Inabrasa dagiti taga Guatemala ti Naimbag a Damag
BIGLA nga agparang dagiti asul a bambantay ken higante a bulkan idiay adayo apaman nga umasideg ti eroplano iti kabisera. Dagiti pasahero iti maysa a bangir tuman-awda iti tawada ket makitada ti Bantay Pacaya a bumbumtak, nga agipugpug-aw ti dadakkel nga asuk a mangporma ti maysa a kas adigi nga agpangato ken marunawton iti tangatang. Dagiti pasahero iti maysa met a bangir tuman-awda nga agpababa ket makakitada kadagiti barangay nga addaan layag ken dagiti gagaudan a bilog a siuulimek a mangbalballasiw iti Danaw Amatitlán. Daytoy ti Guatemala, maysa a daga dagiti dadakkel a paggigiddiatan.
Nagsaad idiay Central America, ti Guatemala saklawenna ti disso a ngangngani 109,000 a kilometros kuadrado. Ti buyana nagduduma manipud nangangato a bambantay—agraman 33 a bulkan, 4 dagiti aktibo—agingga kadagiti nababa a kabakiran, natutudo a bakbakir, ken nakalitlitnaw a dandanaw ken karkarayan. Ti altitud ket manipud patas ti baybay agingga iti 4,211 a metros. Iti kabisera a siudad, adda ti agnanayon a burayok, nga addaan promedio a temperatura a 24° C. iti intero a tawen. Nupay kadagiti nangatngato a bambantay ti temperatura ket bumaba agingga a kumterka, dagiti igid ti baybay mabalin a dumanon ti pudotna iti 38° C. Daytoy ti pagilian a bumagay iti tarigagayan ti maysa, kadagiti aplaya, bakbakir, bambantay, namaga a disso, ken nakabungbunga a ginget. Ket kadagitoy amin a luglugar, maikaskasaba met ti naimbag a damag ti Pagarian.
Nangrugi ti Panangiwaragawag ti Pagarian
Ti panangaskasaba ti Pagarian nangrugi idiay Guatemala idi agarup tawen 1920. Idi agangay ti bassit a bunggoy dagiti interesado a tattao ken manangiwaragawag ti Pagarian nangrugidan a mabukel kadagiti nadumaduma a paspaset ti pagilian. Idi dimteng dagiti immuna a dua a misionero idi Mayo 21, 1945, nagadu nga interes ti nasarakanda. Insalaysay ti maysa: “Iti maikadua a Sabado kalpasan ti isasangpetmi, naikeddengko ti agtrabaho iti lansangan babaen kadagiti magasin. Iti dayta a rabii nagrubbuatak a ti bagko napunno kadagiti literatura, ket iti maysa ket kagudua nga oras, naibus karganan, a nakaipaimaak ti 32 a magasin, 34 a polieto, 4 a libro, ken maysa a Biblia.” Iti dayta umuna a bulan nangrugidan a mangidaulo ti 17 a panangiyadal ti Biblia kadagiti pagtaengan! Ti umuna a misionera a kabsat a dimteng ket sireregta pay met laeng a mangikaskasaba ti naimbag a damag ti Dios 44 a tawtawen kalpasanna.
Aglaplapusanan met ti panaggigiddiat idiay teritoria a pangaskasabaan. Ti kabisera, a Siudad Guatemala, ket aduan kadagiti moderno a nangangato a patpatakder, agraman dagiti pagtaengan laeng a luglugar nga addaan kadagiti napipintas a balbalay, a sadiay dagiti babaonen sumungbatda iti ruangan babaen iti intercom. Ngem iti saan nga adayo addada met dagiti pagtaengan a daydiay laeng daga ti datarna nga adobe dagiti didingda ken pan-aw ti atepna a sadiay ti elektrisidad ken gripo ket tagtagainepda laeng. Babaen iti kasta a naglawag a panagdudumaduma ti teritoria, awan ti makunkuna a gagangay nga aldaw iti tay-ak ti serbisio.
