Referencia Ña̱ Kéʼé na̱ Ndásakáʼnu Ndióxi̱ Tutu nu̱ú Va̱xi ña̱ Keʼéyó Reunión
3-9 TÍ AGOSTO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | ÉXODO 13, 14
“Kǒo kaka-inindó ta kotondó ndáa ki̱ʼva sáka̱ku Jehová miíndó”
(Éxodo 14:13, 14) Saá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Moisés xíʼin na̱ ñuu Israel: “Va̱ása yi̱ʼvíndó, kǒo kaka-inindó ta kotondó ndáa ki̱ʼva sáka̱ku Jehová miíndó ki̱vi̱ vitin. Chi ndiʼi na̱ ñuu Egipto na̱ xítondó yóʼo vitin va̱ása kunika̱ndóna. 14 Jehová kúú ta̱ kanitáʼan xa̱ʼa̱ndó ta ndóʼó táxi̱n koondó”.
Milagro ña̱ kúú chí mar Rojo
Tándi̱ʼi na̱ ñuu Israel xi̱nina va̱xi ta̱ faraón sa̱tána xíʼin na̱ káchíñu nu̱úra. Kǒo nu̱ú ku̱ʼu̱nna chi iin táʼvi va̱xi na ñuu Egipto ta inka táʼvi ndíka̱a̱ mar. Ta ki̱xáʼana káʼa̱nna xíʼin ta̱ Moisés: “Kuvivayó. ¿Nda̱chun taváún ndi̱ʼi̱ ñuu Egipto?”. Soo ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra: “Va̱ása yi̱ʼvíndó. Kundatundó ta kunindó ndáa ki̱ʼva sáka̱ku Jehová miíyó”. Ta̱ Moisés xi̱kandíxaníra Jehová.
(Éxodo 14:21, 22) Ta nda̱niʼi ta̱ Moisés ndaʼa̱ra nu̱ú tá mar ta iníísaá ñu̱ú ndeéní ni̱xi̱ka ta̱chí i̱xaa Jehová. Ta ki̱xáʼa nda̱taʼví tá mar ta ki̱xáʼa nda̱tuvi ñuʼú yi̱chí nu̱ú ku̱ʼu̱nna. 22 Tasaá na̱ ñuu Israel ni̱ya̱ʼana nu̱ú ñuʼú yi̱chí, ta tá mar yóʼo nda̱taʼvíra, iin táʼvíra ki̱ndoo chóʼo ta inka táʼvíra ki̱ndoo chíkáa.
Iin Ndióxi̱ ta̱ íyoní ndee̱ soo va̱ʼaní-inira xíʼinyó
13 Ná ndakanixi̱níyó ña̱ íyoyó kán, kǒoka inka nu̱ú kivi ku̱ʼu̱nyó chi iin xiyo sási na̱ soldado ta̱ faraón nu̱úyó, ta inka xiyo ndíka̱a̱ tá mar Rojo (Éx. 14:19-22). Soo Jehová chi̱ka̱a̱ra vi̱kó nu̱ú ku̱a̱ʼa̱nyó, ta na̱ ñuu Egipto va̱ása kívika kunina miíyó. Iin ku̱naá nu̱ú na̱yóʼo soo nu̱ú miíyó túunva ñuʼu̱. Tasaá xítoyó ña̱ nda̱niʼi ta̱ Moisés ndaʼa̱ra nu̱ú tá mar ta ki̱xáʼa ndátaʼvírá, ta nda̱tuví ñuʼú yichí nu̱ú ku̱ʼu̱nyó. Tasaá, miíyó xíʼin na̱ veʼeyó, saátu kití sa̱na̱yó, ki̱xáʼayó ku̱a̱ʼa̱nyó ma̱ʼñúrá xíʼin inkaka na̱ ñuu. Soo ndákanda̱-iniyó xíʼin ña̱yóʼo: ñuʼú nu̱ú xíkayó ku̱a̱ʼa̱nyó, yi̱chíña. Ta nda̱a̱ na̱ kúeení xíka va̱ʼa xa̱a̱na nda̱a̱ inka xiyo.
(Éxodo 14:26-28) Tasaá ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin ta̱ Moisés: “Ndaniʼi ndaʼún nu̱ú tá mar, tasaá ko̱yo ndiʼi ti̱kui̱í sa̱tá na̱ ñuu Egipto, xíʼin carrona tú ku̱a̱ʼa̱n nu̱ú ku̱a̱chi, xíʼin na̱ soldado na̱ nándosó sa̱tá kuáyi̱”. 27 Ta ndi̱ku̱n saá nda̱niʼi ta̱ Moisés ndaʼa̱ra nu̱ú tá mar, tá xa̱a̱ ku̱a̱ʼa̱n túvi ndi̱kó ndiʼirá nu̱ú xi̱ñuʼurá, soo na̱ ñuu Egipto ki̱xáʼana xínuna ña̱ ná kǒo ko̱yo ti̱kui̱í sa̱tána, soo Jehová kǒo nítaxira kununa ta ki̱ndoona ma̱ʼñú tá mar. 28 Ta ni̱ko̱yo ndiʼi ti̱kui̱í yóʼo sa̱tána, saá ki̱ndoo ndiʼi carrona tú xíka nu̱ú ku̱a̱chi ini ti̱kui̱í yóʼo, xíʼin na̱ soldado na̱ nándosó sa̱tá kuáyi̱ na̱ kítáʼan xíʼin ta̱ faraón, ta ni loʼo va̱ása nítaxira ña̱ ka̱ku ni iin na̱yóʼo.
lfb lección 22 párr. 7, 8
“Milagro ña̱ kúú chí mar Rojo”
Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Moisés: “Ndaniʼi ndaʼún nu̱ú tá mar”. Tasaá ki̱xáʼa ni̱kooyo ti̱kui̱í sa̱tá ta̱ faraón xíʼin na̱ ku̱a̱ʼa̱n xíʼinra ta ni̱xi̱ʼi̱ ndiʼina. Ni iinna kǒo níka̱ku.
