Marzo
Lunes 1 tí marzo
“Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, keendó ta kǒo kutáʼankandó xíʼinna, káchi Jehová, ta kǒo keʼékandó ña̱ kini” (2 Cor. 6:17).
Ña̱ kúʼvi̱-iniyó xíniyó Ndióxi̱ xíʼin tu̱ʼunra, taxiña ndee̱ ndaʼa̱yó ña̱ ndakú koo iniyó tá káʼa̱n na̱ táʼanyó á na̱ migoyó xíʼinyó ña̱ ná kundiku̱nyó costumbrena ña̱ ndakaʼányó na̱ ni̱xi̱ʼi̱, ta ña̱yóʼo Ndióxi̱ va̱ása kútóoraña. Sana ka̱ʼa̱nna xíʼinyó ña̱ kǒo íxato̱ʼóyó na̱ ni̱xi̱ʼi̱ á ña̱ kǒo kúʼvi̱-iniyó xíniyóna. Á ka̱ʼa̱ntuna xíʼinyó ña̱ miíyó kúúmií ku̱a̱chi tá ná keʼé na̱ ni̱xi̱ʼi̱ yóʼo ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinna. Iin ñuu ña̱ ndíka̱a̱ chí Caribe, ku̱a̱ʼánína kándíxana ña̱ kíndo̱o níma̱ na̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta kivi keʼéña ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin na̱ i̱xandi̱va̱ʼa xíʼinna tá xi̱takuna. Káchi iin tutu xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ña̱ nda̱a̱ kivi taxina tu̱ndóʼo ndaʼa̱ ndiʼi na̱ ñuu. Sava ñuu chí África íyo costumbrena ña̱ ndakasina nu̱ú espejo ña̱ íyo ti̱xin veʼe na̱ ni̱xi̱ʼi̱, ta saátu ndándikóniʼina na̱ʼnána ná kotoña chí kándíka veʼe. ¿Nda̱chun kéʼéna ña̱yóʼo? Chi savana káchina, ña̱ na̱ ni̱xi̱ʼi̱ va̱ása xíniñúʼu kotona nu̱ú miína. Soo miíyó na̱ ndásakáʼnu Jehová va̱ása kándíxayó ña̱ káʼa̱n na̱ yiví, ta ni va̱ása ndíku̱nyó costumbre vatá ña̱ káʼa̱n ta̱ Ndi̱va̱ʼa (1 Cor. 10:21, 22). w19.04 16 párr. 11, 12
Martes 2 tí marzo
Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ndiʼi ña̱ kúni̱ndó ná keʼé na̱ yiví xíʼinndó, saá keʼéndóña xíʼinna; ña̱yóʼo kúú ña̱ va̱xi nu̱ú ley xíʼin ña̱ ka̱ʼyí na̱ profeta (Mat. 7:12).
Ta Jesús ta̱xira consejo ndaʼa̱ na̱ xi̱ndiku̱nñaʼá ña̱ va̱ʼa keʼéna nina ña̱ nda̱kú xíʼin inkana. Tá kúú, tá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús ña̱ xíniñúʼu keʼéyó xíʼin inkana táki̱ʼva kúni̱yó ná keʼéna xíʼinyó. Ndiʼivayó kúni̱ ña̱ ná keʼéna ña̱ nda̱kú xíʼinyó, ña̱kán saá xíniñúʼu keʼéyó xíʼin inkana. ¿Ndáaña keʼéna tá ná kunina ña̱ nda̱kú íyo ña̱ kéʼéyó? Sana saátu koo ña̱ keʼéna xíʼinyó. Soo, tá íyo iin ña̱ va̱ása va̱ʼa ke̱ʼéna xíʼinyó, ¿ndáaña keʼéyó? Ta̱ Jesús sa̱náʼa̱ra na̱ xi̱ndiku̱nñaʼá ña̱ xíniñúʼu kandíxana Jehová chi miíra ndatiin ku̱a̱chi xíʼin na̱ ke̱ʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinna (Luc. 18:6, 7). Ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱ xíʼinyó keʼéra: xíni̱ va̱ʼara ndáa tu̱ndóʼo yáʼayó nu̱ú tiempo vitin, ta miíra ndatiin ku̱a̱chi xíʼin na̱ va̱ása kéʼé ña̱ nda̱kú, mií tiempo ña̱ xíni̱ miíra (2 Tes. 1:6). Tá ná kundiku̱nyó consejo ña̱ ta̱xi ta̱ Jesús, keʼéyó ña̱ nda̱kú xíʼin inkana. Tá sa̱xóʼvi̱na miíyó xíʼin iin ña̱ ke̱ʼéna xíʼinyó ti̱xin ñuyǐví ta̱ Ndi̱va̱ʼa, Jehová sándi̱kora-iniyó chi kúnda̱a̱-iniyó ña̱ miíra ndatiin ku̱a̱chi xíʼin na̱ sa̱xóʼvi̱ miíyó. w19.05 5 párr. 18, 19
Miércoles 3 tí marzo
Ta ndiʼi yichi̱ koo tu̱ʼvandó ña̱ va̱ʼa ka̱ʼa̱nndó xíʼin inka na̱ yiví xa̱ʼa̱ ña̱ kándíxandó, soo vitání koo inindó ka̱ʼa̱nndó xíʼinna ta to̱ʼóní keʼéndóña (1 Ped. 3:15).
¿Á kúún iin na̱ ku̱a̱ʼa̱n escuela? Sana ndiʼi na̱ káʼvi xíʼún kándíxana ña̱ naní evolución. Ta kúni̱ún ndakuiún yuʼúna xíʼin ña̱ sánáʼa̱ Biblia, soo túviún ña̱ va̱ása íyo tu̱ʼvaún. Ña̱kán xíniñúʼu nandukú va̱ʼún xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. Ta u̱vi̱ kúú ña̱ kúni̱ún ni̱ʼún. Iinña kúú ña̱ ndasandakún ña̱ kandíxaún ña̱ mií Ndióxi̱ kúú ta̱ i̱xava̱ʼa ndiʼi ña̱ʼa. Ta inkaña kúú ña̱ kuchiñu va̱ʼakaún ndakuiún yuʼúna xíʼin ña̱ sánáʼa̱ Biblia (Rom. 1:20). Ña̱ nu̱ú xíniñúʼu keʼún kúú ña̱ nda̱ka̱tu̱ʼun xíʼin miíún nda̱chun kúú ña̱ kándíxa na̱ káʼvi xíʼún ña̱ evolución. Tasaá nandukú va̱ʼún xa̱ʼa̱ña nu̱ú tutu ña̱ tává na̱ ñuu Ndióxi̱. Saá kunda̱a̱-iniún ña̱ va̱ása yo̱ʼvi̱ ndakiʼún tu̱ʼun ña̱ kándíxaún. Ku̱a̱ʼání na̱ yiví kándíxana ña̱ naní evolución saáchi iin na̱ ndíchi ni̱ka̱ʼa̱n xíʼinna ña̱ kúúña ña̱ ndixa. Soo tá nda̱ni̱ʼún u̱vi̱ ña̱ʼa ña̱ ndáyáʼvi, kivi ndakuiún yuʼú na̱ ni̱nda̱ka̱tu̱ʼun yóʼó na̱ ndixa kúni̱ kunda̱a̱-ini (Col. 4:6). w19.05 29 párr. 13
Jueves 4 tí marzo
Nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin ñaʼá ñá sándi̱ko-ini se̱ʼe, saá sandíkoi̱-inindó (Is. 66:13).
Tá xi̱nu ta̱ profeta Elías chi íyo iin na̱ kúni̱ kaʼní-ñaʼá, nda̱kavaní-inira ta nda̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ kúni̱ra kuvira. Tasaá Jehová chi̱ndaʼára iin ángel ña̱ ná taxira ndeé ndaʼa̱ra. Ta̱ ángel yóʼo ta̱xira ña̱ʼa ña̱ kuxu ta̱ Elías, ta ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra ná kuxura (1 Rey. 19:5-8). Ña̱ relato yóʼo íyo iin ña̱ ndáyáʼviní sánáʼa̱ña miíyó: sava yichi̱, ni iin ña̱ʼa loʼo kúú ña̱ kéʼéyó, kivi chindeétáʼanña xíʼin na̱ hermanoyó na̱ xóʼvi̱. Kivi taxiyó ña̱ kuxuna, á iin regalo á iin carta loʼo ndaʼa̱na, saá kunina ña̱ ndixa kúni̱níyóna ta ndíʼi̱-iniyó xa̱ʼa̱na. Kivi keʼéyó táʼan ña̱yóʼo tá íxayo̱ʼvi̱ña xíʼinyó ña̱ ka̱ʼa̱nyó xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱ xóʼvi̱na á xa̱ʼa̱ ña̱ ndóʼona. Ta̱ Elías, Jehová ta̱xi ndee̱ ndaʼa̱ra ña̱ va̱ʼa ku̱ʼu̱nra nda̱a̱ yukú Horeb, nu̱ú ke̱ʼéra iin pacto xíʼin na̱ ñuura tiempo xi̱naʼá. Tá ni̱xa̱a̱ ta̱ Elías kán, va̱ʼaní ku̱nira ta va̱ása níyi̱ʼvíkara nu̱ú na̱ kúni̱ kaʼní-ñaʼá. ¿Ndáa inka ña̱ʼa sákuaʼayó xíʼin ña̱yóʼo? Tá kúni̱yó chindeétáʼanyó xíʼin na̱ xóʼvi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéna ña̱ kini xíʼinna, siʼna xíniñúʼu chindeéyóna ña̱ va̱ʼa kunina ta va̱ása yi̱ʼvína. Tá kúú savana va̱ʼa kúnina ta nátúʼunna xíʼin na̱ anciano ti̱xin veʼena, ta sana inkatuna va̱ʼaka kúnina tá nátúʼunna xíʼin na̱ anciano ti̱xin salón nu̱ú ndákutáʼanyó. w19.05 16 párr. 11; 17 párr. 13, 14
Viernes 5 tí marzo
Ta kuakuna iníísaá nu̱ú ñuʼú [...] na̱ veʼe ta̱ Natán kuakuna xa̱ʼa̱ miína (Zac. 12:12).