Kadagiti nabiit pay a tawtawen nagadu a ruangan ti saan a silulukat agsipud ta ti asawa a lalaki ken babai addadat’ ruar nga agtartrabaho. Gapuna tapno makakaskasaba kadagita a tattao, masansan a makiramraman dagiti Saksi iti panangaskasaba kadagiti lansangan. Dadduma mangrugidat’ alas 5:30 t.b., nga agituktukon ti pagbasaan kadagiti okupado a pagsarsardengan ti bus. Masapul a ti Saksi nasayaat salun-atna tapno mabagayanna dagiti tattao nga aggangganat a makalugan iti bus. Maysa nga agsapa naikeddeng ti maysa a grupo dagiti Saksi nga asitgan ti sumagmamano a tsuper ti taxi gapu ta ti linea idiay pagluganan ti bus ket saan nga okupado. Iti pannakakellaatda sumagmamano kadagiti tsuper ti taxi ti nangiruar kadagiti kopiadan ti magasin a Pagwanawanan a naugedanen. Adda maysa wenno dua ti addaan salsaludsod, a maragsakan laeng a sungbatan dagiti kakabsat nga us-usaren ti mismo a kopia ti Biblia dagiti tsuper ti taxi.
Panangaskasaba iti Nangangato a Lugar
Ti Panajachel ket maysa kadagiti purok iti aglawlaw ti Danaw Atitlán, maysa a nagpintasan nga asul a berde a danaw a linikmut ti nagranga a bambantay ken tallo a bulkan. Sumagmamano kadagiti purpurok ti nanaganan babaen ti nagnagan dagiti apostol. Agarup 95 porsiento kadagiti tattao ti nagtaud kadagiti Mayan, ti Cakchiquel ken Tzutuhil ti dua kadagiti kangrunaan a pagsasaoda. Nupay dagiti lallaki makapagsaoda ti Español, kaaduan kadagiti babbai ti saan, ta busbusbosendat’ ad-adu a tiempoda idiay balay. Tunggal purok ti addaan kabukbukodan a nagdudumat’ marisna a nakaiyugalian a badbado, a masansan ab-abelen dagiti babbai.
No makagtengkay idiay Panajachel, madlawyo a daytat’ saan a kas kadagiti dadduma a babassit nga il-ili ti Guatemala. Iti kaasibay dagiti nanumo a pagtaengan nga adobe wenno bloke, makakitakay met kadagiti napipintas a chalets. Iti dakdakkel pay a pakaigiddiatan isuda dagiti moderno nga otel. Dagiti tattao manipud intero a lubong umayda idiay Panajachel tapno idayaw ti Danaw Atitlán.
Iladawan ti maysa a Saksi no kasanot’ pannakaaramid ti panangaskasaba sadiay: “Sakbayna maabanganen ti maysa a bilog iti agmalem, ket dagiti kakabsattayo iti dumna a Sololá, agraman dadduma a bumisbisita manipud Siudad Guatemala, maawisda a tumulong a mangsaklaw ti dakkel a teritoria. Dagiti kakabsat manipud Sololá ket dakkel a tulong agsipud ta kaaduan kadakuada ti agtataeng kadagiti kabambantayan nga umas-asping iti inkam sarungkaran. Ammoda met ti lokal a pagsasao. Ti biahe mangrugi iti agsapa. Bayat a bumallasiw ti barangay iti danaw, pagrayuan dagiti ubbing ti kristal nga asul a danum ken agsansanay dagiti nagannak ti sumagmamano a sasao iti lenguahe.
“Itatta lima a purpurok ti masarungkaran. Umuna, tallo a grupo ti mabuangay. Kalpasanna mapagpaparisparisda—dagidiay makaammo ti pagsasao kadagidiay di makaammo. Adda laeng tallo a babassit a pantalan a mabalin a pagdissaagan tapno madanon dagitoy a purpurok, gapuna maysa a grupo ti maidissaag iti tunggal maysa. Makaparagsak a makita dagiti kakabsattayo kadagiti nagdudumat’ marisna a katutubo a kawkawesda nga agtartrabaho a sangsangkamaysa kadagidiay nakasuot ti lumaud nga istilo a badbado. Daytan a mismo ti nagsayaaten a pammaneknek kadagiti lumugar. Dagiti managusiuso nga ubbing ti masansan mangkabkablaaw kadakami. Inton maammuandan ti panggep ti ibibisitami, agtaraydan a mangipakaammo kadagiti amin a pumurok.
