PAMMAPATAY

Ti sasao iti orihinal a lenguahe a naipatarus kas “patayen,” “gudasen,” ken “gessaten” ket tumukoy iti panangkettel iti biag. Ti konteksto wenno dadduma pay a kasuratan ti pagibasaran no inggagara ken di legal wenno di nainkalintegan a panangkettel iti biag ti sabali a tao. Kas pagarigan, iti bilin a “Dika mamapatay” (Ex 20:13), ti naaramat a Hebreo a sao maipaay iti “mamapatay” (ra·tsachʹ) ket nalawag a tumukoy iti inggagara ken di nainkalintegan a panangpapatay. Ngem iti Numeros 35:27, ti isu met laeng a termino ipasimudaagna ti maysa a tignay nga autorisado nga itungpal ti maysa a manangibales iti dara. Ngarud, rumbeng a tarusan ti bilin a “Dika mamapatay” maitunos iti intero a Mosaiko a Linteg, a nangipalubos iti panangkettel iti biag ti tao iti sidong ti sumagmamano a kasasaad, kas iti panangpatay kadagiti kriminal.

Nasapa a Napasamak iti Pakasaritaan. Iti gistay rugrugi pay laeng ti pakasaritaan ti tao, addan napasamak a pammapatay. Gapu iti kinasukir ti immuna a tao a ni Adan, impasana ti basol ken ipapatay kadagiti kaputotanna, iti kasta arigna pinagbalinna ti bagina kas mammapatay. (Ro 5:12; 6:23) Ti Diablo ti makinggapuanan iti daytoy a pasamak babaen ti panangsulbogna nga agbasol ni Eva nga asawa ni Adan, iti kasta nagbalin a mammapatay sipud idi nangrugi a mangpardaya iti Dios.​—Ge 3:13; Jn 8:44.

Kalpasan ti nakurang a 130 a tawen, napasamak ti umuna a naranggas a pammapatay, maysa a pananggudas iti kabsat. Gapu iti gurana a nabuyogan iti apal, ti inauna nga anak ni Adan a ni Cain pinapatayna ti nalinteg a kabsatna a ni Abel. (Ge 4:1-8, 25; 5:3) Gapu itoy nga inaramid ni Cain, nailunod babaen iti pannakapagtalawna ket nagbalin a managallaalla ken pugante iti daga. (Ge 4:11, 12) Kalpasan ti Layus idi kaaldawan ni Noe, impalubosen ti Dios nga ipakat ti tao ti kadagsenan a dusa gapu iti pammapatay.​—Ge 9:6.

Iti Sidong ti Linteg. Sinigsiglo kalpasanna, ti Mosaiko a Linteg a naited kadagiti Israelita ket naglaon iti adu a paglintegan maipapan iti panangkettel iti biag ti tao. Pinagdumana ti inggagara ken di inggagara a panangpapatay. Ti bambanag a masapul nga ikabilangan tapno maikuna a saan nga inggagara ti panangpatay ti maysa a tao ket: No isu (1) siguden nga adda gurana iti tao a napatayna (De 19:11, 12; idiligyo ti Jos 20:5), (2) pinadpadaananna ti biktima (Nu 35:20, 21), wenno (3) nagaramat iti maysa a banag a mabalin a makapapatay (Nu 35:16-18). Maibalesan uray dagiti adipen, no natayda gapu iti panangkabil dagiti appoda. (Ex 21:20) Nupay dusa nga ipapatay ti naipataw kadagidiay inggagara a pimmatay ken awan ti subbot nga agpaay kadakuada, saan a magudas dagiti di inggagara a nakapapatay no agkamangda kadagiti siudad a pagkamangan.​—Ex 21:12, 13; Nu 35:30, 31; Jos 20:2, 3; kitaenyo ti SIUDAD A PAGKAMANGAN.

