Pannakaidadanes Idiay Burundi—Maysa a Nadadael a Kari iti Wayawaya ti Relihion!
Ti wayawaya ti relihion ket laglag-anenda kadagiti adu a Makinlaud a dagdaga. Nupay kasta, ti narelihiusuan a pannakaidadanes a mapaspasamak iti pagilian ti Burundi idiay Africa iyilustrarna no kasano karasi dayta a wayawaya. Wen, la ketdi a maibaddebaddek dagiti pamunganayan a natauan a kalintegan ti aniaman a bunggoy dagiti tattao, awan natalged kadagiti kalintegan ti asinoman. Ngarud igunamgunammi kadagiti managbasami a sukimaten ti mapaspasamak idiay Burundi.
PEBRERO 16, 1989, nakitana ti anniniwan ti Edad Media a nagtinnag iti Africano a pagilian ti Burundi. Iti dayta a petsa ti presidente ti Republika ti Burundi, a ni Pierre Buyoya, nangangay ti miting kadagiti gobernador dagiti probinsia. Kalpasan dayta a miting, ti narungsot, nasaknap a narelihiusuan a panangidadanes bimtak a maibusor kadagiti Saksi ni Jehova. Dagiti lallaki, babbai, ken uray pay dagiti ub-ubbing nagbalinda a biktima iti ilegal a pannakaaresto, pannakakabkabil, pannakaparparigat, ken panagbisin.
Ti pannakaar-aramid ti kakasta a kinadakes iti daytoy nga aldaw ken panawen ket nakababainen a mismo. Nupay kasta, ti panangidadanes ti Burundi kadagiti Kristiano ket nangnangruna a makaparurod. Apay? Agsipud ta buklen dayta ti panangilibak iti kari a wayawaya ti relihion.
Panagulbod ti Gobierno
Ti Burundi ket maysa a nakaad-adayo a nasion ti Africa a nagsaad iti abagatan laeng ti ekuador, nupay tagtagiragsaken daytoy daga a kabambantayan ti nalamiis, makaay-ayo a klima. (Kitaenyo ti mapa.) Mammano a tattao iti intero a lubong ti makaammo ti kaadda ti Burundi agingga iti Agosto 1988, idi innala dayta ti ulo dagiti damdamag iti lubong. Iti dayta bimtak ti nadara a susik dagiti dua a kangrunaan nga etniko a grupo, dagiti Tutsi ken Hutu. Daytoy ti awan duadua nangibati ti negatibo a kapanunotan maipapan iti Burundi iti is-isip dagiti adu.
Nupay kasta, adu a naimbag a bambanag ti masao maipapan iti daytoy narang-ay a daga. Dagiti umili ket nagagetda ken naanepda. Maysa nga artikulo idiay The New York Times Magazine ti nagkuna pay a “kadagiti nadumaduma a pamay-an a nalawag iti bisita, ti Burundi, nupay napanglaw, ket dumurdur-as. Ni Maurice Gervais, ti agnaed a pannakabagi ti World Bank, aw-awaganna dayta ‘a nakagaggaget a pagilian.’”
Ti narelihiusuan a situasion idiay Burundi, nupay kasta, pagpeggadenna daytoy positibo a punto de vista. Agarup 80 porsiento ti agkunkuna a Kristianoda, a ti mayoridad ket Romano Katoliko. Kaskasdi, dagiti napolitikaan a regimen sadiay inrugida ti maysa a makaisturbo a padron ti narelihiusuan a kinapanatiko. Idi Oktubre 16, 1985, impadamag ti The Christian Century: “Iti napalabas a tawen nangirugi ti gobierno ti Burundi ti agsasaruno a tignay a nairanta a panangdadael ti kaadda ti simbaan . . . Ti karbengan a maipaay iti publiko ken pribado a panagdayaw ken panagkararag ket bigla a naguped. Amin a simbaan ti sumagmamano a denominasion . . . ket naserraan ken maparitan nga agandar; . . . dinosdosena kadagiti indibidual a Kristiano ti naibalbalud, dadduma naparparigat . . . amin gaput’ panangwatwat ti kalintegan iti narelihiusuan nga alagaden.”