Ná ndakanixi̱níyó ña̱ káʼviyó ña̱ capítulo 12 ña̱ profecía ta̱ Zacarías, ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱ kuvi ta̱ Mesías (Zac. 12:10). Tá ni̱xa̱a̱yó versículo 12, káʼviyó ña̱ káʼa̱nña ña̱ na̱ veʼe ta̱ Natán kuakuna xa̱ʼa̱ ña̱ kuvi ta̱ Mesías. Ta nu̱úka ña̱ ya̱ʼayó ña̱yóʼo, ndáka̱tu̱ʼun xíʼin miíyó: “¿Ndáa ki̱ʼva kítáʼan ta̱ Mesías xíʼin na̱ veʼe ta̱ Natán? ¿Ndáa míí kivi ndani̱ʼíi̱ inkaka ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo?”. Tasaá kíxáʼayó nandukúyó xa̱ʼa̱ña. Iin referencia chíndaʼáña miíyó nu̱ú 2 Samuel 5:14, nu̱ú káʼa̱nña ña̱ ta̱ Natán xi̱kuura iin ta̱ se̱ʼe ta̱ David. Ña̱ inka referencia kúú ña̱ Lucas 3:31, ña̱ káʼa̱n ña̱ ta̱ Jesús xi̱kuura iin ta̱ veʼe ta̱ Natán, ta̱ veʼe ñá María. Ndáyáʼviní ña̱ káʼa̱n ña̱yóʼo. Xa̱a̱ xíni̱yó ña̱ ta̱ veʼe ta̱ David koo ta̱ Jesús (Mat. 22:42). Soo ta̱ David ni̱xi̱yo yáʼaka 20 se̱ʼera. Ña̱ xa̱a̱ kúnda̱a̱-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo va̱ása ndákanda̱ka-iniyó ña̱ káʼa̱n ta̱ Zacarías ña̱ na̱ veʼe ta̱ Natán kuakuna tá ná kuvi ta̱ Jesús. w19.05 30 párr. 17
Sábado 6 tí marzo
Nasamandó ndiʼi ña̱ ndákanixi̱níndó, tasaá kúú ña̱ kunda̱a̱-inindó xíʼin ndiʼi ña̱ va̱ʼa ña̱ kúni̱ Ndióxi̱ keʼéndó (Rom. 12:2).
¿Ndáaña xíniñúʼu keʼéyó? Tá ná kaʼviyó tu̱ʼun Ndióxi̱ ndiʼi ki̱vi̱, saá kunda̱a̱-iniyó ña̱ kúúña mií ña̱ nda̱a̱. Saátu kandíxayó consejo ña̱ táxi Ndióxi̱ ndaʼa̱yó chi ña̱ va̱ʼa miíyó kúúña. Saá xa̱a̱yó kooyó táki̱ʼva íyo iin yitu̱n tú kútu̱ní níndichi, tasaá kandíxa xíʼin ndinuʼu-iniyó Ndióxi̱ (Col. 2:6, 7). Ta ná ndakaʼányó ña̱ nda̱a̱ ni iinna va̱ása kivi ndasandakú ña̱ kandíxayó Ndióxi̱, chi miíyó xíniñúʼu chika̱a̱ ndee̱ ña̱ ndasandakúyóña. Ña̱kán ná ndakundeéyó ndasaxa̱áyó ña̱ ndákanixi̱níyó. Ná ka̱ʼa̱n ni̱ʼiyó xíʼin Jehová ta ná ndukúyó espíritu santo nu̱úra. Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ káʼviyó ta ná kotoyó ndáaña kéʼéyó xíniñúʼu nasamayó. Ná ndaka̱xin viíyó ná koo migoyó ta ná kutáʼanyó xíʼin na̱ kivi chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ nasamayó ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ ndíka̱a̱ níma̱yó. Saá kúú ña̱ sandíʼi-xa̱ʼa̱yó ndiʼi ña̱ káʼa̱n na̱ ñuyǐví ta̱ Ndi̱va̱ʼa, ña̱ va̱ása táxi ña̱ kunda̱a̱-ini inkana ña̱ nda̱a̱ xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ (2 Cor. 10:5). w19.06 13 párr. 17, 18
Domingo 7 tí marzo
Ña̱ viíní ná koo ña̱ ndasakáʼnuyó Ndióxi̱ ta yéʼe ná kooña nu̱ú miíra, xíniñúʼu kundaayó na̱ va̱lí na̱ ni̱xi̱ʼi̱ yivá ta saátu ná ñaʼá ná ni̱xi̱ʼi̱ yií tá yáʼana nu̱ú tu̱ndóʼo (Sant. 1:27).
Nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ñá Rut ña̱ chi̱ndeétáʼanñá xíʼin ñá Noemí, saá xíniñúʼu ndiʼi tiempo chindeétáʼanyó xíʼin na̱ ni̱xi̱ʼi̱ yií á ñá síʼí (Rut 1:16, 17). Ñá Paula káchiñá: “Tá ni̱xi̱ʼi̱ yiíi̱, ku̱a̱ʼánína chi̱ka̱a̱na ndee̱ xíʼi̱n. Tá ni̱ya̱ʼa tiempo, inkana va̱ʼaní íyona, soo ki̱ʼva ña̱ ni̱xi̱yoi̱ na̱sama ndiʼiña. Ña̱ va̱ʼaní kúúña tá kúnda̱a̱-ini inkana ña̱ xíniñúʼuní na̱ ni̱xi̱ʼi̱ táʼan ña̱ chindeétáʼanna xíʼinna ku̱a̱ʼá yo̱o̱ á ku̱i̱ya̱”. Soo xa̱a̱ síín xóʼvi̱ iin iin na̱ yiví. Sana savana yáʼava ña̱ xóʼvi̱na ta va̱ʼa loʼo kúni̱na. Soo nu̱ú inkana yo̱ʼvi̱ní íyoña tá kíxáʼana kéʼéna sava ña̱ʼa ña̱ xi̱keʼéna xíʼin táʼanna na̱ ni̱xi̱ʼi̱. Ná kǒo nandósóyó chi Jehová táxira iin chiñu ndaʼa̱yó, ña̱ ná kundaayó ta chindeétáʼanyó xíʼin na̱ ni̱xi̱ʼi̱ yií á ñá síʼí. w19.06 24 párr. 16
Lunes 8 tí marzo
Ndakasii̱ yuʼíi̱ ña̱ va̱ása ka̱ʼi̱n ni iin ña̱ʼa tá ná koo iin na̱ va̱ása va̱ʼa yatin nu̱úi̱ (Sal. 39:1).