“Apaman a madanonmin dagiti nanumo a pagtaengan, adun a tattao ti magagaran nga agur-ray a makakita kadagiti napipintas marisna a broshurmi wenno Ti Librok dagiti Estoria ti Biblia nga imbagbagan dagiti ubbing kadakuada. Aniaman a pagbasaan ti Biblia a naibatimi idiay umuna a balay isunto met ti dawaten dagidiay sumaruno a balbalay agsipud ta tunggal maysa kayatnat’ maaddaan iti isu met laeng a naranga a banag nga inawat ti kaarrubana. Adut’ di makabasa, gapuna tagiragsakenda a nangnangruna dagiti ilustrasion maipapan iti um-umayen a Paraiso. Lumawag ti ruprupada bayat a dengdenggenda ti namnama maipaay iti masanguanan nga ikarkari ti Biblia idiay Apocalipsis 21:3, 4. Agsardengkam biit maipaay iti makaparagsak a kasla piknik a pangngaldaw ket sakamto ituloy ti makisasao kadagiti tattao agingganat’ alas 3:00 t.m. Kalpasanna agturongkamin idiay pantalan tapno urayen dagiti barangay a mangpidut kadakami. Apaman a nakalugankamin, siraragsak a pagsasaritaan dagiti kakabsat dagiti kapkapadasanda.
“Malaglagip pay ti maysa a kabsat a babai ti ragsak a nariknana idi mangngeganna ti maysa a babai nga adda iti ngatona nga agpukpukkaw, ‘Sister, sister, addaak ditoy. Nagsublika tapno bisitaennak. Pagyamanan, pagyamanan.’ Timmangad iti sumaganad a tukad ti bantay ket nabigbigna ti babai a maragsakan a mangpaypayapay kenkuana. Ti maudi nga isasarungkarna iti dayta a purok ket, nangipakita daydiay a babai ti dakkel nga interes idi a pagsarsaritaanda a dua ti Biblia. Ti babai ket agur-uray iti daydiay inkarina a panagsublina. Nagkatugawda manen a maipaay iti sabali pay a makaparagsak a panagadal ti Biblia.
“Nupay tunggal maysa ket nabannog iti panagpagnapagna ti nakaad-adayo a distansia iti nakabatbato a dana, magagaranda manen a makaammo no kaanonto ti sumaganad a biahe. Apaman a madanon ti barangay ti igid, agpipinnakadakamin nga agkomkomento maipaay iti sumaganad a naragsak manen nga okasion.”
Idiay Nababa a Dagdaga iti Aplaya
Ti Guatemala addaan met ti dua nga agkasupadi nga aplaya: ti aplaya ti Pacifico nga addaan kadagiti makaay-ayo a nangisit a darat iti igid ti baybayna ken ti ig-igid ti Caribe babaen iti napudaw a daratna.
Iti las-ud ti 45-minuto a panagmaneho manipud ti kabisera nga agturong iti Pacifico, adda kalalainganna a panagbalbaliw ti agliklikmut ken ti klimana. Dagiti napudot ken nadagaang a panniempona ti adda iti ig-igid ti aplaya, a napakuyogan kadagiti nakaad-adu nga insekto. Dagiti palma, niog, ken kaykayo a ceiba agraman iti aglaplapusanan a berde a mulmula paneknekanna nga addakayon iti tropiko. Addada dadakkel a kongregasion dagiti Saksi ni Jehova iti adu nga il-ili iti dayta a paset.
