Dagiti Naimas nga “Insekto iti Baybay”
Iti maysa a restawran idiay New York City, adda grupo dagiti mabisinen a kostumer. Babaen kadagiti espesial a remienta, sisisigo a petpettakenda ti natangken nga ukis ti bagi ti kasla dadakkel nga insekto a naidasar kadakuada. Bayat nga im-imasenda ti nalukneng ken nasam-it a lasag dagitoy, dida ikankano dagiti nakadawadaw a mata a kas man la nakaperreng kadakuada. Ania ti kankanenda? Dagiti “insekto iti baybay” a mas pagaammo kas lobster wenno udang.
APAY a maawagan nga insekto iti baybay dagiti lobster? Para ngamin kadagiti mangngalap, dagita natangken ti ukisda a parsua iti baybay ket kasla insekto no agkakarayamda iti uneg ti barangay.
Ngem adda pay pagpadaanda. Idi 1700’s, dagiti lobster ket kasla pinangen nga insekto a nangsaknap iti amianan a daya a kosta ti Estados Unidos. Naala dagitoy a krustasio sa naiwaras kadagiti talon kas abono. Nausarda pay kas appan iti panagkalap ken pagtaraon dagiti balud. Nakaad-adu idi ti lobster nga uray la nakaunget ti maysa a grupo dagiti nakontrata a trabahador sadiay isu a nagdarumda gapu ta kasta ti kanayon a maipakan kadakuada. Nangabakda isu a naibilin a kada lawas, di koma lumbes iti tallo a daras a mapakanda iti lobster!
Ngem manmano a makaraman iti lobster dagiti taga-siudad nga adayo iti baybay. Apay? Agsipud ta no natayen ti lobster, nabiit nga agrupsa ken saan a mapreserba uray no maasinan wenno mapindang. Ngem idi katengngaan ti 1800’s, nangrugin a mailata dagita isu nga immadun ti mangtagiragsak iti kinananamda. Idi met addan dagiti tren, posiblen ti agipatulod iti lobster iti intero nga Estados Unidos. Gapuna, nakaad-adun ti nagsapul iti dayta. Ngem nangina latta ti panagibiahe iti sadiwa a lobster isu a dagiti la baknang idi ti mangmangan kadagita.
Ita, agduduman a kita ti lobster ti makalkalap iti intero a lubong. Ti American lobster ket masarakan iti Taaw Atlantico manipud Newfoundland agingga iti North Carolina. Ti Maine iti amianan a daya nga Estados Unidos ti kangrunaan a paggapuan ti lobster. Manipud sadiay, dagiti naluto ken sibibiag pay a lobster ket mayeksport iti intero a lubong. Agingga iti 36,287 a kilo a lobster ti mabalin nga ikarga iti maysa nga eroplano.
Masansan a mangpataud dagiti korporasion kadagiti produkto a taraon a pagganansiaanda iti dakkel ken mailakoda a binulto iti intero a lubong. Ngem dida maaramid dayta iti lobster. Kaaduanna a bukod a pagsapulan dayta dagiti lumugar a mangngalap. Dida makapaadu iti lobster kadagiti piskaria no di ket mapanda kadagiti mismo a pagnanaedan dagiti lobster—iti Taaw Atlantico.
No Kasano ti Agala
Kasano ti agala iti lobster? Tapno masungbatan dayta, nakisarita ti Agriingkayo! ken Jack, maysa a mangngalap iti lobster idiay Bar Harbor, Maine. Sipud pay iti apongna iti tumeng, kastan ti trabaho ti pamiliana. Agtawen la iti 17 ni Jack idi mangrugi nga agkalap iti isu met la a baybay a pagkalkalapan ti apongna iti tumeng. Kasta met la ti trabaho ti asawana a ni Annette. “Nakiasawaak iti mangngalap,” kinunana. “Dua a tawen a pahinanteak iti barangay ni Jack. Idi agangay, gimmatangakon iti bukodko a barangay.”