Tá ná kasi na̱ chíñu nu̱úyó ña̱ ndasakáʼnuyó Ndióxi̱, xíniñúʼu kiʼinyó kuenta ndáaña va̱ása natúʼunyó xíʼinna (Ecl. 3:7). Xíniñúʼu chise̱ʼé yuʼúyó xa̱ʼa̱ sava ña̱ʼa, tá kúú ki̱vi̱ na̱ hermano, ndáa míí ndákutáʼanyó, nda̱saa kéʼéyó ña̱ nátúʼunyó xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, ta nda̱saa ndákiʼinyó tutu ña̱ tává na̱ ñuura. Va̱ása natúʼunyó xa̱ʼa̱ ni iin ña̱yóʼo xíʼinna, ni na̱ migoyó á na̱ táʼanyó na̱ íyo ñuu nu̱ú íyoyó á na̱ inka país. Tá ná natúʼunyó xíʼinna, kivi tiinna na̱ hermanoyó ta saxóʼvi̱kanana. Ná va̱ása taʼví táʼanyó xa̱ʼa̱ sava ku̱a̱chi ña̱ kǒo ndáyáʼvi. Ta̱ Ndi̱va̱ʼa kúnda̱a̱-inira ña̱ va̱ása kuchiñuyó xíʼinra tá ná taʼvíra miíyó (Mar. 3:24, 25). Ña̱kán chíka̱a̱ra ndee̱ ña̱ taʼvíra miíyó, tasaá kixáʼayó kanitáʼanyó xíʼin na̱ hermanoyó ta va̱ása kanitáʼanyó xíʼinra. Ta nda̱a̱ na̱ hermano na̱ xu̱xa-ini xíniñúʼu kiʼinna kuenta ña̱ va̱ása xa̱a̱na keʼéna ña̱yóʼo. Tá ná chika̱a̱yó ndee̱ ña̱ kitáʼan va̱ʼayó xíʼin na̱ hermanoyó, va̱ása taʼví táʼanyó (Col. 3:13, 14). w19.07 11, 12 párr. 14-16
Martes 9 tí marzo
Na̱ káchíñu nu̱ú Ndióxi̱ [...] xíniñúʼu va̱ʼa koo inina xíʼin ndiʼina, ta xíniñúʼu sákuaʼa va̱ʼana ña̱ va̱ʼa sanáʼa̱na (2 Tim. 2:24).
Ku̱a̱ʼání yichi̱ tá nátúʼunyó xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ va̱ʼaní ndákuiinna, ta su̱ví xa̱ʼa̱ ña̱ káʼa̱nyó kúúña chí xa̱ʼa̱ ndáa ki̱ʼva káʼa̱nyó kúúña. Na̱ yiví kúsi̱í-inina tá va̱ʼa íyo iniyó ta va̱ʼa káʼa̱nyó xíʼinna ta saátu tá náʼa̱yó ña̱ ndíʼi̱-iniyó xa̱ʼa̱na. Va̱ása íxandúxayó xíʼinna ña̱ kuniso̱ʼona ña̱ káʼa̱nyó. Chi chíka̱a̱yó ndee̱ ña̱ kunda̱a̱-iniyó xíʼin ña̱ ndákanixi̱nína xa̱ʼa̱ religión ta nda̱chun ndákanixi̱nína saá. Ná nasamayó ki̱ʼva ña̱ káʼa̱nyó xíʼinna nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ apóstol Pablo. Tá xi̱natúʼunra xíʼin na̱ judío, xi̱xiniñúʼura tu̱ʼun Ndióxi̱ ña̱ ka̱ʼa̱nra xíʼinna. Soo tá xi̱natúʼunra xíʼin na̱ filósofo griego nu̱ú ña̱ Areópago, va̱ása níxi̱ka̱ʼa̱n nda̱kúra xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱ xíʼinna (Hech. 17:2, 3, 22-31). ¿Nda̱saa kivi kundiku̱nyó yichi̱ra? Tá káʼa̱nyó xíʼin iin na̱ yiví na̱ va̱ása kándíxa ña̱ ka̱ʼa̱n Biblia, sana xíniñúʼu va̱ása ndi̱ku̱n ka̱ʼa̱nyó xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱ káʼa̱nña. Tá xítoyó ña̱ va̱ása kútóona ña̱ ná kuni inkana ña̱ kaʼvina Biblia xíʼinyó, na̱ sanáʼa̱ se̱ʼéyó texto nu̱úna, tá kúú nu̱ú iin celular á tableta. w19.07 21 párr. 5, 6
Miércoles 10 tí marzo
Kiʼinníndó kuenta ña̱ ná kǒo sandáʼvina níma̱ndó, ña̱ kuxíkandó ta ndasakáʼnundó inkaka ndióxi̱ (Deut. 11:16).
Ta̱ Ndi̱va̱ʼa listoníra, chi sa̱ndáʼvira na̱ ñuu Israel ña̱ ndasakáʼnuna inka ndióxi̱. Ki̱ʼinra kuenta ña̱ xíniñúʼuna ña̱ kuxuna, ta ña̱yóʼo xi̱niñúʼura ña̱ sa̱ndáʼvirana. Tá ni̱ki̱ʼvina nu̱ú ñuʼú ña̱ ta̱xi Ndióxi̱ ndaʼa̱na, xa̱a̱ síín ke̱ʼéna ña̱ va̱ʼa chiʼina ta koo ña̱ kuxuna. Tá ni̱xi̱yona chí ñuu Egipto xíʼin ti̱kui̱í tá yu̱ta Nilo xi̱koso̱na ña̱ xi̱chiʼina. Soo nu̱ú ñuʼú ña̱ ta̱xi Ndióxi̱ ndaʼa̱na, va̱ása níxi̱yo yu̱ta nu̱ú tavána ti̱kui̱í ña̱ ko̱so̱na chi xi̱ndatuna tiempo ña̱ koon sa̱vi̱ ta xi̱xiniñúʼutuna yúyú tá kóyo ñuú (Deut. 11:10-15; Is. 18:4, 5). Ña̱kán na̱ ñuu Israel xi̱niñúʼu sakuaʼana inka ña̱ʼa ña̱ va̱ʼa chiʼina. ¿Nda̱chun ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ va̱ása kundiku̱nna inka ndióxi̱ tá ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱ chiʼina? Jehová na̱kunda̱a̱-inira ña̱ kuni̱ na̱ ñuura sakuaʼana chiʼina táki̱ʼva chíʼi na̱ ñuu na̱ íyo yatin xíʼinna. Ta saátu xi̱kunda̱a̱-inira ña̱ xi̱ndasakáʼnu na̱ cananeo ña̱ Baal, chi xi̱ndakanixi̱nína ña̱yóʼo táxi sa̱vi̱ (Núm. 25:3, 5; Juec. 2:13; 1 Rey. 18:18). w19.06 3, 4 párr. 4-6
Jueves 11 tí marzo
Ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱nkai̱ xíʼin Ndióxi̱: ña̱ ná kuaʼnuka ña̱ kúʼvi̱ní-inindó xíni táʼanndó (Filip. 1:9).
Tá ni̱xa̱a̱ ta̱ apóstol Pablo, ta̱ Silas, ta̱ Lucas xíʼin ta̱ Timoteo ña̱ ñuu Filipos, nda̱ni̱ʼína ku̱a̱ʼání na̱ yiví na̱ kúni̱ kunda̱a̱-ini xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱. Ku̱mí saá na̱ cristiano yóʼo chi̱ka̱a̱nína ndee̱ ña̱ va̱ʼa xi̱kundúʼu iin congregación ña̱ ñuu kán. Ndiʼi na̱ discípulo ki̱xáʼana nda̱kutáʼanna, sana veʼe iin ñá cristiana ñá naní Lidia (Hech. 16:40). Ña̱ congregación xa̱á kán ndi̱ku̱n ni̱ya̱ʼaña nu̱ú tu̱ndóʼo. Ta̱ Ndi̱va̱ʼa chi̱ka̱a̱ra-ini na̱ yiví ña̱ sa̱a̱-inina kunina ku̱mí saá na̱ cristiano yóʼo ta ixandi̱va̱ʼana xíʼinna ña̱ va̱ása natúʼunkana. Na̱ chíñu ti̱inna ta̱ Pablo xíʼin ta̱ Silas ta ka̱ninana xíʼin yitu̱n ta ta̱ánnana veʼeka̱a. Tá inka ki̱vi̱ ta̱vánana veʼeka̱a. ¿Ndáaña ke̱ʼéna tá ke̱ena veʼeka̱a? Ni̱xa̱ʼa̱nna xi̱tona na̱ discípulo xa̱á ta chi̱ka̱a̱na ndee̱ xíʼinna. Tándi̱ʼi, ta̱ Timoteo xíʼin na̱ sava ke̱ena ña̱ ñuu kán, soo sana ta̱ Lucas ni̱ndo̱ora. ¿Ndáaña ke̱ʼé na̱ discípulo xa̱á? Espíritu santo chi̱ndeétáʼan xíʼinna ña̱ chi̱ka̱a̱kana ndee̱ nda̱sakáʼnuna Jehová (Filip. 2:12). Ta̱ Pablo ni̱kusi̱íní-inira xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéna. w19.08 8 párr. 1, 2
Viernes 12 tí marzo
Na̱ níká xu̱ʼún nu̱ú inkana xáa̱na káchíñuna nu̱ú na̱ ta̱xiña ndaʼa̱na (Prov. 22:7).