Chí inka xiyo tá mar, ndiʼi na̱ yiví xi̱tana iin yaa nu̱ú Jehová ña̱ nda̱sakáʼnunara: “Katai̱ nu̱ú Jehová chi nda̱sakáʼnura miíra ki̱vi̱ vitin. Chi chi̱ka̱a̱rana ini mar xíʼin kuáyi̱ sa̱na̱na”. Tá xítana, ná ñaʼá tíxaʼána ta sákaʼaná pandereta. Ndiʼina ni̱kusi̱í-inina chi vitin ni̱sa̱ña̱na.
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(Éxodo 13:17) Ta vitin, tá ta̱xi ta̱ faraón kee na̱ ñuu Israel ku̱ʼu̱nna, Ndióxi̱ va̱ása nítaxira ña̱ ku̱ʼu̱nna chí yichi̱ ña̱ ku̱a̱ʼa̱n chí ñuu na̱ filisteo, ni yatinka kíndo̱o ña̱yóʼo. Saáchi Ndióxi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra: “Tá ná kuni̱ na̱ inka ñuu kanitáʼanna xíʼin na̱ ñuu Israel, sana ndikó na̱yóʼo ña̱ ñuu Egipto”.
it-1 396
Yichi̱ ña̱ íyoní yu̱u̱ nu̱ú
Tá tiempo xi̱naʼá ndeéní ni̱xi̱yo yu̱u̱ nu̱ú ña̱ yichi̱ ña̱ ku̱a̱ʼa̱n chí Palestina xíʼin ñuu ña̱ xi̱kitáʼan yatin xíʼinña, ta ni̱xi̱yonítu yichi̱ nu̱ú xi̱xika na̱ yiví ña̱ va̱ʼa ku̱ʼu̱nna inka ñuu ña̱ xi̱kóna á ña̱ satána ña̱ʼa. (Nú 20:17-19; 21:21, 22; 22:5, 21-23; Jos 2:22; Jue 21:19; 1Sa 6:9, 12; 13:17, 18; koto nu̱ú káʼa̱nña CAMINO DEL REY.) Mií ña̱ yichi̱ ña̱ káʼnu á nu̱ú xi̱xika ku̱a̱ʼá na̱ yiví, ku̱a̱ʼa̱nña nda̱a̱ ñuu Egipto saá nda̱a̱ ñuu na̱ filisteo ta xi̱yaʼaña chí Gaza nu̱ú xi̱ndoo na̱ filisteo ta xi̱yaʼaña nda̱a̱ Asquelón, saátu xi̱yaʼaña nda̱a̱ chí Meguidó nda̱a̱ chí Hazor ña̱ xi̱kindo̱o chí Norte tá mar Galilea, ta saá xi̱xaa̱ña chí Damasco. Ni̱xi̱yo iin yichi̱ ña̱ kamaníka xa̱a̱ na̱ ñuu Israel nu̱ú ñuʼú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ taxira ndaʼa̱na, ta ña̱yóʼo xi̱yaʼaña ma̱ʼñú ñuu na̱ filisteo, soo ni̱táxi Jehová ña̱ ya̱ʼa na̱ ñuu Israel ña̱ yichi̱ yóʼo, saáchi sana yi̱ʼvína tá ná kuni̱ na̱ filisteo kanitáʼanna xíʼinna, xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo inka yichi̱ nda̱kaxin Jehová nu̱ú ku̱ʼu̱nna. (Éx 13:17.)
(Éxodo 14:2) “Ka̱ʼa̱n xíʼin na̱ ñuu Israel ña̱ ná kindo̱ona chí Pihahirot, ma̱ʼñú ña̱ Migdol xíʼin tá mar Rojo, nu̱ú túvi kotona ña̱ Baal-Zefón. Ta xíniñúʼu kindo̱ona nu̱ú xítonda ña̱ Baal-Zefón, yatin yuʼú tá mar.
it-1 894 párr. 5, 6
Éxodo
¿Ndáa míí nda̱taʼví tá mar Rojo tá ni̱ya̱ʼa na̱ ñuu Israel?
Tá ni̱xa̱a̱ na̱ ñuu Israel chí Ezam chí nu̱ú kíxáʼa ñuʼú yi̱chí, Ndióxi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Moisés ña̱ ná ndikóna ta ‘ná kindo̱ona chí Pihahirot [...], yatin yuʼú tá marʼ. Xíʼin ña̱ ke̱ʼéna yóʼo kivi ndakanixi̱ní ta̱ faraón ña̱ nda̱ñúʼu na̱ ñuu Israel yichi̱ nu̱ú ku̱a̱ʼa̱nna. (Éx 13:20; 14:1-3.)