Ditoy ti bisikleta ti nangsandin iti nakaiyugalian a kabayo, gapuna gagangayen ti pannakakita kadagiti kakabsat a nakasigsiglat nga agpataray kadagiti kaunasan bayat a mangaskasabada kadagiti kalkalapaw. Maysa a kabsat a lalaki ti nangidaulo ti panagadal ti Biblia iti maysa a lalaki nga agtataeng iti 35 kilometros ti kaadayona. Linawas nga agbisikleta a daliasatenna a mamindua dayta a distansia tapno suruan daytoy tao nga interesado iti kinapudno ti Biblia.
Mabalin nga ipatom a nakastrekka iti sabali a pagilian no sumarungkarka iti singin a puerto ti Santo Tomas de Castilla ken Puerto Barrios idiay kosta ti Caribe. Ti istilo ti panagbiag ket naigiddiat manipud dadduma idiay Guatemala. Dagiti balbalay addaanda kadagiti paraangan a karkaruotan ken masmasetas a makita ti isuamin; mammano a makakitakay ti pader nga adobe iti aglawlaw ti sanikuada, nga isut’ pakailasinan a tanda ti Mexico ken Central America. Mainayon pay, dikay makakita ditoy ti kawes ti tribo nga isut’ gagangay iti intero a Guatemala.
“Gapu ta daytoy ket maysa a puerto nga ili, maaddaankay ti gundaway a mangilawlawag ti mensahe ti Biblia kadagiti amin a kita dagiti tattao,” inlawlawag ti maysa nga amin-tiempo a ministro. “Sumrekak kadagiti agpalpallayog a ruangan ti maysa a bar. Ti ‘madam’ inawatna ti tukon a libro ken Biblia, ket inawisnak a mangisuro kenkuana no kasanot’ panangadal kadakuada. Idi nagsubliak iti sumaganad a lawas, isut’ agur-uray idiay dakkel a lamisaan a kadua ti Biblia ken ti librona. Nainggayyeman a sininiasannak nga agtugaw, kunana nga agurayak bassit bayat nga ayabanna amin dagiti ‘babbalasang.’ Kayatna met a makaadalda. Sakbay a maammuak dayta, ti intero a lamisaan ket nalikmuten kadagiti ‘babbalasangna.’ Idi tumalliaw kaniak, kunana, ‘Itan ipakitam kadakami no kasanot’ panagadal ti Biblia.’ Kunak ti pampanunotko: ‘Kasanoak a naisarsar-ong iti daytoy?’ Ngem sikakalma a nagpatuloyak, a kasla kanayon a siak ti mangiyad-adal ti Biblia iti maysa a bar.” Ti señora sipapardas a rimmang-ay, pinanawanna ti negosiona, ket nabautisaranen a maysa a Saksi. Ita isut’ aktibon iti sabali a kongregasion ket isu metten ti mangidadaulo kadagiti panagadal ti Biblia kadagiti tattao nga interesado.
Maysa nga oras babaen iti barangay iti ballasiw ti sabangan isu ti nakapimpintas nga ili ti Livingston, maysa a naulimek a komunidad dagiti mannakigayyem a tattao a nagpigsa ti pannakaimpluensiada kadagiti an-anito ken voodoo nga Africa. Saan a karkarna ditoy ti pannakangngeg ti uni dagiti tambor iti rabii ken makakita kadagiti istilo Africano a panagsalsala kadagiti lansangan no panawen ti pipiestada. Madetektaram met ti dialekto a karkarna iti panagdengngeg—Caribe, wenno Garifuna. Maysa a bassit ngem napartak panagdakkelna a grupo dagiti manangiwaragawag ti Pagarian ti agserserbi kadagiti naespirituan nga interes dagiti tattao sadiay.