Ki̱vi̱ násamayó veʼe nu̱ú íyoyó xíniñúʼuyó ku̱a̱ʼání xu̱ʼún, ta nda̱a̱ kivi kuníkayó nu̱ú inkana. Xa̱ʼa̱ ña̱kán ná va̱ása satáyó ña̱ʼa ña̱ kǒo xíniñúʼuyó ta loʼo tá loʼo chaʼviyóña (Prov. 22:3). Tá yáʼayó nu̱ú sava tu̱ndóʼo tá kúú ña̱ kundaayó na̱ veʼeyó na̱ ndeé ndóʼo, sana ixayo̱ʼvi̱ña xíʼinyó ña̱ ndakani vií xi̱níyó nda̱saa xu̱ʼún ndukú naʼayó nu̱ú iin na̱ yiví. Tá saá ndóʼoyó, ná ka̱ʼa̱nyó xíʼin Jehová xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ndóʼoyó ta miíra chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ kǒo ndi̱ʼi̱ní-iniyó ta vií ndaka̱xinyó ña̱ keʼéyó (Filip. 4:6, 7; 1 Ped. 5:7). Ta saátu vií ná kitáʼanyó xíʼin na̱ migoyó xíʼin na̱ veʼeyó. Ná ka̱ʼa̱nyó xíʼin na̱ migoyó xa̱ʼa̱ ña̱ ndákanixi̱níyó xíʼin ña̱ ndóʼoyó, tá kúú xíʼin na̱ ni̱ya̱ʼa nu̱ú táʼan ña̱ ndóʼoyó. Tá ná keʼéyó ña̱yóʼo nda̱a̱ va̱ʼa kuniyó (Ecl. 4:9, 10). Na̱ migoyó na̱ xi̱kuumiíyó tá ya̱chi̱ kúukavana migoyó. w19.08 22 párr. 9, 10
Sábado 13 tí marzo
Ta sa̱ndátakanana nu̱ú lugar ña̱ naní [...] Armagedón (Apoc. 16:16).
¿Nda̱chun chi̱táʼan Jehová ña̱ Armagedón xíʼin ña̱ Meguidó? Saáchi ña̱ Meguidó xíʼin yosó ña̱ Jezreel kúú nu̱ú xi̱kanitáʼanna tá ya̱chi̱. Ta sava yichi̱ mií Jehová xi̱chindeétáʼan xíʼinna. Tá kúú, yatin nu̱ú íyo yu̱ta ña̱ Meguidó, chi̱ndeétáʼanra xíʼin ta̱ juez israelita Barac ña̱ ku̱chiñura ka̱nitáʼanra xíʼin na̱ cananeo na̱ kítáʼan xíʼin ta̱ Sísara. Ta̱ Barac xíʼin ñá profeta Débora ta̱xina tíxa̱ʼvi ndaʼa̱ Jehová xa̱ʼa̱ ña̱ chi̱ndeétáʼanra xíʼinna. Nu̱ú iin yaa ni̱ka̱ʼa̱nna: “Nda̱a̱ chí ndiví ka̱nitáʼan tí ki̱mi [...] xíʼin ta̱ Sísara. Saá ná kuvi ndiʼi na̱ sáa̱-ini xíni yóʼó Jehová, ta na̱ kúʼvi̱-ini xíni yóʼó ná koona nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ñu̱ʼu ki̱vi̱ kítaña” (Juec. 5:19-21, 31). Tá ná kixa̱a̱ ña̱ Armagedón na̱ sáa̱-ini xíni Jehová ndiʼi-xa̱ʼa̱na ta ná kúʼvi̱-ini xíniñaʼá ka̱kuna. Soo xa̱a̱ síín íyo ña̱ Armagedón nu̱ú ku̱a̱chi ña̱ ka̱nitáʼan ta̱ Barac. Ti̱xin ña̱ Armagedón na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ va̱ása kanitáʼanna, ta ni va̱ása kuniñúʼuna nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa. Chi ña̱ xíniñúʼu keʼéna kúú ña̱ va̱ása kundi̱ʼi̱-inina ta kándíxana Jehová xíʼin na̱ kuniñúʼura ña̱ sakǎkurana (Is. 30:15; Rev. 19:11-15). w19.09 9 párr. 4, 5
Domingo 14 tí marzo
Naʼandó nu̱úi̱ (Mat. 11:28).
Iin ña̱ kivi keʼéyó ña̱ va̱ʼa kuyatinkayó nu̱ú ta̱ Jesús kúú ña̱ sakuaʼayó xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ña̱ ke̱ʼéra (Luc. 1:1-4). Xa̱ʼa̱ ña̱kán xíniñúʼu kaʼviyó ndiʼi ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéra. Nda̱a̱ ni iinna va̱ása kivi keʼéna ña̱yóʼo nu̱úyó. Saátu kúyatinyó nu̱ú ta̱ Jesús tá ndáka̱xinyó kooyó discípulora ta ndákuchiyó. Inka ki̱ʼva ña̱ kuyatinyó nu̱ú ta̱ Jesús kúú ña̱ ka̱ʼa̱nyó xíʼin na̱ anciano ña̱ chindeéna miíyó tá íyo ña̱ ndóʼoyó. Na̱yóʼo kúúna iin regalo na̱ ta̱xi ta̱ Jesús ndaʼa̱yó, chi xíniñúʼurana ña̱ kundaana miíyó (Juan 21:16; Efes. 4:7, 8, 11; 1 Ped. 5:1-3). Soo va̱ása xíniñúʼu kundatuyó ña̱ na̱ anciano ná kotona ndáaña xíniñúʼuyó, chi ña̱ xíniñúʼu keʼéyó kúú ña̱ ka̱ʼa̱nyó xíʼinna ña̱ chindeétáʼanna xíʼinyó. Ná kotoyó ña̱ káʼa̱n iin ta̱ hermano ta̱ naní Julian: “Tá ni̱ka̱ʼi̱n xíʼin na̱ anciano ña̱ chindeétáʼanna xíʼi̱n, va̱ʼaní ku̱nii̱, ña̱yóʼo kúú iin regalo va̱ʼaní nda̱kiʼii̱n”. Na̱ anciano na̱ nda̱kú-ini, na̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ u̱vi̱ ni̱xa̱ʼa̱n xi̱to ta̱ Julian, kivi chindeétáʼanna xíʼinyó ña̱ kunda̱a̱ va̱ʼaka iniyó xa̱ʼa̱ ña̱ ndákanixi̱ní ta̱ Jesús xíʼin ña̱ kéʼéra (1 Cor. 2:16; 1 Ped. 2:21). Ña̱yóʼo kúú iin regalo ña̱ va̱ʼaní ña̱ táxina ndaʼa̱yó. w19.09 21 párr. 4, 5
Lunes 15 tí marzo
Íyoka sava ndikachi sa̱na̱i̱, tí va̱ása ñúʼu xíʼin tíyóʼo (Juan 10:16).
Ña̱ Biblia káʼa̱nña ña̱ espíritu santo Jehová xi̱niʼiña yichi̱ nu̱ú na̱ ta̱a xíʼin ná ñaʼá, na̱ nda̱kú ni̱xi̱yo ini tá tiempo xi̱naʼá, soo na̱yóʼo va̱ása kúúna táʼan na̱ 144,000 tá kúú ta̱ Juan ta̱ sándakuchi xíʼin ta̱ David (Mat. 11:11; Hech. 2:34). Na̱yóʼo xíʼin ku̱a̱ʼáníkana ndatakuna ta kundoona nu̱ú ñuʼú yóʼo. Ndiʼi na̱ ndataku yóʼo xíʼin na̱ gran muchedumbre kivi na̱ʼa̱na ña̱ nda̱kú íyo inina xíʼin Jehová ta saátu ña̱ chíñura. Nda̱a̱ ni iin yichi̱ ta̱ʼán ndakaya Jehová ku̱a̱ʼání na̱ yiví na̱ xa̱a̱ síín síín ñuu, ña̱ ndasakáʼnunara. Kúúyó na̱ kundoo nu̱ú ñuʼú á chí ndiví, xíniñúʼu chika̱a̱yó ndee̱ ña̱ chindeétáʼanyó xíʼin inkaka na̱ yiví ña̱ xa̱a̱na koona táʼan na̱ gran muchedumbre. Ndáa si̱lóʼo tiempo ta taxi Jehová ña̱ kixáʼa ña̱ gran tribulación ña̱ sandiʼi-xa̱ʼa̱ña ndiʼi na̱ chíñu, ta saátu na̱ veʼe-ñu̱ʼu na̱ sáxo̱ʼvi̱ na̱ yiví. Ndiʼi na̱ gran muchedumbre ndakiʼinna iin ña̱ va̱ʼaní, ña̱ ndasakáʼnuna Jehová ndiʼi tiempo nu̱ú ñuʼú yóʼo (Rev. 7:14). w19.09 31 párr. 18, 19
Martes 16 tí marzo
Ki̱vi̱ nu̱ú ndiʼi koo na̱ kusi̱kindaa ta kusi̱kindaana miíyó (2 Ped. 3:3).