Xíʼin ña̱yóʼo kúnda̱a̱ káxi iniyó ña̱ va̱ása níya̱ʼa na̱ ñuu Israel chí yuʼú tá mar, saáchi chí ma̱ʼñúrá ni̱ya̱ʼana ta suvi kán ni̱ya̱ʼa na̱ ñuu Egipto ña̱ ku̱ʼu̱nna tiinna na̱ ñuu Israel. (Éx 14:22, 23.)
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Éxodo 13:1-16) Saátu ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin ta̱ Moisés: 2 “Ndaka̱xin ndiʼi na̱ ta̱a na̱ se̱ʼe nu̱ú na̱ ñuu Israel, saátu ndiʼi se̱ʼe nu̱ú kití sa̱na̱na, chi kuenta miíi̱ xa̱a̱ ndiʼi na̱yóʼo koona”. 3 Tasaá, ta̱ Moisés di̱ku̱n ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ ñuu Israel: “Ndakaʼánndó xa̱ʼa̱ ña̱ ki̱vi̱ yóʼo, chi ki̱vi̱ ña̱ ke̱endó ti̱xin ñuu Egipto kúúña, nu̱ú xi̱kuundó esclavo, saáchi xíʼin ndee̱ mií Jehová nda̱tavára ndóʼó. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo vaása kuxundó nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa ña̱ kúúmií levadura. 4 Ta ña̱ ki̱vi̱ yóʼo kúú ña̱ keendó, ña̱ yo̱o̱ abib. 5 Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ táʼanndó na̱ xi̱ndoo tá xi̱naʼá ña̱ taxira ñuʼú na̱ cananeo ndaʼa̱ndó, ñuʼú na̱ hitita, na̱ amorreo, na̱ heveo xíʼin ñuʼú na̱ jebuseo, iin ñuʼú ña̱ va̱ʼaní íyo leche xíʼin ñu̱ñú nu̱ú. Tá ná xa̱a̱ndó nu̱ú ñuʼú ña̱ taxi Ndióxi̱ ndaʼa̱ndó, kǒo nandósóndó ña̱ tavándó vikó ña̱ ki̱vi̱ yóʼo. 6 Ta ki̱ʼva u̱xa̱ ki̱vi̱ kuxundó si̱táva̱ʼa ña̱ kǒo levadura kúúmií, ta ña̱ ki̱vi̱ u̱xa̱ koo iin vikó xa̱ʼa̱ Jehová ña̱ ndukáʼnu ki̱vi̱ra. 7 Ta kuxundó si̱táva̱ʼa ña̱ kǒo levadura kúúmií ki̱ʼva u̱xa̱ ki̱vi̱. Ta va̱ása koo nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa ña̱ kúúmií levadura nu̱úndó, ta va̱ása taxindó ña̱ koo yuxa̱n iyá ti̱xin ña̱ ñuu Israel. 8 Ta ña̱ ki̱vi̱ kán ka̱ʼún xíʼin se̱ʼún: ‘Kéʼíi̱ ña̱yóʼo ña̱ va̱ʼa ndakaʼíi̱n ña̱ ki̱vi̱ ta̱vá Jehová yi̱ʼi̱ ña̱ ñuu Egiptoʼ. 9 Ta ña̱ vikó yóʼo kooña iin seña ndaʼún ta saátu ná kooña iin ña̱ sándakaʼán yóʼó. Tasaá ña̱ ley mií Jehová kooña yuʼún, saáchi mií Jehová ta̱vára yóʼó ña̱ ñuu Egipto. 10 Ku̱i̱ya̱ tá ku̱i̱ya̱ kǒo ndakoún ña̱ keʼún ña̱yóʼo mií ki̱vi̱ ña̱ xíniñúʼu kooña. 11 ”Tá ná xa̱ún nu̱ú ñuʼú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová taxira ndaʼa̱ na̱ táʼún na̱ xi̱ndoo tá xi̱naʼá, ñuʼú na̱ cananeo, 12 ta xíniñúʼu taxiún na̱ se̱ʼe nu̱ún ndaʼa̱ Jehová ña̱ koona kuenta miíra, ta saátu ndiʼi se̱ʼe nu̱ú tí kití. Ndiʼi ña̱yóʼo kuenta mií Jehová kooña. 13 Tá kúú se̱ʼe nu̱ú tí burro, xíniñúʼu chaʼviún xa̱ʼa̱rí xíʼin iin ndikachi. Soo tá kǒo níchaʼviún xa̱ʼa̱rí, xíniñúʼu ka̱ʼnu̱ún su̱kúnrí. Ta saátu xíniñúʼu chaʼvíún xa̱ʼa̱ na̱ se̱ʼe nu̱ú na̱ se̱ʼún. 14 ”Tá ná nda̱ka̱tu̱ʼun na̱ se̱ʼún yóʼó chí nu̱únínu ‘¿Ndáa ña̱ kúni̱ kachi ña̱yóʼo?ʼ, xíniñúʼu ka̱ʼún ña̱yóʼo xíʼinna ‘Jehová xi̱niñúʼura ndee̱ra ña̱ ta̱vára miíyó ña̱ ñuu Egipto, nu̱ú xi̱kuuyó esclavo. 15 Xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása nítaxi ta̱ faraón keeyó ti̱xin ñuu Egipto, Jehová xa̱ʼníra ndiʼi se̱ʼe nu̱ú na̱ yiví xíʼin ndiʼi se̱ʼe nu̱ú tí kití ña̱ ñuu Egipto. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta̱xindi̱ se̱ʼe nu̱ú tí kití ña̱ koorí sacrificio nu̱ú Jehová, ña̱ va̱ʼa chaʼvíndi̱ xa̱ʼa̱ na̱ se̱ʼe nu̱ú na̱ se̱ʼendi̱ʼ. 16 Ta ña̱yóʼo kooña iin seña ndaʼún xíʼin nu̱ún, saáchi Jehová kúú ta̱ xi̱niñúʼu ndee̱ra ña̱ ta̱vára miíyó ti̱xin ñuu Egipto”.