Kasano a makaala da Jack ken Annette iti lobster? “Agusarkami iti silo—maysa a rektanggulo a metal a tangkal nga addaan iti bassit a wangawangan,” inlawlawag ni Annette. “Mangikabilkami iti uneg ti silo iti supot a naaramid iti iket a napno iti appan, kadawyanna a tamban.” Adda patapaw a maigalut iti tunggal silo. “Pintaan ti mangngalap dagiti bukodna a patapaw iti naiduma a kolor tapno mailasinnanto dagita,” kinuna ni Annette.
Apaman a maitinnag ti silo, lumned agingga iti lansad ti taaw, ngem tumtumpaw dagiti nakoloran a patapaw tapno nalaka a makita dagiti mangngalap ti bukodda a silo. “Dagiti silo ket ibatimi iti baybay iti sumagmamano nga aldaw,” kinuna ni Annette. “Kalpasanna, sublianmi sa sangatenmi. No adda kargana a lobster, alaenmi dagita sa rukodenmi.” Dagiti responsable a mangngalap a kas kada Jack ken Annette isublida iti baybay dagiti babassit a lobster agraman ti dadduma a kabaian tapno makapagbugi iti ad-adu pay.
Kalpasanna, maipan dagiti sibibiag a lobster kadagiti asideg a sangladan tapno mailako. Malaksid iti dadduma nga agkakasosio, awan dagiti pirmado a kontrata. Basta ilako dagiti lumugar a mangngalap dagiti naalada a lobster kadagiti lumugar a negosiante. Kas nadakamaten, saan a mapaadu dagiti lobster iti artipisial a pamay-an. “Adda dagiti mangngalap iti lobster a napalubosan nga agala kadagiti agbugbugi a kabaian,” kuna ni Jack. “Urayenda a mapessaan dagiti bugi ken padakkelenda bassit sadanto ibulos iti baybay. Iti kasta, dakdakkel ti tsansada nga agbiag isu nga ad-adunto ti makalapan a lobster.”
Ti panagkalap iti lobster ket saan nga isu ti kalakaan a pamastrekan wenno pagbaknangan. Ngem no saludsodam dagiti mangngalap, ibagada ti dadduma a pagsayaatanna—ti wayawaya a maaddaan iti bukod a bassit a negosio wenno maitultuloy ti tradision ti komunidad ken pamilia wenno ti ragsak ti agbiag ken agtrabaho iti igid ti baybay. Kangrunaanna, maragsakanda unay ta ammoda a dagiti napateg a naalada nga “insekto iti baybay” ket magustuan dagiti mangan kadagita iti intero a lubong.
[Kahon/Ladawan iti panid 12]
DAGITI PEGGAD TI PANAGKALAP ITI LOBSTER
Kasla natalged a pagsapulan ti panagkalap iti lobster. Ngem saan a kasta. Kas pagarigan, kuna ti National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) a “manipud 1993 agingga idi 1997, natay ti 14 iti kada 100,000 a lisensiado a mangngalap bayat nga agal-alada iti lobster idiay Maine, nasurok a 2.5 a daras nga ad-adu ngem iti nasional nga average (4.8 iti kada 100,000 a trabaho) para iti amin nga industria.”
Sigun iti NIOSH, natakuatan iti imbestigasion ti U.S. Coast Guard a “masansan a masimbalud dagiti mangngalap iti lobster kadagiti di naurnos a tali iti barangay, maiguyodda kadagiti silo, ken malmesda no dida mawarwar dagiti tali wenno dida makasagpat manen iti barangay.” Manipud 1999 agingga idi 2000, nasurbey ti 103 a mangngalap iti lobster. Kinuna ti agarup 3 iti kada 4 a napadasandan ti napulipolan iti tali ti silo nupay dida naiguyod kadagita. Adda dagiti naisingasing a natalged a pamay-an tapno maliklikan dagiti mangngalap iti lobster ti masimbalud iti tali wenno adda pangputedda kadagita no bilang mapulipolanda.
[Dagiti Ladawan iti panid 10, 11]
1. Isangsang-at ni Jack ti pangsilo iti lobster
2. Al-alaen da Annette ken Jack dagiti lobster iti bassit a wangawangan ti metal a tangkal
3. Marukod ti tunggal lobster