Xa̱ʼa̱ ña̱ xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n kúyatin ki̱vi̱ ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa̱ ñuyǐví ta̱ Ndi̱va̱ʼa, ixayo̱ʼvi̱níkaña xíʼinyó ña̱ nda̱kú koo iniyó xíʼin Ndióxi̱ xíʼin ña̱ chíñura. Ta ku̱a̱ʼání na̱ yiví ndakundeékana ku̱a̱ku̱ndaana miíyó. Ta keʼéna ña̱yóʼo xíʼinyó, xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása kíʼviyó xíʼin nda̱a̱ ni iin na̱ chíñu na̱ íyo ñuyǐví yóʼo. Vitin kúú ña̱ xíniñúʼu ndasandakúkayó-iniyó, ña̱kán va̱ʼa nda̱kú koo iniyó ti̱xin ña̱ gran tribulación. Ti̱xin ña̱ gran tribulación, nasa̱ma chiñu ña̱ kúúmií na̱ níʼi yichi̱ nu̱úyó nu̱ú ñuʼú yóʼo. Saá kúú ña̱ ku̱ʼu̱n ndiʼi na̱ nda̱ka̱xin Ndióxi̱ na̱ kíndo̱o nu̱ú ñuʼú yóʼo chí ndiví, ña̱ kanitáʼanna ti̱xin ña̱ Armagedón (Mat. 24:31; Apoc. 2:26, 27). Ña̱yóʼo kúni̱ kachiña ña̱ va̱ása kooka na̱ Cuerpo Gobernante xíʼinyó. Soo ni saá, na̱ gran muchedumbre inkáchiva kutáʼanna. Ta na̱ hermano na̱ xíni̱ va̱ʼa na̱ kundoo nu̱ú ñuʼú yóʼo kúú na̱ kuniʼi yichi̱ nu̱úyó. Saá kúú ña̱ na̱ʼa̱yó á nda̱kú íyo iniyó ta chindeétáʼanyó xíʼin na̱ hermano yóʼo, ta kuniso̱ʼoyóna tá ná ka̱ʼa̱nna xíʼinyó xa̱ʼa̱ ña̱ kúni̱ Ndióxi̱. Tá xíniso̱ʼoyó ña̱ káʼa̱nna saá kúú ña̱ ka̱kuyó. w19.10 17 párr. 13, 14
Miércoles 17 tí marzo
Ni nda̱a̱ ndáaka nu̱ú ná ku̱ʼún kán ku̱ʼi̱n xíʼún. [...] Chí nu̱ú kuviún kán kuvii̱ (Rut 1:16, 17).
Ñá Noemí xi̱kuʼvi̱ní-iniñá xi̱xiniñá Jehová ta nda̱kú ni̱xi̱yo iniñá xíʼinra. Soo tá ni̱xi̱ʼi̱ yiíñá xíʼin u̱vi̱ ta̱a se̱ʼeñá xi̱kuni̱ñá nasamañá ki̱vi̱ñá ta kunaníñá “Mará”, ña̱ kúni̱ kachi ña̱ “yo̱va̱” (Rut 1:3, 5, 20, nota, 21). Ñá Rut xi̱kuu iin xa̱nu ñá Noemí ñá ni̱xi̱yo xíʼinñá tá ni̱ya̱ʼañá nu̱ú tu̱ndóʼo. Su̱ví kuití níchindeétáʼanñá xíʼinñá chi saátu sa̱ndíkoñá-iniñá xíʼin tu̱ʼun ña̱ xi̱ka̱ʼa̱nñá ta saátu xíʼin ña̱ xi̱keʼéñá. Tá iin na̱ hermanoyó ni̱xi̱ʼi̱ yiína á ñá síʼína, xíniñúʼunína ña̱ chindeétáʼanyó xíʼinna. Na̱ xa̱a̱ ti̱ndaʼa̱ íyona táki̱ʼva íyo u̱vi̱ yitu̱n tú inkáchi xa̱ʼnu. Tá yáʼa ku̱a̱ʼání tiempo ti̱ʼonú ndákutáʼanña ta tá ná tuʼunna iin túyóʼo yi̱chi̱nú ta tú inka xo̱ʼvi̱nú. Ki̱ʼva saá ndóʼo na̱ xíʼi̱ yií á ñá síʼí, ku̱a̱ʼání ku̱i̱ya̱ kivi kusuchí-inina. w19.06 23 párr. 12, 13
Jueves 18 tí marzo
Tá iin iin miíyó ña̱ ndíka̱a̱-iniyó kúú ña̱ chíndaʼá miíyó keʼéyó ña̱ va̱ása va̱ʼa, ta sándaʼviña miíyó ña̱ keʼéyó ña̱yóʼo (Sant. 1:14).
Ta su̱ví nda̱saa ña̱ ndáka̱xinyó kotonde̱ʼéyó á kusíkíyó kúú ña̱ xíniñúʼu kiʼinyó kuenta xíʼin. Chi saátu xíniñúʼu kiʼinyó kuenta nda̱saa tiempo xíniñúʼuyó xíʼin ña̱yóʼo, chi tá va̱ása kíʼinyó kuenta kivi ku̱a̱ʼáka tiempo keʼéyó ña̱ sákusi̱í-iniyó nu̱úka ña̱ kachíñuyó nu̱ú Jehová. Ña̱kán xíniñúʼu kotoyó nda̱saa tiempo kúú ña̱ xíniñúʼuyó. Ta ña̱ va̱ʼa kiʼinyó kuenta xíʼin ña̱yóʼo, kivi kaʼyíyó nu̱ú iin calendario hora ña̱ xíniñúʼuyó ña̱ iin semana ña̱ xítoyó televisión, ña̱ kíʼviyó nu̱ú Internet, á ña̱ sísikíyó nu̱ú celular ña̱ kúúmiíyó. Tá ki̱ʼinyó kuenta ña̱ ku̱a̱ʼání tiempo xíniñúʼuyó xíʼin ña̱yóʼo, viíní ná keʼéyó iin calendario ña̱ kivi chindeé miíyó. Ña̱ nu̱ú ná keʼéyó kúú ña̱ʼa ña̱ ndáyáʼvika, ta tándi̱ʼi kivi taváyó tiempo ña̱ keʼéyó ña̱ sákusi̱í-iniyó. Tándi̱ʼi ná ka̱ʼa̱nyó xíʼin Jehová ña̱ ná chindeétáʼanra xíʼinyó ña̱ keʼéyóña. Saá kúú ña̱ kuumiíyó tiempo xíʼin ndee̱ ña̱ kaʼvi iinlá miíyó Biblia, ña̱ kaʼviyó xíʼin na̱ veʼeyó, ña̱ ku̱ʼu̱nyó reunión xíʼin predicación ta sanáʼa̱yó na̱ yiví. Saá kúú ña̱ kusi̱í-iniyó kotonde̱ʼéyó á kusíkíyó inkaka ña̱ʼa. w19.10 30 párr. 14, 16, 17
Viernes 19 tí marzo
Ni kúni̱nívai̱ keʼíi̱ ña̱ va̱ʼa, soo va̱ása kúchiñui̱ keʼíi̱ña (Rom. 7:18).
Tá ku̱i̱ya̱ 55, na̱ ñuu Corinto ni̱ka̱ʼa̱nna keʼéna iin ña̱ ndáyáʼviní. Na̱kunda̱a̱-inina ña̱ na̱ hermano ña̱ ñuu Jerusalén xíʼin Judea kǒo ña̱ kuxuna ni ña̱ kuniñúʼuna, ña̱kán xi̱kuni̱na chindeétáʼanna xíʼinna (1 Cor. 16:1; 2 Cor. 8:6). Soo, tá ni̱ya̱ʼa loʼo yo̱o̱ ta̱ apóstol Pablo ku̱nda̱a̱-inira ña̱ ta̱ʼán sáxi̱nunaña. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, sana va̱ása íyo tu̱ʼva ña̱ nda̱kayana ña̱ chindaʼánaña ku̱ʼu̱nña Jerusalén xíʼin ña̱ nda̱kaya na̱ inka congregación (2 Cor. 9:4, 5). Na̱ ñuu Corinto va̱ʼaní ña̱ nda̱kaxinna keʼéna, ta ta̱ Pablo ta̱xira tíxa̱ʼvi ndaʼa̱na xa̱ʼa̱ ña̱ ndakúní íyo ña̱ kándíxana Ndióxi̱ xíʼin xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼaní-inina. Soo, xi̱niñúʼu ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ná sandíʼina keʼéna ña̱ ki̱xáʼana xíʼin (2 Cor. 8:7, 10, 11). Ña̱ ndo̱ʼona sánáʼa̱ña miíyó, ña̱ nda̱a̱ na̱ hermano na̱ nda̱kú íyo ini kivi ixayo̱ʼvi̱ña xíʼinna saxínuna ña̱ nda̱ka̱xinna keʼéna. ¿Nda̱chun? Xa̱ʼa̱ ña̱ kúúyó na̱ yiví ku̱a̱chi sava ndákooyó kéʼéyó iin ña̱ʼa. Ta saátu iin kama kivi kuu iin ña̱ʼa ta kasiña nu̱úyó ña̱ keʼéyóña (Ecl. 9:11). w19.11 26, 27 párr. 3-5
Sábado 20 tí marzo
Ña̱ kándíxandó ná kooña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin escudo (Efes. 6:16).
Nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin escudo káʼnu ña̱ sási iníí na̱ yiví, ña̱ kándíxayó Ndióxi̱ ndáaña miíyó nu̱ú ndiʼi ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo, tá kúú ña̱ kini, ña̱ kánitáʼanna á inkaka ña̱ʼa ña̱ va̱ása kútóo Ndióxi̱. Saá kúú ña̱ koo tu̱ʼvayó ña̱ kanitáʼanyó xíʼin na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa (Efes. 6:10-12). ¿Nda̱saa kivi koo tu̱ʼvayó ña̱ ya̱ʼayó nu̱ú ña̱yóʼo? Ña̱ nu̱ú, ná ka̱ʼa̱nyó xíʼin Jehová ña̱ ná chindeétáʼanra xíʼinyó. Tándi̱ʼi, ná kaʼviyó tu̱ʼunra ña̱ va̱ʼa kotoyó miíyó nda̱a̱ táki̱ʼva xítora miíyó (Heb. 4:12). Ña̱ Biblia káchiña: “Kandíxa Jehová xíʼin ndiʼi níma̱ún, va̱ása kandíxaún ña̱ ndíka̱a̱ xi̱ní miíún” (Prov. 3:5, 6). Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ sa̱kán nda̱kaxinyó ke̱ʼéyó. Tá kúú, tá ku̱maní xu̱ʼún nu̱úyó á inkaka ña̱ xíniñúʼuyó, ¿á nda̱kaʼányó xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová nu̱ú Hebreos 13:5? Ña̱yóʼo káchiña: “Yi̱ʼi̱ kúú ta̱ chindeétáʼan xíʼún ta va̱ása sandákoo ndaʼíi̱ yóʼó”. ¿Á chi̱ndeé ña̱yóʼo miíyó ña̱ kandíxayó ña̱ mií Jehová chindeétáʼan xíʼinyó? Tá saá ke̱ʼéyó, ña̱ kándíxayó Ndióxi̱ ña̱ íyo táki̱ʼva íyo escudo viíva íyoña. w19.11 14, 15 párr. 1, 4
Domingo 21 tí marzo
Na̱ va̱lí iin bendición Jehová kúú na̱yóʼo (Sal. 127:3, nota).
U̱vi̱ saá na̱ íyo se̱ʼe, xíniñúʼu tavána tiempo ña̱ koona xíʼin se̱ʼena. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, tá ku̱a̱ʼání ná koo se̱ʼena, sana kivi ixayo̱ʼvi̱ña xíʼinna ña̱ kundaanana ta taxina ña̱ xíniñúʼuna. Sava na̱ ti̱ndaʼa̱ na̱ ni̱ya̱ʼa nu̱ú ña̱yóʼo, ni̱ka̱ʼa̱nna ña̱ sa̱kunaaníñana. Sana ná ñaʼá kúú ná ndeéníka kúnaa, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kǒoka ndee̱ná ña̱ kaʼviná, ña̱ ka̱ʼa̱nná xíʼin Ndióxi̱, á ña̱ kee ni̱ʼiná natúʼunná. Ta saátu, kivi ixayo̱ʼvi̱ña xíʼinná ña̱ kuniso̱ʼoná ndiʼi ña̱ káʼa̱nna ti̱xin reunión. Soo, ta̱a ta̱ kúʼvi̱-ini xíni ñá síʼíra keʼéra nda̱a̱ ndáaka ña̱ʼa, ña̱ chindeétáʼanra xíʼinñá ti̱xin reunión ta saátu ti̱xin veʼena. Tá kúú, kivi chindeétáʼanra xíʼin ñá síʼíra tá ná keʼéra sava chiñu ña̱ íyo ti̱xin veʼena, ta saátu kivi keʼéra inka ña̱ʼa, ña̱ va̱ʼa kusi̱í-ini na̱ veʼera tá ná kaʼvira xíʼinna, ta saátu ña̱ inkáchi kitara xíʼin na̱ veʼera ña̱ natúʼunna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. w19.12 24 párr. 8
Lunes 22 tí marzo
Ta ña̱ ku̱i̱ya̱ 50 kooña ña̱ Jubileo nu̱ú ndóʼó (Lev. 25:11).
¿Ndáaña va̱ʼa xi̱ndakiʼin na̱ ñuu Israel xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱sañána? Ná kachiyó, ña̱ iin ta̱ ñuu Israel níkáníra ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ni̱xi̱kóra ñuʼúra ña̱ va̱ʼa chaʼvira ña̱ níkára. Ta tá ku̱i̱ya̱ ña̱ sáña̱na xi̱sandándikóna ñuʼúra. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ta̱ ta̱a yóʼo xi̱ndakiʼinra ñuʼúra ta va̱ása níxindiʼi-xa̱ʼa̱ herencia ña̱ ndakiʼin se̱ʼera. Saátu, ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ iin ta̱ ñuu Israel ta̱ kǒo xu̱ʼún á ña̱ kuxura, ta ña̱ va̱ʼa chaʼvira ña̱ níkára, nda̱a̱ íxi̱kóra se̱ʼera ña̱ koona esclavo, á nda̱a̱ íxi̱kóra miíra. Ta ku̱i̱ya̱ ña̱ sáña̱na, na̱ esclavo yóʼo ndándikóna nu̱ú na̱ veʼena (Lev. 25:10). Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, na̱ esclavo xi̱kunda̱a̱-inina ña̱ kixaa̱ iin ki̱vi̱ ña̱ sa̱ñána. Ta saátu Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra: “Nda̱a̱ ni iin ndóʼó va̱ása xíniñúʼu xa̱a̱ndó koondó na̱ ndáʼvi, saáchi Jehová mií ña̱ nda̱a̱ taxira bendición ndaʼa̱ndó, nu̱ú ñuʼú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová Ndióxi̱ taxira ndaʼa̱ndó” (Deut. 15:4). Soo síínní íyo tiempo ña̱ ndóoyó vitin, chi na̱ ku̱i̱ká ndeéka ndúkuikána ta na̱ ndáʼvi ndeéka ndúndáʼvina. w19.12 8, 9 párr. 3, 4
Martes 23 tí marzo
Se̱ʼe miíi̱, vií va̱ʼa ndakanixi̱níún, ta sakusi̱íún-inii̱ (Prov. 27:11).
Tá ni̱ya̱ʼa ta̱ Jesús nu̱ú tu̱ndóʼo ndeéní ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin yivára ta nda̱a̱ xa̱kura (Heb. 5:7). Ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra nda̱a̱ níma̱ra ka̱naña, ta nda̱sandakúña-inira ña̱ kuniso̱ʼora ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n yivára. Ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱xi̱yo incienso ña̱ xáʼa̱n támi saá ni̱xi̱yoña nu̱ú Jehová. Ndiʼi ña̱ ke̱ʼé ta̱ Jesús tá ni̱xi̱yora nu̱ú ñuʼú yóʼo, sa̱kusi̱íña-ini yivára ta ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ viíní xáʼndachíñura. Kivi kundiku̱nyó yichi̱ ta̱ Jesús, tá ná chika̱a̱yó ndee̱ ña̱ kuniso̱ʼoyó ndiʼi ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱ ta nda̱kú koo iniyó xíʼinra. Ki̱vi̱ yáʼayó nu̱ú tu̱ndóʼo káʼa̱nyó xíʼin Jehová ña̱ ná chindeétáʼanra xíʼinyó, chi kúni̱yó sakusi̱íyó-inira. Kúnda̱a̱-iniyó ña̱ va̱ása kuniso̱ʼora ña̱ káʼa̱nyó xíʼinra tá kéʼéyó ña̱ va̱ása kútóora. Soo, tá tákuyó nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ra, ña̱ káʼa̱nyó xíʼinra nda̱a̱ táki̱ʼva íyo incienso ña̱ xáʼa̱n támi saá íyoña nu̱úra. Ta saátu kivi kunda̱a̱-iniyó ña̱ tá nda̱kú íyo iniyó xíʼin yiváyó Jehová ta xíniso̱ʼoyó ña̱ káʼa̱nra sakusi̱íyó-inira. w19.11 21 párr. 7, 8
Texto ña̱ kaʼviyó xa̱ʼa̱ ña̱ koo Conmemoración: Lucas 19:29-44 (ña̱ ku̱u ki̱vi̱ saá: 9 tí nisán)
Miércoles 24 tí marzo
Ndáa ta̱ kúú ta̱ esclavo ta̱ ndíchiní ta̱ nda̱kúní káchíñu (Mat. 24:45).