10-16 TÍ AGOSTO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | ÉXODO 15, 16
“Ná katayó yaa nu̱ú Jehová ña̱ va̱ʼa ndasakáʼnuyó ki̱vi̱ra”
(Éxodo 15:1, 2) Ta ña̱ ki̱vi̱ yóʼo ta̱ Moisés xíʼin na̱ ñuu Israel xi̱tana yaa nu̱ú Jehová: “Katai̱ nu̱ú Jehová saáchi ku̱chiñura ta ndu̱káʼnura. Kuáyi̱ xíʼin na̱ nándosó sa̱tárí ta̱anrana ti̱xin tá mar. 2 Ndee̱ ña̱ kúúmiíi̱, Jehová kúú ta̱ táxiña ndaʼíi̱, saáchi miíra sa̱kǎku yi̱ʼi̱. Ta̱yóʼo kúú Ndióxi̱ miíi̱, ta ndasakáʼnui̱ra. Ndióxi̱ yivái̱ kúúra, ta yi̱ʼi̱ ndasakáʼnui̱ ki̱vi̱ra.
lfb lección 22 párr. 8
Milagro ña̱ kúú chí mar Rojo
Chí inka xiyo tá mar, ndiʼi na̱ yiví xi̱tana iin yaa nu̱ú Jehová ña̱ nda̱sakáʼnunara: “Katai̱ nu̱ú Jehová chi nda̱sakáʼnura miíra ki̱vi̱ vitin. Chi chi̱ka̱a̱rana ini mar xíʼin kuáyi̱ sa̱na̱na”. Tá xítana, ná ñaʼá tíxaʼána ta sákaʼaná pandereta. Ndiʼina ni̱kusi̱í-inina chi vitin ni̱sa̱ña̱na.
(Éxodo 15:11) ¿Á íyo ndióxi̱ na̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo miíún Jehová? ¿Ndáa na̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo miíún, ña̱ kúún iin Ndióxi̱ ta̱ yi̱i̱? Yóʼó kúú ta̱ xíniñúʼu ndasakáʼnundi̱ ki̱vi̱, ta katandi̱ yaa nu̱ún, saáchi yóʼó va̱ʼaní ña̱ʼa kéʼún.
(Éxodo 15:18) Jehová kúú ta̱ kaʼndachíñu ndiʼi tiempo.
w95 15/10 11, 12 párr. 15, 16
Nda̱chun xíniñúʼu yi̱ʼvíyó ña̱ keʼéyó ña̱ kǒo kútóo Jehová
15 Tá miíyó níxi̱yo na̱ ñuu Israel ta sa̱kǎku Jehová miíyó, xíʼin ña̱ si̱í-ini katayó yaa nu̱úra: “¿Á íyo ndióxi̱ na̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo miíún Jehová? ¿Ndáa na̱ íyo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo miíún, ña̱ kúún iin Ndióxi̱ ta̱ yi̱i̱? Yóʼó kúú ta̱ xíniñúʼu ndasakáʼnundi̱ ki̱vi̱, ta katandi̱ yaa nu̱ún, saáchi yóʼó va̱ʼaní ña̱ʼa kéʼún”. (Éxodo 15:11.) Ku̱a̱ʼání na̱ yiví ndákaʼánna xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱u yóʼo ni xa̱a̱ ni̱ya̱ʼa ku̱a̱ʼání tiempo. Nu̱ú libro ña̱ Revelación, ta̱ apóstol Juan káʼa̱nra xa̱ʼa̱ iin tiʼvi na̱ ku̱ʼu̱n kaʼndachíñu chí ndiví: “Ta xítana yaa ta̱ Moisés, ta̱ ka̱chíñu nu̱ú Ndióxi̱ xíʼin yaa ta̱ Jesús”. Ta ¿ndáa yaa kúú ña̱ xíta na̱yóʼo? “Náʼnuní ta liviní ña̱ʼa i̱xava̱ʼún, Jehová Ndióxi̱, ta̱ kúúmií ndiʼi ndee̱. Ta ndiʼi ña̱ kéʼún nda̱kúní kéʼúnña, ta kúún rey ndiʼi tiempo. ¿Ndáa na̱ kǒo yi̱ʼví nu̱ú miíún Jehová? ¿Ndáa na̱ kǒo ndasakáʼnu ki̱vi̱ún? Saáchi iinlá miíún kúú iin Ndióxi̱ ta̱ nda̱kúní-ini”. (Revelación 15:2-4.)