Ti Kinaranggas ken Panangidadanes Maisupadi iti Talna
Addada problema a rimsua idi 1982 idi pinadpadas ti baro a presidente ti Guatemala a parmeken ti tignay dagiti gerilia a limmanlan bayat ti panangidaulo ti sinarunona. Ti estratehiana ket isut’ panangbuangay kadagiti agpatrolia a sibilian a buklen dagiti armado a sibilian nga agpatrolia kadagiti lansangan no rabii, nga idepensada ti il-ili ket sada pakaammuan a dagdagus ti militaria kadagiti aniaman a suspetsuso nga ar-aramid. Kadagiti adu a luglugar daytoy panagpatrolia dagiti sibilian nagbalin a pakasuotan ti neutralidad dagiti kakabsattayo.
Iti maysa nga ili ti intero a kongregasion ket naipasangodat’ panangsalungasing ti Nakristianuan a neutralidadda babaen ti pannakiraman iti panagpatrolia. Gapu ta nabutbutengda iti ipapatay, nagkamangda idiay kabisera, a naidagusda idiay Kingdom Hall agingga a naikabilda kadagiti pagtaengan dagiti kakabsat. Wen, adu a kakabsat ti nagsagaba iti nakaro a pannakasuot ken pannakaidadanes ta pilpiliten ida ti militaria nga agpatrolia.
Salaysayen ti maysa a kabsat a lalaki: “Maysaak a 20 años ket makikabkabbalayak iti kabsatko a lalaki ken ti asawana. Nangrugi dagiti pakarigatak idi a ti tignay dagiti gerilia ken militar nakagteng idiay pagumaanmi. Iti maysa nga okasion, iti mismo nga imatangmi, walo a tattao ti impanawda a nakaturong ti paltog kadakuada. Dua laengen ti nakapagsubli; dagidiay innem ti pulos saandan a nakitkita.
“Idi Abril 1984 immay dagiti armado a buyot iti ranso tapno agsapulda kadagiti baro nga awisenda. Kiniddawda kadagiti katrabahuak ken siak a tumipon kadakuada. Idi agmadiak, saandakon a sinardengan a kinabkabil. Apaman a makitada daytoy, nagsangsangit dagiti katrabahuak kas babassit nga ubbing, a nagpakpakaasida kaniak nga ibaklaykon ti armas ket makitipon kadakuada. Maysa kadagiti soldado ti nangitudok ti ramramayna iti tengngedko ket linapigosnak bayat a tinengngeldak dagiti dadduma tapno dagiti dadduma mabalindak pay a tungpaen ken kugtaran. Maysa kadagiti opisial ti siuunget a nangibugkaw, ‘Aniat’ madi kenka? Maysaka aya nga animal, wenno maysaka a Dios?’ Kamaudiananna maysa kadagiti opisial ti simmangpet ket kunana, ‘Baybay-anyon ta kasta dagiti Saksi. Masapul a papatayem ida sakbay a tumulokda.’ Ti umuna nga opisial ti nagkuna, ‘Paltoganyo!’ Ngem imbes ketdi siak ti kinulatana iti tian babaen iti riplena. Idi kumbinsidodan a diak makikadua kadakuada, sinardengandakon a kinabkabil. Kalpasan ti tallo nga aldaw, imbulosdakon. Babaen iti tulong ni Jehova diak dinadael ti kinatarnawko. Isut’ gapuna nga ibagbagak kadagiti dadduma nga agtutubo a maaddaanda ti dakkel a talek ken Jehova, a mangtulong kadatayo a makapagibtur no kasapulantay dayta.” Makaparagsak, dakkelen ti nagbalbaliwan ti situasion kalpasan a nagsaad ti baro a presidente idi Enero 1986.
Din agbayag ti panaggigiddiat ti gubat ken talna, kinabaknang ken kinapanglaw, biag ken ipapatay, agpukawdanton a naan-anay. Iti um-umayen a sangalubongan a Paraiso, dagiti makaay-ayo a panaggigiddiat ti rabii ken aldaw, bambantay ken gingginget, dagiti umungor a taaw ken natalinaay a dandanaw, ti matagiragsakton kas pinanggep ni Jehova. Mabalin nga addakayto met sadiay no, kas kadagiti nasurok a sangapulo ribo a manangiwaragawag ti Pagarian idiay Guatemala, amin puso nga abrasaenyo met ti naimbag a damag.