Panagturay ti Klero—Isu Aya ti Sungbat?
DAGITI tattao iti intero a lubong naumadan iti kinaulpit, panangirurumen, ken korupsion iti politika. Kayatda ti banag a nasaysayaat kas ipakita ti panagreggetda a masukatan dagiti papangulo iti politika. Ngem dagiti baro a papangulo natakkon no adda pay ketdi ti mangyeg pannakapnek kadagiti tattao.
Patien ti dadduma a ti panagturay ti klero ket mangibunga iti nasaysayaat a gobierno. Patienda a dagiti klero ti makaiyeg kadagiti nadiosan a kualidad kadagiti ar-aramid ti gobierno. Nalabit silalagip iti daytoy a ni klero a Marion (Pat) Robertson, maysa a manginanama nga agbalin a presidente ti E.U. idi 1988, nagkararag a mangabak koma dagiti “nadiosan a tattao” iti napolitikaan a saad. Ngem pudno aya a sungbatan daytoy ti pannakasapul kadagiti nasaysayaat nga agturay?
Idi dagiti Klero Inturayanda ti Europa
Kabayatan ti Edad Media, nagdakkelan pannakabalin a sekular dagiti klero. Dagiti papa mabalinanda pay ti mangkorona ken mangikkat kadagiti ar-ari! Idi 800 K.P., kinoronaan ni Papa Leo III ti Pranses nga ari a ni Carlomagno kas emperador ti Imperio ti Santa Romana. Iti rinibo a tawtawen, inrepresentar daytoy nga imperio ti panagtipon ti Iglesia ken Estado, ket bayat dayta a tiempo tinagiragsak dagiti klero ti nadumaduma a rukod ti pannakabalin kadagiti agtuturay iti lubong.
Nangrugi idi maika-11 a siglo, innala ti kinapapa ti akem kas pangulo ti Europa. Gapu itoy, ti The Columbia History of the World, nga inurnos ni John Garraty ken Peter Gay, ti nagkuna: “Ti simbaan ket isut’ kadadakkelan a gobierno ti Europa.” Kuna pay met daytoy a libro a ti simbaan nabalinanna ti “nangiggem ti dakdakkel a napolitikaan a pannakabalin ngem iti uray ania kadagiti gobierno a Makinlaud.” Aniat’ kasasaad dagiti tattao iti sidong ti panagturay ti klero?
Awan siwayawaya nga agdayaw iti kaykayatna wenno mangiyebkas ti kapampanunotanna a kontra kadagidiay a klero. Daytoy a kinaunget dagiti klero ti nangpataud ti klima ti buteng iti intero nga Europa. Impasdek ti simbaan ti Inkisision tapno paruten dagiti indibidual nga addaan tured a mangsalimetmet kadagiti naiduma a kapanunotan. Maibilbilang kas erehes, maipasangoda kadagiti inkisitor, a mangparigat kadakuada agingga nga agkumpisarda. Masansan, dagidiay maduktalan a nakabasol ket mapuoranda iti istaka.
Maipapan ti panagturay ti klero idiay España, kuna ti The Columbia History of the World: “Dagiti gubat ken ideolohia ti krusada ti namagtipon iti nakaisigudan ken suplado nga aristokrasia ken dagiti klero a mangig-iggem amin a rienda ti pannakabalin iti estado. Ti biag ti kinasaririt ket dinadael wenno pinilay ti panangsensura ken ti Inkisision, nga isut’ maus-usar kontra iti asinoman nga agprotesta laban iti opisial a teolohia wenno pagannurotan ti estado.”
Iti librona a The Age of Faith, kuna ni Will Durant: “No aramiden amin a pawayway a kasapulan iti maysa a historiador ken maipalubos iti maysa a Kristiano, masapul nga isaadtay iti ngato ti Inkisision, agraman dagiti gubgubat ken panangidadanes iti tiempotayo, kas maysa kadagiti kadadaksan a mantsa iti rekord ti sangatauan, a mangipampamatmat iti kinauyong a di pagaammo iti aniaman nga animal.” Idi Edad Media, ti panagturay ti klero kinaipapananna ti pannakadadael dagiti personal a wayawaya.