16 Tiempo vitin na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱, va̱ása kúúkana esclavo ña̱ ñuyǐví yóʼo, ta su̱ví iinlá kuití ña̱ʼa ña̱ i̱xava̱ʼara kúú ña̱ chíndayáʼvi na̱yóʼo, chi saátu kándíxana ndiʼi ña̱ káʼa̱nra xíʼinna. Ta va̱ása kéʼékana táʼa̱n ña̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ kéʼé na̱ ñuyǐví yóʼo, saáchi kándíxanína ña̱ ká̱ʼa̱n Ndióxi̱ xíʼinna ta kéʼéna ndiʼi ña̱yóʼo. Ndiʼi ku̱i̱ya̱ ku̱a̱ʼání na̱ yiví ndákona ña̱ keʼéna ña̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa íyo nu̱ú ñuyǐví yóʼo ña̱ va̱ʼa ndasakáʼnuna Jehová xíʼin na̱ ñuura. Si̱lóʼoní kúma̱ní ña̱ sandíʼi-xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ ndiʼi na̱ veʼe-ñu̱ʼu vatá xíʼin ndiʼi ña̱ va̱ása va̱ʼa íyo nu̱ú ñuyǐví yóʼo, tasaá na̱ ñuura va̱ʼaní kutakuna ndiʼi tiempo nu̱ú ñuyǐví xa̱á.
(Éxodo 15:20, 21) Tasaá ñá Míriam ñá xi̱kuu profeta, ñá kúú ku̱ʼva ta̱ Aarón, ki̱ʼinñá iin pandereta, ta ndiʼi ná ñaʼá ke̱ená ku̱a̱ʼa̱nná sa̱táñá ta sákaʼaná pandereta ta tíxáʼaná. 21 Ta ñá Míriam ki̱xáʼañá xítañá xíʼin na̱ ta̱a na̱ xíta: Katandó nu̱ú Jehová, saáchi ndu̱káʼnu ki̱vi̱ra. Tí kuáyi̱ xíʼin na̱ nándosó sa̱tárí ta̱anrana ti̱xin tá mar”.
it-2 445 párr. 2
Yaa
Sana ña̱ xi̱keʼé na̱ ñuu Israel tá xi̱xitana kúú ña̱ u̱vi̱ xi̱ndataʼvína, ta xi̱kunda̱a̱-ini na̱yóʼo ndáa táʼvi yaa kúú nu̱ú xíniñúʼu kata iin tá iin na̱yóʼo, ta sava yichi̱ iinlá ta̱a xi̱xita, tá xi̱sandíʼi ta̱yóʼo xi̱xitara, xi̱kixáʼa inka tiʼvi na̱ yiví xi̱xitana, ta ña̱yóʼo kúú ña̱ káʼa̱n Biblia xa̱ʼa̱ ña̱ tu̱ʼun ‘ndakuiinʼ. (Éx 15:21; 1Sa 18:6, 7.)
it-2 729
Profeta
Ñá Míriam kúú iin ñá nu̱ú káʼa̱n Biblia xa̱ʼa̱ xi̱kuu profeta. Ndióxi̱ xi̱niñúʼura ñáyóʼo ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nñá sava tu̱ʼun ña̱ ndáyáʼviní tá xi̱tañá yaa. (Éx 15:20, 21.)
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(Éxodo 16:13) Ta xi̱ku̱aá saá ku̱a̱ʼání tí codorniz nda̱kutúrí nu̱ú xi̱ndoo na̱ ñuu Israel, ta tá xi̱ta̱a̱n ni̱ko̱yo yúyú nu̱ú ñuʼú nu̱ú xi̱ndoona.
¿Á xa̱a̱ xíni̱ún xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo?
¿Nda̱chun xi̱niñúʼu Ndióxi̱ tí codorniz ña̱ sa̱kúxura na̱ ñuu Israel nu̱ú ñuʼú yi̱chí?
U̱vi̱ yichi̱ xi̱niñúʼu Ndióxi̱ tí codorniz ña̱ sa̱kúxura na̱ ñuu Israel tá ke̱ena ti̱xin ñuu Egipto (Éxodo 16:13; Números 11:31).
Tí codorniz saa válí kúúrí, ta ki̱ʼva 18 centímetro káni̱rí, ta 100 gramo ve̱erí. Ta tí saa válí yóʼo chí Asia xíʼin chí Europa kúú nu̱ú ndúku̱a̱ʼákarí, ta chí Arabia xíʼin chí norte ña̱ África kíndo̱orí tiempo vi̱xin. Ta ña̱ va̱ʼa xa̱a̱rí ña̱ lugar yóʼo, xíniñúʼu ya̱ʼarí chí península ña̱ Sinaí.
Nda̱a̱ táki̱ʼva káchi ña̱ Diccionario Manual Bíblico, tí codorniz “va̱ʼaní ndáchí tíyóʼo ki̱vi̱ káni ta̱chí chí nu̱ú ku̱a̱ʼa̱nrí; soo ki̱vi̱ chí nu̱ú tíyóʼo káni ta̱chí, xa̱ʼa̱ ña̱ xa̱a̱ ku̱a̱ʼání tiempo ndáchírí kúnaarí ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kóyorí nu̱ú ñuʼú”. Ña̱ va̱ʼa ndakiʼin tuku tíyóʼo ndachírí ku̱ʼu̱nrí, xíniñúʼu ndakindee̱rí iin á u̱vi̱ ki̱vi̱ nu̱ú ñuʼú, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo va̱ása íxayo̱ʼvi̱ña xíʼin na̱ kúni̱ tiinrí. Tá ki̱xáʼa ña̱ siglo XX, na̱ ñuu Egipto ki̱ʼva u̱ni̱ millón tí codorniz ni̱xi̱kóna ti̱xin iin ku̱i̱ya̱.