Maibilang nga inggagara a panangpapatay ti sumagmamano nga inggagara a tignay a direkta wenno saan a direkta a nakaigapuan ti ipapatay ti sabali a tao. Kas pagarigan, no ti makinkukua iti agsangdo a toro saanna nga ikankano dagiti immunan a pakdaar a bantayanna ti animalna, mabalin a mapapatay no adda napapatay ti torona. Nupay kasta, adda dagiti kaso a maawat ti subbot kas sandi ti biag ti makinkukua. Awan duadua nga usigen ti uk-ukom no ania dagiti kasasaad a nainaig iti kasta a kaso. (Ex 21:29, 30) Kasta met, mapapatay a mismo ti indibidual a manggandat a mangipapatay iti sabali a tao babaen ti panangidatagna iti ulbod a panangsaksi.​—De 19:18-21.

Impalubos ti Linteg ti panangidepensa iti bagi ngem impawilna a makilaban ti indibidual gapu iti sanikuana. Nupay nasukalan ti maysa a tao nga adda simrek a mannanakaw iti balayna, makabasol iti dara no napapatayna dayta iti aldaw. Ti makagapu ket saan a dusa nga ipapatay ti maipataw iti panagtakaw, ken mabalin a lasinen ken idarum ti mannanakaw. Ngem iti rabii, narigat a makita ti ar-aramiden ti maysa a manangserrek ken saan ammo no ania ti gandatna. Gapuna, naibilang nga awan basol ti tao no napatayna ti maysa a manangserrek iti rabii.​—Ex 22:2, 3.

Idi umuna a siglo K.P., dagidiay mangikagkagumaan a mangpapatay ken Jesus ket naibilang kas ‘annak ti Diablo,’ ti kaunaan a mammapatay. (Jn 8:44) Inarkosan dagiti eskriba ken Fariseo ti tantanem dagidiay nalinteg, nga ibagbagada a saanda a karaman iti pannakapapatay dagiti mammadto. Nupay kasta, kasta met laeng a manangpapatay a kababalin ti imparangarangda maibusor iti Anak ti Dios.​—Mt 23:29-32; idiligyo ti Mt 21:33-45; 22:2-7; Ara 3:14, 15; 7:51, 52.

Gura Naipada iti Panangpapatay. Dagiti panangpapatay aggubuay iti puso ti indibidual. (Mt 15:19; Mr 7:21; idiligyo ti Ro 1:28-32.) Gapuna, asinoman a manggurgura iti kabsatna ket maysa a mananggudas, manangpapatay. (1Jn 3:15) Ti panangpapatay ket innaig ni Kristo Jesus kadagiti di umiso a kababalin, kas koma no ti maysa agtultuloy a sipupungtot iti kabsatna, pagsasawanna dayta, wenno ukomenna ken kondenarenna kas “makapasimron a maag.” (Mt 5:21, 22) Ti kasta a gura mabalin nga agturong iti aktual a panangpapatay. Mabalin a kastoy ti kaipapanan ti sasao ni Santiago (5:6): “Kinondenaryo, pinapatayyo daydiay nalinteg.” Dagiti nadangkes ken baknang a tattao a nanggura ken nangirurumen kadagiti pudno nga adalan ti Anak ti Dios ket aktual a pinapatayda ti dadduma kadagitoy a Kristiano. Yantangay ti wagas a pannakatrato ti kakabsat ni Kristo Jesus ket imbilangna a naaramid kenkuana, arigna met nga isu pinapatay dagitoy a tattao, ket nabatad a dayta idi ti adda iti panunot ni Santiago.​—Idiligyo ti San 2:1-11; Mt 25:40, 45; Ara 3:14, 15.

Nupay mabalin a maidadanes ken mapapatay pay ketdi ti paspasurot ni Kristo maigapu iti kinalinteg, saanda koma a masarakan nga agsagsagaba gapu ta nakapapatayda wenno nakaaramidda iti dadduma pay a krimen.​—Mt 10:16, 17, 28; 1Pe 4:12-16; Apo 21:8; 22:15.