kanal ket nalaka laeng a guyoden ti maysa a kabalio.
Idi 1761, ti Duke ti Bridgewater nagpaaramid iti maysa a kanal a pagibiaheanna iti karbon manipud kadagiti pagminasanna tapno mailako idiay Manchester, a 16 a kilometro ti kaadayona. Saan laeng a nangyeg dayta iti pinansial a gunggona iti duke no di ket limmaka iti 50 a porsiento ti presio ti karbon idiay Manchester. Idi 1790, ti moderno a nagkokonekta a kanal a maawagan iti Grand Cross pinagsisilpona idi agangay ti uppat a dadakkel a karayan ken inkonektana dagiti pantalan iti sentro ti industria ti Inglatera. Dayta ti rugi ti panawen dagiti kanal iti Britania.
Panagbangon ken Panagusar
Dagiti nasigo nga inheniero, a pakairamanan ni James Brindley, maysa a lalaki a nagadal iti bukodna ken saan a pulos a nagusar kadagiti nakasurat a kalkulasion wenno plano, nangpataudda kadagiti nasigo a pamay-an ti panagibangon tapno maiturongda dagiti danum iti nagduduma a kangato ti daga. Ita, dagiti kanal, usok, bangen, ken rangtay nga imbangon ti grupo dagiti marino maibilangda pay laeng a naisangsangayan a gapuanan.
Dagiti “nasupit a bilog” nga awan atepna a naaramid iti kayo ken agarup 20 a metro ti kaatiddogda ken 2 a metro ti kalawada ket naaramid nga agkarga kadagiti bagahe a kas iti karbon, apug, bato nga apug, masilia, landok, ladrilio, ken arina. Dagitoy a bilog ti guyoden dagiti kabalio a dumalan iti igid ti kanal. Babaen kadagiti “sumsumyag a bilog,” napartak a maibiahe dagiti aggaganat wenno nalaka a maperdi a bagahe. Awan sarday ti biahe dagitoy isu nga agpatnag nga agtrabaho dagiti tripulantena.
Iti dadduma a kanal, adda dagiti grupo ti kabalio a regular nga agsisinnublat a mangguyod kadagiti moderno a bilog a mangilugan iti 120 a pasahero iti promedio a kapartak a 15 a kilometro iti kada oras. Kas kadagiti sumsumyag a bilog, dagitoy ti prioridad a lumasat iti kanal. Iti Bridgewater Canal, addaan dagitoy iti dakkel a tadem iti sango ti bilog a nairanta a mangputed iti tali ti aniaman a bilog a madalapusda! Gapu kadagiti kanal, limmaka ti plete ken nanam-ayen ti panagbiahe dagiti ordinario a tattao iti adayo a distansia.
Biag iti Nasupit a Bilog
Narigat ti biag dagiti agtimtimon kadagiti kanal. Nadagsen ken masansan a napeggad ti trabahoda. Awan ti gundawayda nga agadal gapu ta kanayon nga agbiaheda ken masansan nga adayoda kadagiti tattao.
Adda naisangsangayan nga arte ti panagdisenio a pinarnuay dagiti agnanaed iti nasupit a bilog. Ti intero a bakrang ken uray ti uneg ti kuarto nga adda iti sango ti bilogda ket arkosanda kadagiti napipintas ti kolorda a ladawan dagiti lugar, sabsabong, ken geometriko a disenio. Dagitoy a kuarto, a tallo a metro ti kaatiddog ken dua a metro laeng ti kalawada, ti pagnaedan ti pamilia ti timonero. Ngem dagiti agnanaed iti bilog maipamuspusanda ti nailet a taengda ta agaramidda kadagiti tugaw a mapagbalin a kama ken estante nga agserbi met a lamisaanda. Maarkosan dagiti estante iti ginansilio, ken aggilapgilap dagiti napintas a plato ken arkos a suer a nanglikmut iti paglutuan. Ti kasta a buya iladawanna ti nasimbeng ken naragsak a biag. Ti nagaget nga asawa ti timonero taginayonenna a nadalus ti pamiliana ken ti bilogda iti laksid ti adu a trabahona ken nupay masansan a narugit dagiti kargada. Mapapudaw pay uray ti kasla naiputipot a tali a putan ti timon.