Ña̱ u̱vi̱ yichi̱ ña̱ xi̱xi na̱ ñuu Israel tí codorniz, ña̱ tiempo kaʼní xi̱kuuña. Tí saa yóʼo ní chí Sinaí xi̱kuu lugar nu̱ú xi̱yaʼarí, soo mií Jehová kúú ta̱ chi̱ndaʼárí xíʼin ta̱chí ña̱ ndeéní ta ni̱xa̱a̱rí chí nu̱ú ndóo na̱ ñuu Israel ña̱ va̱ʼa kuxunari (Números 11:31).
(Éxodo 16:32-34) Ta saá ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra: “Ña̱yóʼo kúú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová: ‘Kiʼinndó iin omer ña̱ maná ta ndataxiva̱ʼandóña, ña̱ va̱ʼa ná kuni na̱ se̱ʼendó ña̱yóʼo chi xíʼin ña̱yóʼo sa̱kúxui̱ ndóʼó tá ni̱xi̱kandó nu̱ú ñuʼú yi̱chí tá ta̱vái̱ ndóʼó ña̱ ñuu Egiptoʼ”. 33 Ta saá ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Aarón: “Kiʼin iin ki̱si, ta sakútúña xíʼin iin omer ña̱ maná, ta chinúuña nu̱ú Jehová, ña̱ va̱ʼa ná kooña ndiʼi tiempo”. 34 Ta nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin ta̱ Moisés saá ke̱ʼé ta̱ Aarón chi̱núura ña̱yóʼo nu̱ú arca tú Testimonio ña̱ va̱ʼa kooña ndiʼi tiempo.
w06 15/1 31
Pregunta ña̱ kéʼé na̱ káʼvi tutu yóʼo
Tá ke̱e na̱ ñuu Israel ti̱xin ña̱ ñuu Egipto, ki̱xáʼana káʼa̱n kúáchina xa̱ʼa̱ ña̱ kuxuna, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo Jehová ta̱xira maná ña̱ kuxuna (Éxodo 12:17, 18; 16:1-5). Ta saá ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Aarón: “Kiʼin iin ki̱si, ta sakútúña xíʼin iin omer ña̱ maná, ta chinúuña nu̱ú Jehová, ña̱ va̱ʼa ná kooña ndiʼi tiempo”. Ta ña̱ relato káʼa̱nkaña: “Ta nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin ta̱ Moisés saá ke̱ʼé ta̱ Aarón, chi̱núura ña̱yóʼo nu̱ú arca tú Testimonio ña̱ va̱ʼa kooña ndiʼi tiempo” (Éxodo 16:33, 34). Ta̱ Aarón ke̱ʼéra nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Moisés xíʼinra, ki̱ʼinra iin ki̱si ta sa̱kútura maná xíʼinña, soo xi̱niñúʼu kundatura nda̱a̱ ná ixava̱ʼa ta̱ Moisés arca tú Testimonio ña̱ va̱ʼa chika̱a̱raña ininú xíʼin tabla nu̱ú va̱xi ña̱ u̱xu̱ Ley.
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Éxodo 16:1-16) Ni̱xi̱yona ña̱ Elim ta saá nda̱kiʼinna ku̱a̱ʼa̱nna, ta tá ni̱ya̱ʼa tiempo ndiʼi na̱ ñuu Israel ni̱xa̱a̱na chí nu̱ú ñuʼú yi̱chí ña̱ Sin, ña̱ íyo chí ma̱ʼñú Elim xíʼin Sinaí. Ni̱xa̱a̱na ña̱ ki̱vi̱ 15 tí yo̱o̱ u̱vi̱ tá ke̱ena ña̱ ñuu Egipto. 2 Tá íyona ña̱ ñuʼú yi̱chí, ndiʼi na̱ ñuu Israel ki̱xáʼana káʼa̱n kúáchina xa̱ʼa̱ ta̱ Moisés xíʼin ta̱ Aarón. 3 Na̱ ñuu Israel xi̱ka̱ʼa̱nna: “Va̱ʼaka tá nítaxi Jehová ña̱ kuviyó chí ñuu Egipto, va̱ʼaní xi̱xixiyó ku̱ñu kán, ta xi̱xixiyó si̱táva̱ʼa nda̱a̱ xa̱a̱-iniyó. Soo ndóʼó ta̱vándó ndiʼi saá na̱ ñuu yóʼo ña̱ ki̱xa̱a̱na nu̱ú ñuʼú yi̱chí yóʼo ña̱ kuvi ndiʼina xíʼin so̱ko”. 4 Ta saá Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Moisés: “Sakói̱n si̱táva̱ʼa nda̱a̱ chí ndiví, ta ndiʼi na̱ ñuu Israel xíniñúʼu keena, ta ndakayana ña̱ kuxuna. Ta saá kotondosói̱na á ndixa kuniso̱ʼona ley ña̱ ta̱xii̱ ndaʼa̱na. 5 Soo ña̱ ki̱vi̱ i̱ñu̱, tá ná ndakayana ña̱ kuxuna, xíniñúʼu ku̱a̱ʼáka koo ña̱yóʼo nu̱ú ña̱ xindakayána tá ya̱chi̱”. 6 Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta̱ Moisés xíʼin ta̱ Aarón ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin na̱ ñuu Israel: “Ta xi̱ku̱aá kunda̱a̱-inindó ña̱ mií Jehová kúú ta̱ ta̱vá ndóʼó ña̱ ñuu Egipto. 