Tá ku̱i̱ya̱ 1919, ta̱ Jesús nda̱ka̱xinra iin tiʼvi na̱ hermano ña̱ koona na̱ esclavo fiel y prudente. Na̱yóʼo kúú na̱ níʼi yichi̱ xíʼin ña̱ predicación, ta saátu táxina ndiʼi ña̱ xíniñúʼu na̱ ndíku̱n ta̱ Cristo. Ta̱ Ndi̱va̱ʼa xíʼin na̱ ñuyǐvíra kúni̱na kasina chiñu ña̱ kéʼé na̱ esclavo fiel y prudente. Ta va̱ása kuchiñuví na̱ esclavo fiel y prudente keʼéna chiñuna, tá va̱ása chíndeétáʼan Jehová xíʼinna. Xa̱a̱ ni̱xi̱yo u̱vi̱ Guerra Mundial, ta íyoní na̱ ndáʼvi iníísaá ñuyǐví, ta saátu íxandi̱va̱ʼana xíʼin na̱ ñuu Ndióxi̱. Soo ni saá, na̱ esclavo fiel y prudente ndákundeékavana táxina ña̱ xíniñúʼu na̱ ndíku̱n ta̱ Cristo na̱ ndóo nu̱ú ñuʼú yóʼo. Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ndiʼi publicación ña̱ kúúmiíyó, ña̱ va̱ása cháʼviyó xa̱ʼa̱, ña̱ íyo xa̱a̱ yáʼaka 900 nu̱ú tu̱ʼun. Ña̱yóʼo náʼa̱ña nu̱úyó ña̱ mií Jehová kúú ta̱ chíndeétáʼan xíʼin na̱ ñuura. Ta ña̱ predicación inka bendición Jehová kúúña. Ta xa̱a̱ xíkana nátúʼunna xa̱ʼa̱ tu̱ʼun Ndióxi̱ iníísaá ñuyǐví (Mat. 24:14). w19.11 24 párr. 15, 16
Texto ña̱ kaʼviyó xa̱ʼa̱ ña̱ koo Conmemoración: Lucas 19:45-48; Mateo 21:18, 19; 21:12, 13 (ña̱ ku̱u ki̱vi̱ saá: 10 tí nisán)
Jueves 25 tí marzo
Xa̱ʼa̱ ña̱ yíʼvi [ta̱ Cristo] xínira Ndióxi̱, xi̱niso̱ʼova Ndióxi̱ ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra (Heb. 5:7).
Tá ki̱vi̱ ña̱ Expiación, ná ndakaʼányó chi ta̱ su̱tu̱ siʼnaka incienso xi̱xaʼmira tá kúma̱níka taxira sacrificio. Saá kúú ña̱ xi̱kunda̱a̱-inira ña̱ vií xi̱xiyó ña̱ xi̱keʼéra nu̱ú Jehová. Tá ni̱xi̱yo ta̱ Jesús nu̱ú ñuʼú yóʼo, xi̱niñúʼu keʼéra iin ña̱ ndáyáʼviní tá kúma̱níka taxira miíra ña̱ kuvira, iin ña̱ ndáyáʼvika nu̱ú ña̱ sakǎkura na̱ ñuyǐví. Ta ña̱ va̱ʼa vií koo ña̱ kuvira nu̱ú Jehová, xi̱niñúʼu nda̱kú koo inira ndiʼi tiempo ña̱ xi̱takura. Saá kúú ña̱ ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ va̱ʼaníka kúú ña̱ kutakuyó nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ Jehová. Ta̱ Jesús ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ nda̱kúní íyo ña̱ xáʼndachíñu yivára. Xi̱niso̱ʼora ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼinra, ndiʼi tiempo ña̱ xi̱takura nu̱ú ñuʼú yóʼo. Nda̱a̱ ni iin ña̱ ni̱ya̱ʼara nu̱ú, va̱ása nítaxira ña̱ kasiña nu̱úra ña̱ na̱ʼa̱ra ña̱ viíní xáʼndachíñu yivára (Filip. 2:8). w19.11 21 párr. 6, 7
Texto ña̱ kaʼviyó xa̱ʼa̱ ña̱ koo Conmemoración: Lucas 20:1-47 (ña̱ ku̱u ki̱vi̱ saá: 11 tí nisán)
Viernes 26 tí marzo
Ndóʼó kúú na̱ íyo xíʼi̱n ndiʼi tiempo ni tá yáʼi̱ nu̱ú tu̱ndóʼo (Luc. 22:28).
Tá ni̱xi̱ka ta̱ Jesús sa̱náʼa̱ra nu̱ú ñuʼú yóʼo, ku̱a̱ʼání ña̱ʼa ndo̱ʼora. Soo na̱ apóstol, ni̱na̱ʼa̱na ña̱ ndixa xi̱kuuna migora (Prov. 18:24). Nu̱ú ta̱ Jesús xi̱ndáyáʼviní na̱yóʼo. Ná ndakaʼányó chi tá tiempo saá, na̱ ñanira va̱ása níxikandíxanara (Juan 7:3-5). Ta ki̱xaa̱ iin tiempo ña̱ nda̱kanixi̱ní na̱ veʼera ña̱ ta̱ sána kúúra (Mar. 3:21). Soo síínní ni̱xi̱yo na̱ apóstol, na̱ nda̱kú ni̱xi̱yo ini xíʼinra. Ñuú tá kúma̱níka ña̱ kuvi ta̱ Jesús, ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ va̱xi nu̱ú texto ña̱ kaʼviyó ki̱vi̱ vitin. Ni sava yichi̱ sa̱ndákavana-inira xíʼin ña̱ xi̱keʼéna, soo va̱ása níkiʼinníra kuenta xíʼin ña̱yóʼo, chi ña̱ xi̱kiʼinra kuenta xíʼin kúú ña̱ xi̱kandíxanara (Mat. 26:40; Mar. 10:13, 14; Juan 6:66-69). Ñuú tá kúma̱níka ña̱ kuvira, ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Kúúndó migoi̱, saáchi ndiʼi ña̱ sa̱náʼa̱ yivái̱ yi̱ʼi̱ sa̱náʼi̱ña ndóʼó” (Juan 15:15). Ña̱ nda̱a̱va kúúña, na̱ migora nda̱sandakúnína-inira. w19.04 11 párr. 11, 12
Texto ña̱ kaʼviyó xa̱ʼa̱ ña̱ koo Conmemoración: Lucas 22:1-6; Marcos 14:1, 2, 10, 11 (ña̱ ku̱u ki̱vi̱ saá: 12 tí nisán)
Ki̱vi̱ ña̱ koo Conmemoración
(tá xa̱a̱ ni̱ndi̱ʼvi ñu̱ʼu á ña̱ ka̱ndii)
Sábado 27 tí marzo
Ña̱ espíritu nátúʼunña xíʼin espírituyó ña̱ kúúyó se̱ʼe Ndióxi̱ (Rom. 8:16).
¿Ndáa ki̱ʼva kúnda̱a̱-ini iinna ña̱ ka̱na Ndióxi̱ miína ña̱ ku̱ʼu̱nna chí ndiví? Káxiní ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ apóstol Pablo xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo nu̱ú carta ña̱ ka̱ʼyíra ku̱a̱ʼa̱n ndaʼa̱ na̱ ñuu Roma, na̱ ka̱na Ndióxi̱ ña̱ koona na̱ santo. Ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ va̱xi nu̱ú texto ña̱ kaʼviyó ki̱vi̱ vitin ta saátu ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo xíʼinna: “Ndóʼó va̱ása níndakiʼindó iin espíritu ña̱ esclavo ña̱ ndikó tukundó yi̱ʼvíndó, chi nda̱kiʼinndó iin espíritu ña̱ koondó se̱ʼe Ndióxi̱, ña̱ espíritu yóʼo chíndaʼáña miíyó ña̱ ka̱ʼa̱nyó: ‘Abba, yiváʼ” (Rom. 1:7; 8:15). Ña̱kán, Ndióxi̱ xíniñúʼura espíritu santora ña̱ chíndeétáʼanra xíʼin na̱ nda̱kaxinra, ña̱ kunda̱a̱-inina ña̱ ndixa ka̱narana ña̱ ku̱ʼu̱nna chí ndiví (1 Tes. 2:12). Jehová kúú ta̱ chíka̱a̱-inina ña̱ va̱ása kaka-inina ña̱ ndixa nda̱kaxinrana ña̱ ku̱ʼu̱nna chí ndiví (1 Juan 2:20, 27). Va̱ása xíniñúʼuví ka̱ʼa̱n inkana xíʼin na̱ cristiano na̱ nda̱kaxin Ndióxi̱ ña̱ kúúna na̱ nda̱kaxinra. w20.01 22 párr. 7, 8
Texto ña̱ kaʼviyó xa̱ʼa̱ ña̱ koo Conmemoración: Lucas 22:7-13; Marcos 14:12-16 (ña̱ ku̱u ki̱vi̱ saá: 13 tí nisán) Lucas 22:14-65 (tá xa̱a̱ ni̱ndi̱ʼvi ñu̱ʼu á ña̱ ka̱ndii: 14 tí nisán)
Domingo 28 tí marzo
Ni iinna ta̱ʼán kuʼvi̱-ini kuni inkana táki̱ʼva i̱xaa ta̱yóʼo: ña̱ kuvina xa̱ʼa̱ na̱ migona (Juan 15:13).