Ti Panagsardeng ken Usar ti Kanal Ita
Idi dandanin maturpos ti nagkokonekta a kanal idi 1825, ni George Stephenson linukatanna ti Stockton ken Darlington Railway, maysa kadagiti kaunaan a pangpasahero a tren a paandaren ti alingasaw. Iti las-ud ti 20 a tawen, dagiti tren ti agibiahe kadagiti bagahe a dati a maibiahe kadagiti kanal, isu a nagsardengen ti pannakausar ken pannakatarimaan dagiti kanal. Dadduma ti ginatang pay ketdin ti kompania ti tren tapno awan ti kakompetensiada. Kalpasan ti Gubat Sangalubongan I, nagtultuloy a di mausar dagiti kanal idi naibangon dagiti baro ken nasaysayaat a kalsada. Uray dagiti optimista patienda a din agpaut dagiti kanal.
Ngem iti napalabas a 50 a tawen, maus-usar pay laeng dagiti kanal gapu iti panangikagumaan dagiti indibidual ken grupo ti tattao a mangtaginayon iti dayta. Nupay maus-usar pay laeng ti dadduma a bilog tapno agibiahe kadagiti bagahe, dadduma ti naaramiden a permanente a pagtaengan wenno pagluganan dagiti bakasionista. Isu a mabalinen ti agpasiar kadagiti nasurok a 3,000 a kilometro a kanal, a lumabas iti dadduma a kapintasan ken di pay naas-asak a buya ti Britania. Dagiti managayat iti nasupit a bilog ramrambakanda manen dagiti dati a tradisionda, nga ad-adda a namaglatak kadagiti regular a piesta kadagiti kanal. Kinapudnona, gapu iti kinalatak dagitoy a nagpipintas ti arkosda a bilog a pagpalpaliwaan, ad-adu itan dagiti nasupit a bilog ngem idi tiempo a maus-usar dagitoy a pagibiahe kadagiti tagilako. Ti kapartak ti panangtarimaan kadagiti kanal ket kas met laeng iti kapartakna idi maibangbangonda 200 a tawen ti napalabasen.
Kaskasdi, kadagidiay agpaspasiar kadagiti kanal, manmano laengen ti aglugan kadagiti bilog. Apay? Agsipud ta idi natarimaan dagiti kanal, naaramid met dagiti “agsasaruno a parke.” Iti kasta, dagiti agpaspasiar, siklista, ken mangngalap a magna kadagiti dalan iti igid ti kanal, adda gundawayda nga agay-ayam ken agpalpaliwa kadagiti ili ken away a manmano idi a madanon. Dagiti puttot a nairanta a mangmantener iti kaadalem dagiti kanal nagbalinda a napateg a pagtaengan dagiti atap a parsua ken pagbiagan ti adu a kita ti mula, tumatayab, ken animal.
Dagiti kanal ti Britania ti nangiruangan iti panawen ti dakkel a panagbalbaliw—ngem nangyeg met iti di ninamnama a resulta. Maus-usar itan dagiti kanal a pangiliwliwagan kadagiti pakarigatan a pinarnuay ti moderno a kagimongan.
[Kahon/Ladawan iti panid 14]
PANAGDALIASAT KADAGITI USOK
Manmano dagiti usok nga addaan iti pagdalanan dagiti mangiguyod iti bilog. Isu a sakbay a naimbento dagiti de motor a bilog, ti laeng pamay-an tapno makalasat ti bilog iti usok ket babaen ti legging. Adda maikapet a dua a tabla iti agsumbangir a sango ti bilog. Dagiti timonero agidda ken agkapetda kadagiti tabla, sada iduron ti bilog babaen ti panangikugtarda iti diding ti usok. Gapu ta nasipnget ken maymaysa a kandela ti silaw, nalaka laeng a matnag ti timonero iti danum no di nasayaat ti panagkugtarna. Mabalin a matay ti timonero no maipit iti nagbaetan ti kasko ken diding ti usok. Adda idi 68 a kilometro nga usok kadagiti kanal ti Britania, ket dagiti nalaing a timonero ti matudingan nga agtrabaho kadagiti attiddog nga usok. Ita, nalukatan manen ti kaatiddogan nga usok idiay Standedge, Yorkshire, a lima a kilometro ti kawatiwatna.