7 Ta xi̱ta̱a̱n kunindó ndee̱ mií Jehová, saáchi Jehová xi̱niso̱ʼora ña̱ káʼa̱n kúáchindó xa̱ʼa̱ra. ¿Ndáa na̱ kúúndi̱ ña̱ káʼa̱n kúáchindó xa̱ʼa̱ndi̱?”. 8 Ta ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nkara ña̱yóʼo: “Tá ná taxi Jehová ku̱ñu kuxundó xi̱ku̱aá ta taxira si̱táva̱ʼa kuxundó xi̱ta̱a̱n, saá kúú ña̱ kiʼinndó kuenta ña̱ nda̱a̱ mií Jehová xi̱niso̱ʼora ña̱ káʼa̱n kúáchindó xa̱ʼa̱ra. Ta ¿ndáa na̱ kúúndi̱ ña̱ káʼa̱n kúáchindó xa̱ʼa̱ndi̱? Ta su̱ví xa̱ʼa̱ ndi̱ʼi̱ kúú ña̱ káʼa̱n kúáchindó, saáchi mií ña̱ nda̱a̱, xa̱ʼa̱ Jehová káʼa̱n kúáchindó”. 9 Tándi̱ʼi ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Aarón: “Ka̱ʼa̱n xíʼin ndiʼi na̱ ñuu Israel: ‘Kixindó nu̱ú Jehová saáchi xi̱niso̱ʼora ndiʼi ña̱ káʼa̱n kúáchindó xa̱ʼa̱raʼ”. 10 Tá sa̱kán sa̱ndíʼi ta̱ Aarón ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ ñuu Israel, ndi̱kóna ta xi̱tona chí nu̱ú ñuʼú yi̱chí, tasaá ndee̱ Jehová ki̱taña chí nu̱ú vi̱kó. 11 Ta saá Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Moisés: 12 “Xi̱niso̱ʼi̱ ña̱ ndeéní káʼa̱n kúáchi na̱ ñuu Israel. Ka̱ʼa̱n xíʼinna: ‘Xi̱ku̱aá kuxundó ku̱ñu, ta xi̱ta̱a̱n kuxundó si̱táva̱ʼa nda̱a̱ xa̱a̱-inindó xíʼinña. Tasaá kúú ña̱ kunda̱a̱-inindó ña̱ yi̱ʼi̱ kúú Jehová Ndióxi̱ndóʼ”. 13 Ta xi̱ku̱aá saá ku̱a̱ʼání tí codorniz nda̱kutúrí nu̱ú xi̱ndoo na̱ ñuu Israel, ta tá xi̱ta̱a̱n ni̱ko̱yo yúyú nu̱ú ñuʼú nu̱ú xi̱ndoona. 14 Tá ni̱yi̱chi̱ tá yúyú tá ni̱ko̱yo nu̱ú ñuʼú, ta ña̱ ki̱ndoo nu̱ú ñuʼú yóʼo nda̱a̱ táki̱ʼva íyo si̱ʼva̱ válí saá íyoña, ta válíníña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo hielo válí saá íyoña. 15 Xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása níxi̱xini̱ na̱ ñuu Israel ña̱yóʼo, ki̱xáʼana ndáka̱tu̱ʼun táʼanna: “¿Ndáa ña̱ʼa kúú ña̱yóʼo?”. Ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Ña̱yóʼo kúú si̱táva̱ʼa ña̱ ta̱xi Jehová kuxundó. 16 Ña̱yóʼo kúú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová: ‘Ndakayandó mií ña̱ xíniñúʼu kuxundó. Ki̱ʼva iin omer ndakaya iin iinndó, nda̱saa na̱ yiví kúúndó xíʼin na̱ veʼendó, saá kooña ndakayandóʼ”.
17-23 TÍ AGOSTO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | ÉXODO 17, 18
“Na̱ vitá-ini sánáʼa̱na ta táxina chiñu ndaʼa̱ inkana”
(Éxodo 18:17, 18) Ta si̱so ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Va̱ása va̱ʼa ña̱ kéʼún. 18 Kunaavaún, ta saátu na̱ yiví na̱ íyo xíʼún yóʼo. Iin chiñu ña̱ káʼnuní kúú ña̱ kéʼún ta va̱ása kuchiñu iinlá miíún xíʼinña.
Ta̱ Moisés, iin ta̱a ta̱ xi̱kuʼvi̱ní-ini xi̱xini inkana xi̱kuura
Ta̱ Moisés ni̱na̱ʼa̱ra ña̱ kúʼvi̱ní-inira xínira na̱ ñuu Israel. Na̱yóʼo xi̱kunda̱a̱-inina ña̱ mií Jehová ta̱xi chiñu ndaʼa̱ ta̱ Moisés ña̱ kuniʼira yichi̱ nu̱úna, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ndiʼi tu̱ndóʼo ña̱ xi̱kuumiína xi̱xa̱ʼa̱nna xíʼinña nu̱ú ta̱ Moisés. Ña̱ Biblia káʼa̱nña xa̱ʼa̱ na̱ ñuu Israel ña̱ iníí ki̱vi̱ xi̱xa̱ʼa̱nna nu̱ú ta̱ Moisés ña̱ ndasaviíra ku̱a̱chi ña̱ xi̱kuumiína iin saá nda̱a̱ xi̱ku̱aá (Éxodo 18:13-16). Ndakanixi̱ní nda̱saa xi̱kunaa ta̱ Moisés tá xi̱keʼéra ña̱ chiñu yóʼo, soo nisaá xíʼin ndiʼi níma̱ra xi̱keʼéraña saáchi xi̱kuʼvi̱ní-inira xi̱xinirana.