Ni kadi Protestante a repormador a John Calvin naigiddiat kadagiti klero a Katoliko? Bueno, panunotenyo no aniat’ napasamak idi a ni Michael Servetus intarayanna ti panangidadanes dagiti klero nga Español ket sada natiliw idiay Geneva, Switzerland. Sadiay, nangipasdek ni Calvin ti maysa a komunidad a nagturayanna ken dagiti ministrona iti naan-anay a pannakabalin. Gapu ta di awaten ni Servetus ti Trinidad, nagun-odan ni Calvin no aniat’ nakalisi iti Inkisision. Nakondenar iti ipapatay ni Calvin gapu iti kinaerehes ket napuoran iti istaka. Ngarud impakita ni Calvin ti isu met laeng a kinaunget kas kadagiti klero a Katoliko.
Ti kadi panangdominar dagiti klero kadagiti gobierno ti lubong kinaipapananna ti talna kadagiti tattao ti Europa? Pudno a saan. Imbes a tinagiragsak ti talna, inibturanda dagiti adu a tawtawen a panaggugubat a sinugsogan dagiti klero. Inrubbuat ni Papa Urbano II ti Umuna a Krusada ket gapu itoy nangrugi ti agsasaruno a gubat a pimmaut ti 200 a tawtawen. Mainayon pay, dagiti sinugsogan dagiti klero a gubgubat kontra kadagiti tattao a maibilbilang nga erehes ti nagbanag iti ipapatay ti rinibo a lallaki, babbai, ken ub-ubbing.
Naikkat aya ti panagturay dagiti klero ti korupsion? Saan uray bassit laeng. Ti libro nga A History of the Modern World, babaen ken R. R. Palmer ken Joel Colton, ti nagkuna: “Lumanlanlan a ti biag ti simbaan ti rinugitan ti kuarta. Awan mamati iti panagsaborno; ngem tunggal maysa ammona nga adu kadagiti nangatot’ saadna a papadi (kas kadagiti adu a nangangato a sibil nga opisial itatta) ti mabalin a mapasuksokan.” Ti korupsion kadagiti klero ket gagangayen a reklamo.
Ti kadi panagturay dagiti klero nangibunga ti pannakipagrikna kadagiti komon a tattao? Nikaanoman. Kas pangarigan, usigenyo ti napasamak idi a ni Kardinal Richelieu ti Francia nakontrolna dagiti ar-aramid ti gobierno bayat ti panagturay ni Louis XIII. Ti libro a The History of the Nations, nga inedit ni Henry Cabot Lodge, kunana a “ti pagannurotan [ni Richelieu] ket naibatay kadagiti dadael ti wayawaya a Pranses.”
Idiay Mexico bayat ti maika-17 a siglo, dagiti il-ili nga Indio ket masansan nga iturturayan dagiti klero. Sigun iti libro a Many Mexicos, ni Lesley Simpson, ikukuenta dagiti klero ti pagbautan a poste “kas di maawan a katulong iti panangimula ken panangtaginayon kadagiti Nakristianuan a kualidad, agraman pangdusaan kadagiti nailubongan a basbasol.”
Gapuna matulongannatayo dagiti libro ti historia a mangsukimat ti rekord ti panagturay dagiti klero kadagiti adu a sigsiglo. Aniat’ ipalgaak dagiti rekord? Ti nakakigkigtot a di panangikuenta iti kinaragsak, salun-at, ken wayawaya dagiti komon a tattao. Pudno unay, ti panagturay dagiti klero ket di maibturan a panagturay ti kinaulpit. Kas ti insurat ni Daniel Defoe iti librona a The True-Born Englishman: “Ket kadagiti isuamin a saplit a nakailunodan ti sangatauan, ti kinauyong ti simbaan ti kadadaksan.”
Ngarud, nalawag, a ti panagturay dagiti klero ket saan nga isut’ sungbat iti pannakasapul ti tao iti nasaysayaat a gobierno. Gapuna, asinot’ talliawantayo? Ti sungbat ket sangkagaw-at ti tunggal maysa, kas makitatayto.
[Ladawan iti panid 4]
Impakita ni Protestante a Calvin ti isu met laeng a kinauyong kas kadagiti klero a Katoliko
[Credit Line]
Kortesia ti Trustees of the British Museum