Gapuna ngimmato ti namnama idi, Setiembre 1987, idi a ti maysa a baro a gobierno iti panangidadaulo ni Presidente Pierre Buyoya ket naipatugaw idiay Burundi. Inkari ti baro a presidente iti pagilianna ti wayawaya ti relihion, ket dagdagus a nagtignay tapno paypaysuen ti saona. Ti report ti U.S. Department of State kunana: “Bayat ti umuna a tawen ti panagsaadna, nangaramid ni Presidente Buyoya kadagiti dadakkel a panagbalbaliw kadagiti pagalagadan ti Burundi maipapan kadagiti organisado a relihion, a binaliktadna ti panangmedmed iti narelihiusuan a panangiyebkas iti sidong ti [napalabas a] regimen. Winayawayaan ni Buyoya amin a narelihiusuan a balud; linuktanna dagiti naserraan a simbaan; insublina amin dagiti nakumpiskar a sansanikua ti simbaan.” Dagitoy nalawlawagan a tigtignay ti nangted ken Presidente Buyoya ti panangitan-ok dagiti managayat ti wayawaya iti intero a lubong.
Apay, ngarud, nga iti nabiit pay naipamaysa dagiti Saksi ni Jehova kas puntiria ti narelihiusuan a panangirurumen?
Dagiti Saksi ni Jehova—Pannakidangadang iti Pannakabigbigda
Kadagiti napalabas a pinullo a tawtawen, ti Iglesia Katolika “timmaud kas maysa a napigsa a banag iti ekonomia ken iti politika,” kuna ti The New York Times. Kadagiti al-aldaw ti nasion kas maysa a kolonia, ti iglesia ket napalubosan nga “aktual a nangituray iti pagilian,” ta dayta ti “nangala ti kangrunaan nga akem iti panangipaay ti panangaywan ti salun-at ken edukasion.” Saan ngaruden a pagsiddaawan, a narikna ti gobierno a kasla pagpelpeligruen ti organisado a relihion.
Nupay kasta, idi rinugian dagiti Saksi ni Jehova ti trabahoda a panag-ebanghelio iti publiko idiay Burundi idi 1963, awan inaramidda a panangsinga kadagiti ar-aramid ti Estado. Imbes ketdi, impamaysadat’ trabahoda iti panangikaskasaba iti “daytoy naimbag a damag ti pagarian.” (Mateo 24:14) Yantangay kuna ti Biblia a dagiti pudno a Kristiano ket “saanda a paset ti lubong,” nagtalinaed a neutral iti politika dagiti Saksi ni Jehova, maysa a takder nga al-alaen dagiti Saksi iti intero a lubong.—Juan 17:16.
Sipapasnek nga inidian dagiti Saksi ti pannakitimpuyog kadagiti napolitikaan a partido ken ti panangipukkaw kadagiti replan dagiti napolitikaan a partido. Masansan a di matartarusan dagiti gobierno ti neutral a takderda kas kinakurang ti patriotismo wenno kas pay panangisarsarming ti ibubusor iti turay. Ngem saan a kasta ti kaso. Pagaammo dagiti Saksi ni Jehova iti intero a lubong kas mapagwadan, natulnog iti linteg nga umili. Sisiserioso a tungtungpalenda ti bilin ti Biblia nga “agpaituray” kadagiti nailubongan a gobierno. (Roma 13:1) Nupay saanda nga agsalsaludo wenno iti aniaman a pamay-an mangipakpakita ti panangdayaw kadagiti nasional a simbolo kas iti bandera, saanda a tartratuen dagita nga emblema kas awanan respeto.—Exodo 20:4, 5.
Idi 1975 indawat dagiti Saksi ni Jehova ti legal a pannakabigbig ti trabahoda. Ngem idi 1976 maysa a military coup ti nangpalisi iti gobierno ket impatugawda ni Presidente Jean-Baptiste Bagasa. Inkarina ti wayawaya ti panagdayaw. Ngem idi Marso 1977, opisial a naparitanen dagiti Saksi ni Jehova! Dagiti Saksi ni Jehova iti intero a lubong inaramidda ti amin a kabaelanda a lawlawagan ti bambanag kadagiti kamkameng ti gobierno ni Bagaza, ngem dagiti surat, ibibista kadagiti embahada ti Burundi idiay Francia ken Belgium, ken dagiti miting kadagiti opisiales ti gobierno ti Burundi napaayda amin. Idi 1987 agarup 80 a Saksi idiay Burundi—lallaki ken babbai—ti naipisok kadagiti pagbaludan iti adu a bulan. Maysa a Saksi ti natay idiay.