Va̱ʼaní íyo “ley ta̱ Cristo”, saáchi xa̱ʼa̱ ña̱ kúʼvi̱-inira xínira na̱ yiví ku̱va̱ʼaña (Gál. 6:2). Ta̱ Jesús ke̱ʼéra ku̱a̱ʼá ña̱ʼa xa̱ʼa̱ ña̱ kúʼvi̱-inira xínira na̱ yiví. ¿Nda̱chun sa̱náʼa̱ra na̱ yiví, sa̱ndáʼara na̱ ndeé ndóʼo, ta̱xira xi̱xi na̱ kǒo ña̱ kuxu ta sa̱ndátakura na̱ ni̱xi̱ʼi̱? Saáchi ku̱ndáʼvi-inira xi̱nirana ta ni̱kuʼvi̱-inira xi̱nirana (Mat. 14:14; 15:32-38; Mar. 6:34; Luc. 7:11-15). Xíʼin ña̱ si̱í-ini chi̱ndeétáʼanra xíʼin inkana nu̱úka ña̱ keʼéra ña̱ kúni̱ miíra. Soo ndeéka ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ kúʼvi̱ní-inira xínira na̱ yiví tá ta̱xira miíra xa̱ʼa̱na. Kiviva kundiku̱nyó yichi̱ ta̱ Jesús tá ná ndi̱ʼi̱-iniyó xa̱ʼa̱ inkana ta su̱víka xa̱ʼa̱ miíyó ta kundáʼvi-iniyó kuniyóna. Ta tá kúndáʼvi-iniyó xíniyó na̱ yiví, ku̱ʼu̱nyó sanáʼa̱yóna xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, saáchi saá ndíku̱nyó ley ta̱ Cristo. w19.05 4 párr. 8-10
Texto ña̱ kaʼviyó xa̱ʼa̱ ña̱ koo Conmemoración: Lucas 22:66-71 (ña̱ ku̱u ki̱vi̱ saá: 14 tí nisán)
Lunes 29 tí marzo
[Jehová] chi̱ndaʼá yi̱ʼi̱ ña̱ ka̱ʼi̱n xa̱ʼa̱ ña̱ sa̱ñá na̱ ndási, [...] ta sakǎkui̱ na̱ xóʼvi̱ (Luc. 4:18).
Ta̱ Jesús chi̱ndeétáʼanra xíʼin na̱ yiví ña̱ sa̱ñána nu̱ú ña̱ vatá ña̱ sánáʼa̱ na̱ veʼe-ñu̱ʼu. Ku̱a̱ʼání na̱ judío xi̱kandíxana costumbre ña̱ va̱ása va̱ʼa (Mat. 5:31-37; 15:1-11). Na̱ yiví na̱ xi̱ndakanixi̱ní ña̱ chíndeétáʼanna xíʼin inkana, va̱ása ndixa ndásakáʼnuna Ndióxi̱, ña̱kán táki̱ʼva íyo na̱ va̱ása túvi nu̱ú saá íyona. Xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása níkandíxana ta̱ Mesías, va̱ása ni̱xa̱a̱na kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, ña̱kán kúúna esclavo nu̱ú ku̱a̱chi (Juan 9:1, 14-16, 35-41). Ta̱ Jesús sa̱náʼa̱ra na̱ yiví na̱ vitá-ini ndáa ki̱ʼva sa̱ñána nu̱ú ña̱ vatá, tá sa̱náʼa̱rana ña̱ nda̱a̱ ta chi̱núura iin yichi̱ va̱ʼa nu̱úna (Mar. 1:22; 2:23–3:5). Ta ku̱chiñura sa̱kákura ndiʼiyó nu̱ú ku̱a̱chi. Tíxa̱ʼvi ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ra, Ndióxi̱ kivi ixakáʼnu-inira xa̱ʼa̱ ku̱a̱chi na̱ kándíxa ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta̱ Jesús xa̱ʼa̱na, ta náʼa̱naña xíʼin ña̱ kéʼéna (Heb. 10:12-18). w19.12 10 párr. 8; 11 párr. 10, 11
Texto ña̱ kaʼviyó xa̱ʼa̱ ña̱ koo Conmemoración: Mateo 27:62-66 (ña̱ ku̱u ki̱vi̱ saá: 15 tí nisán)
Martes 30 tí marzo
Nda̱kiʼinndó sello xa̱ʼa̱ ta̱kán xíʼin espíritu santo ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xa̱ʼa̱, ña̱yóʼo kúú ña̱ náʼa̱ ña̱ ndixa ndakiʼinyó iin herencia (Efes. 1:13, 14; nota).
Jehová xíniñúʼura espíritu santora, ña̱ chindeétáʼanra xíʼin ndiʼi na̱ ku̱ʼu̱n chí ndiví ña̱ kunda̱a̱-inina ña̱ ndixa nda̱kaxinrana. Ta ña̱ espíritu santo kúú ña̱ náʼa̱ nu̱úna, ña̱ chí nu̱únínu ndixa kutakuna ndiʼi tiempo chí ndiví, ta su̱ví nu̱ú ñuʼú yóʼo (2 Cor. 1:21, 22). Tá ndáka̱xin Ndióxi̱ iin na̱ cristiano ña̱ ku̱ʼu̱nna chí ndiví xíʼin espíritu santora, ¿á kúni̱ kachi ña̱yóʼo ña̱ ndixa ku̱ʼu̱nna chí ndiví? Va̱ása, chi na̱ nda̱kaxin kuitívara kúúna. Soo xíniñúʼu ndakaʼánna ña̱yóʼo: “Ndakundeéndó chika̱a̱níndó ndee̱ ña̱ va̱ʼa ndakiʼinndó ña̱ ka̱nara ndóʼó á ña̱ nda̱kaxinra ndóʼó, chi tá ná ndakundeéndó keʼéndó ña̱yóʼo, kuchiñuvandó” (2 Ped. 1:10). Ña̱kán, ni xa̱a̱ nda̱kaxinva Ndióxi̱ iin na̱ cristiano ña̱ ku̱ʼu̱nna chí ndiví, soo tá va̱ása nda̱kú íyo inina va̱ása ku̱ʼu̱nvína (Filip. 3:12-14; Heb. 3:1; Apoc. 2:10). w20.01 21 párr. 5, 6
Texto ña̱ kaʼviyó xa̱ʼa̱ ña̱ koo Conmemoración: Lucas 24:1-12 (ña̱ ku̱u ki̱vi̱ saá: 16 tí nisán)
Miércoles 31 tí marzo
Íyo na̱ kǒo ndákanixi̱ní xíʼin tu̱ʼun ña̱ káʼa̱nna ta nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin yuchu̱ xi̱ín nu̱ú saá íyo tu̱ʼun ña̱ káʼa̱nna, soo na̱ ndákanixi̱ní xíʼin tu̱ʼun ña̱ káʼa̱nna nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ sándaʼa saá íyona (Prov. 12:18).
¿Nda̱chun va̱ása níkundáʼvi-ini na̱ migo ta̱ Job kuninara? Saáchi va̱ása níkunda̱a̱-inina xíʼin ña̱ ndóʼora. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, nda̱kanixi̱nína nina ña̱ va̱ása va̱ʼa xa̱ʼa̱ra ta sa̱xóʼvi̱nara. ¿Ndáaña chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ va̱ása xa̱a̱yó keʼéyó táʼan ña̱yóʼo? Xíniñúʼu kunda̱a̱-iniyó chi iinlá Jehová kúú ta̱ xíni̱ ndiʼi ña̱ ndóʼo iin na̱ yiví. Saátu xíniñúʼu kuniso̱ʼoyó ndiʼi ña̱ káʼa̱n iin na̱ hermano na̱ yáʼa nu̱ú tu̱ndóʼo. Saátu ná kundi̱ʼi̱-iniyó xa̱ʼa̱ ña̱ ndóʼona ta keʼéyó iin ña̱ʼa ña̱ chindeétáʼanyó xíʼinna. Tá kúndáʼvi-iniyó xíniyó na̱ hermano, va̱ása ka̱ʼa̱nyó xíʼin inkana xa̱ʼa̱ ña̱ ndóʼona chi iinlá miívayó ni̱ka̱ʼa̱nnaña xíʼin. Na̱ vatá, va̱ása chíndeétáʼanna xíʼin na̱ congregación, chi táʼvína na̱ hermano (Prov. 20:19; Rom. 14:19). Ta kivi ndeéka saxóʼvi̱na na̱ xa̱a̱ xóʼvi̱ (Efes. 4:31, 32). Ña̱ va̱ʼaníka kúúña tá xítoyó ña̱ va̱ʼa ña̱ kúúmií na̱ hermanoyó ta ndukúyó nda̱saa chindeétáʼanyó xíʼinna ña̱ kuchiñuna xíʼin ña̱ ndóʼona. w19.06 21, 22 párr. 8, 9