[Credit Line]
Iti pammalubos ti British Waterways
[Kahon/Dagiti Ladawan iti panid 15]
DAGITI BANGEN ITI KANAL KEN TI NASIGO A PANNAKAINGATO TI BILOG
Ngem kasano nga agayus dagiti danum ti kanal no dumteng kadagiti nasang-at a lugar? Mabalin a surotenna ti pagayusan a kapatasna, a mamagbalin a nawatwatiwat ti lasatenna, wenno agayus iti maysa nga usok a simmalput iti maysa a bangen. Ti maikatlo a pamay-an ket mabalin a ngumato ti patas ti danum babaen kadagiti bangen. Adda ruangan iti agsumbangir a pungto dayta a lugar ken agsabat dita ti dua a nagduma a kangato ti danum. No sumrek ti maysa a bilog iti nabangenan a lugar, maiserra ti agsumbangir a ruangan. Mapunno ti danum ti nabangenan a lugar tapno maingato wenno maibaba ti bilog—sigun iti kasapulan.
Kasano no saanen a mabalin a tarimaanen dagiti dati a bangen? Daytoy ti karit a napasamak idiay Scotland, a sadiay maysa a dakkel a proyekto ti namagsilpo iti dua a nabayagen a nabaybay-an a kanal iti nagbaetan ti Glasgow ken Edinburgh. Saanen a matarimaan ti 11 nga agsasaruno a bangen idiay Falkirk a namagsilpo idi iti Union Canal ken iti kanal ti Forth ken Clyde, ti kabayaganen a kanal a namagsilpo iti dua a baybay. Nagsayaat a solusion ti pannakaaramid ti Rueda ti Falkrik, nga addaan iti diametro a 35 a metro. Naisangsangayan ti diseniona yantangay iti maminsan a panagrikusna, makaingato iti uppat a bilog ken makaipababa met iti uppat a bilog, iti las-ud laeng ti 15 a minuto.
Daytoy a rueda a nadeskribir iti The Times ti London kas “naisangsangayan a gapuanan iti inhenieria,” ket makita iti dakkel a nagtimbukel a ban-aw nga addaan iti pagigalotan kadagiti nasurok a 20 a bilog.
[Credit Line]
Makinngato a kannawan: Iti pammalubos ti British Waterways
[Kahon/Dagiti Ladawan iti panid 16, 17]
NO APAY A KAAY-AYOMI TI AGDALIASAT KADAGITI KANAL
Nupay lakay ken baketkamin, naay-ayokami nga agassawa iti nabiit pay a panagdaliasatmi kadagiti kanal kas paset ti natalingenngen a bakasionmi. Apay a natalingenngen? Umuna unay, adayokami iti adu ken napartak a lugan. Iti nasupit a bilog, mabalinmo ti agdaliasat a sibabannayat iti kapartak a lima a kilometro laeng iti maysa nga oras. Apay a nakabambannayat? Tapno saan nga agallon a mabalin a mangdadael kadagiti takdang iti kanal. Isu a masansan a naparpartak pay dagiti magmagna a mangipaspasiar kadagiti asoda!
Maysa pay a pagimbagan ti nabannayat a panagdaliasat ket adda tiempomi a mangtagiragsak iti buya ken mangkablaaw pay kadagiti aglabas. Nakapimpintas ti buya. Kadawyan nga agabangkami iti bilog idiay South Wales iti kanal iti Monmouthshire ken Brecon. Agarup 50 a kilometro dayta manipud iti beddeng ti Welsh agingga iti kabambantayan ti Brecon a nasurok a 886 a metro ti katayagna. Masansan a maragsakankami no makadanonkami kadagiti bangen ket ti bilog masapul a maipangato wenno maipababa iti nagduduma a tukad.—Kitaen ti kahon iti panid 15.
Adda ti amin a kasapulanmi iti bilog ken komportable pay. Dadduma ti addaan iti dua a kuarto, a tunggal maysa ket addaan iti banio ken kasilias. Adda met mangpapudot iti kuarto no nalamiis ti rabii. Kaaduanna, aglutokami, ngem no saan, mabalin a sumardengkami ket mangankami iti maysa kadagiti panganan nga adda iti igid ti kanal.
Nakataltalingenngen nangruna iti bigbigat, bayat a ti kanal ket arigna maysa a sarming, a mangyanninaw kadagiti kayo ken turturod. Nakaul-ulimek ti aglawlaw ta nalaka a mangngeg ti kanta dagiti billit. Dagiti kannaway kanayon nga agsipsiputda kadagiti takdang bayat a sibabannayat a magnada a lumabas kadakami.—Naipatulod.
[Credit Line]
Iti pammalubos ti British Waterways
Makinngato a kannawan: Babaen ti naasi a pammalubos ti Chris & Stelle on Belle (www.railwaybraking.com/belle)
[Credit Line iti panid 13]
Iti pammalubos ti British Waterways