Sa idi 1987 maysa a coup ti nangikabil ken Major Pierre Buyoya iti pannakabalin. Di nagbayag nagunggonaan dagiti Katoliko ken Protestante manipud narelihiusuan a panangipalubos—ngem saan a kadagiti Saksi.
Ti Ibebettak ti Narelihiusuan a Pannakaidadanes
Kalpasan ti pannakimiting ni Presidente Buyoya kadagiti gobernador dagiti probinsia idi Pebrero 16, 1989, naiyanunsio iti radio a maysa kadagiti dakkel a parikut a sanguen ti Burundi isu ti panagsaknap dagiti Saksi ni Jehova. Kasla agtigtignay iti pannakaseniasda, rinugian dagiti gobernador kadagiti probinsia iti interior ti allon ti pannakaidadanes. Nupay dagiti detalye ket saanda pay a nalawag, ti sumaganad a report mangted ti pamalatpatan no aniat’ mapaspasamak sadiay:
Probinsia ti Gitega: Imbilin ni Gobernador Yves Minani kadagiti polis ken kadagiti umili nga agtignayda a mangaresto kadagiti amin a Saksi ni Jehova. Kalpasanna, dagiti ahente ti polis ti seguridad sinerrekda ti pagtaengan ni Ntibatamabi Edmond, maysa a manag-ebanghelio nga espesial payunir, ket inarestoda. Bayat a nakakulong, isut’ saanda a pinakan. Namin-adu a daras a nataltalimudaw gaput’ bisin. Isu met ti pinarparigatda iti rantada a patalgedanna koma ti sayangguseng a dagiti Saksi ni Jehova agsidsidada ti dara ti tao—maysa a nagdakes a kinaulbod!
Kalpasan ti pannakaaresto ni Edmond, ni Ntikarahera Aaron ken Ntimpirangeza Prime, a Saksi ni Jehova met, ti naaresto ken naibalud idiay Gitega. Umar-arngi ti inawatda a naranggas a panangtrato.
Ni Nijimbere Charlotte, asawa ti maysa a manangaywan ti sirkito—maysa nga agdaldaliasat a ministro a mangsarsarungkar ti sumagmamano a kongregasion—nadamagna ti kasasaad dagiti kakabsatna a Kristiano. Pinadpadasna ti mangipan ti taraon idiay pagbaludan ngem isut’ naaresto idi Marso 16, 1989, ket tinengngelda kas piansa tapno matiliw met ti agtuturay ni lakayna.
Probinsia ti Muramvya: Nangipatulod ti panangawis ni Gobernador Antoine Baza kadagiti amin a pagaammo a Saksi a makipagkita kenkuana ken mangsungbat ti salsaludsod. Idi Marso 4 maysa a grupo ti nangtungpal iti dayta a kalikagum. Nupay siraraem a sinungsungbatanda ti salsaludsodna, madida a mangipukkaw kadagiti replan ti napolitikaan a partido.
Kas sungbat sinugsogan ti gobernador dagiti lokal nga umili a rauten dagiti Saksi ni Jehova. Idi Marso 16 sinerrek dagiti polis dagiti pagtaengan dagiti pagaammo a Saksi ket rinugianda a kabkabilen dagiti lallaki ken babbai gaput’ saanda a panangipukkaw kadagiti replan ti partido. Maysa a paglakuan a kukua ti maysa a Saksi ti inagawda ket sinerraanda—nga inikkatdan ti pagbiagan ti pamilia.
Idi Marso 17 uppat a babbai ti kinabkabilda gaput’ saanda a panangtallikud ti pammatida. Naikabilda iti pagbaludan a kurang ti bentilasionna, uray no ti maysa kadakuada ket ina ti maladaga a 20 pay laeng nga aldawna.
Idi Marso 20 maysa a bunggoy a nakabalan kadagiti pang-or ken aluten ti nangserrek kadagiti pagtaengan ti sumagmamano a babbai a Saksi, a nakabkabil ken naab-abogda manipud pagtaenganda. Maysa kadagidiay nakabil isut’ maysa a 75-años a baket a makipagad-adal ti Biblia kadagiti Saksi ni Jehova ken sumagmamano nga agtutubo nga awan pay 14 añosda!
Ni Pierre Kibina-Kanwa, ti direktor ti eskuelaan a primaria idiay Nyabihanga, pinadpadasna a piliten dagiti Saksi nga ub-ubbing nga ages-eskuela a saluduan ti bandera ti pagilian. Idi saanna ida a mapilit, pinaikkatna ida iti eskuelaan. Duapulo ket dua a Saksi iti dayta nga ili ti pinilitda nga agtalaw, a pinanawanda amin a sanikuada. Sumagmamano kadagiti naaresto isuda da Ndayisenga Leonidas, Kanyambo Leanard, Ntahorwamamiye Abednego, Bankangumurindi P., Kashi Grégoire, ken ni Mbonihankuye Thadée.
Probinsia ti Bujumbura: Ti administrador ti ili a Muhuta, a ni Nahimana Macaire, inayabanna da Kabunzo Vincent, Ndabazaniye Sylvestre, ken ni Ndizwe-Nzaniye—a Saksida amin—iti maysa a miting. Sadiay inakusarna ida kas nairaman iti etniko a panagdadangadang idi Agosto 1988. Nupay naglawag a di nakiramraman dagiti Saksi ni Jehova, simmaruno dagiti panangkabkabil ken panangaresto.
Probinsia ti Bubanza: Dua a Saksi ti naaresto gapu laeng ti panagikutda kadagiti literatura ti Biblia. Idi madida a mangted ti saludo ti partido, impaikabil ni Gobernador Kimbusa Balthazar ida iti kampo militar. Sadiay naparparigatda babaen ti pannakamalmalo ti ramramayda.
No Aniat’ Maaramidanyo
Kaaduan kadagitoy a panangabuso ti napaspasamak kadagiti interior, nga adayo manipud panagsiput dagiti ganggannaet a managpaliiw. Nupay kasta, nasurok a 13 a milion a kopia daytoy nga artikulo ti maiwaras iti intero a lubong iti nasurok a 105 a pagsasao. Dagiti kinaulpit ti Burundi saandan nga agtalinaed a sekreto. Marurod dagiti managayat-wayawaya a tattao iti kasta nga agdadata a mapaspasamak a panagsalungasing iti natauan a kalintegan—dagiti kalintegan a nakidangdangadangan ti rinibribo nga Africano.
Ngarud nagdakkel ti irisrisgo ti Burundi iti pannakapaayna a mangsalimetmet iti karina a narelihiusuan a wayawaya. Irisrisgona ti pannakadadael ti dayawna a nagregreggetanna unay nga ibangon, maipapan iti narang-ay, nagaget a nasion. Tarigagayan kadi ti Burundi ti babantot a mamatmatmatan kas maysa a nasion dagiti panatiko a narelihiusuan a manangidadanes? Patienmi a saan. Maipatomi laeng a nagdakes ti pannakaimpormar ni Presidente Buyoya, nga isut’ inyaw-awan wenno inallilaw dagiti manangbalakadna.
Dagiti pammabasol maibusor kadagiti Saksi ni Jehova ket pasig a dakes a kinaulbod a nairanta a mangpabara kadagiti di nainkalintegan a pungtot. Dagiti Saksi ni Jehova nikaanoman saanda a peggad iti seguridad ti gobierno ti Burundi wenno iti aniaman a nasion. Natalna ken managtulnogda ti linteg a tattao, a pagraraemanda dagiti nasional nga emblema. Kontra kadagiti saysayangguseng, pulos a saanda nga agsidsidat’ dara iti aniaman a pormana—uray pay no agpegpeggad ti biagda.—Aramid 15:28, 29.
Ngarud dagiti pudno a Kristiano iti intero a lubong ti sangsangkamaysa nga agkararag a maipaay kadagiti kakabsatda idiay Burundi. (1 Timoteo 2:1, 2) Adu a managbasa ti matignay met nga agsurat a direkta ken Presidente Pierre Buyoya, a sidadayaw nga agapelar a maisardeng koman dagiti narelihiusuan a panangidadanes ken umawat koma dagiti Saksi ni Jehova ti opisial a pannakabigbigda kas naipasdeken a relihion. Masapul a sumungbat a nainkalintegan ti Burundi no kayatna a subboten ti dayawna iti mata ti lubong.
His Excellency Major Pierre Buyoya
President of the Republic of Burundi
Bujumbura
REPUBLIC OF BURUNDI
[Dagiti mapa iti panid 22]
(Para iti aktual a pannakaurnosna, kitaem ti publikasion)
RWANDA
ZAIRE
BURUNDI
TANZANIA
DANAW TANGANYIKA