(Éxodo 18:21, 22) Ta xíniñúʼu ndaka̱xiún ti̱xin na̱ ñuu yóʼo na̱ ta̱a na̱ xíni kachíñu, na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱, na̱ va̱ʼaní sáxi̱nu chiñu, na̱ va̱ʼaní nda̱kú káchíñu. Ta xíniñúʼu ndaka̱xiún na̱yóʼo ña̱ kuniʼina yichi̱ nu̱ú na̱ ñuu Israel, na̱ kuniʼi yichi̱ nu̱ú mil na̱ yiví, na̱ kuniʼi yichi̱ nu̱ú 100 na̱ yiví, na̱ kuniʼi yichi̱ nu̱ú 50 na̱ yiví ta saátu na̱ kuniʼi yichi̱ nu̱ú 10 na̱ yiví. 22 Ta na̱yóʼo kúú na̱ xíniñúʼu ndasavií ku̱a̱chi na̱ yiví. Ta ku̱a̱chi ña̱ ndeé, yóʼó kúú ta̱ ndasaviíña, ta ku̱a̱chi ña̱ va̱ása ndee̱ mií na̱yóʼo ndasaviíña. Ta saá kúú ña̱ va̱ʼa chindeétáʼanna xíʼún, ta va̱ása yo̱ʼvi̱ koo ña̱ chiñu yóʼo nu̱ún.
Tá viíní íyo chiñu ña̱ kéʼé iinna nu̱ú Ndióxi̱ si̱íní íyoyó saá
Na̱ ta̱a na̱ nda̱kaxin ta̱ Moisés kuniʼi yichi̱ nu̱ú na̱ ñuu Israel, xa̱a̱ ya̱chi̱kaví ni̱na̱ʼa̱ na̱yóʼo ña̱ va̱ʼa kúúmiína nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ mií Ndióxi̱. Xa̱a̱ ya̱chi̱kaví ni̱na̱ʼa̱na ña̱ kǒo kúni̱na keʼéna ña̱ kǒo kútóo Ndióxi̱, ta xi̱ ixato̱ʼónínara ta xi̱yiʼvína ña̱ keʼéna ña̱ va̱ása va̱ʼa nu̱úra ña̱ kivi sákusuchí-inira. Xíʼin ña̱yóʼo kúnda̱a̱-iniyó ña̱ xi̱chika̱a̱nína ndee̱ ña̱ keʼéna mií ña̱ kúni̱ Jehová. Va̱ása níxi̱kutóo na̱yóʼo ndukúikána xíʼin xu̱ʼún inka na̱ yiví, ña̱yóʼo chindeétáʼanña xíʼinna tá ná xa̱a̱na kuniʼina yichi̱ nu̱ú na̱ ñuu Israel. Va̱ása kuniñúʼuna chiñu ña̱ taxina ndaʼa̱na ña̱ keʼéna ña̱ va̱ʼa xa̱ʼa̱ miína á xa̱ʼa̱ migona á xa̱ʼa̱ na̱ veʼena.
(Éxodo 18:24, 25) Ta saá ndi̱ku̱n kama ke̱ʼé ta̱ Moisés ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n si̱sora xíʼinra. 25 Ta̱ Moisés nda̱ka̱xinra ta̱a na̱ xíni̱ va̱ʼa ti̱xin ñuu Israel ta ta̱xira chiñu ndaʼa̱na ña̱ kuniʼina yichi̱ nu̱ú na̱ ñuu, koo na̱ kuniʼi yichi̱ nu̱ú iin mil na̱ yiví, koo na̱ kuniʼi yichi̱ nu̱ú iin 100 na̱ yiví, koo na̱ kuniʼi yichi̱ nu̱ú 50 na̱ yiví, ta koo na̱ kuniʼi yichi̱ nu̱ú 10 na̱ yiví.
w02 15/5 25 párr. 5
Ña̱ ndinuʼu-iniyó chíndeétáʼanña xíʼinyó ña̱ nda̱kú koo iniyó
Ta̱ Moisés iin ta̱a ta̱ vitání-ini xi̱kuura. Saáchi tá xa̱a̱ ku̱naaníra ña̱ ndásaviíra ku̱a̱chi ña̱ xi̱kuumií na̱ ñuu Israel, si̱sora ta̱ Jetró ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra ndáa ña̱ xíniñúʼu keʼéra, ña̱ ndukúra sava na̱ ta̱a ña̱ va̱ʼa chindeétáʼanna xíʼinra ña̱ keʼéra chiñu ña̱ ta̱xi Jehová ndaʼa̱ra, ta ta̱ Moisés nda̱kunira ña̱ va̱ása kuchiñu iinlá miíra keʼéra ña̱ chiñu yóʼo, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ka̱ndíxara consejo ña̱ ta̱xi si̱sora ndaʼa̱ra (Éxodo 18:17-26; Números 12:3). Na̱ yiví na̱ vitání-ini táxina ña̱ inka na̱ yiví chindeétáʼan xíʼinna ña̱ keʼéna chiñu, ta va̱ása xíka-inina á kuchiñu na̱yóʼo keʼénaña saáchi tá va̱ʼaní na̱ nda̱ka̱xinna keʼé ña̱ chiñu yóʼo viíní koo chiñu keʼéna (Números 11:16, 17, 26-29). Ta nda̱a̱ chíndeétáʼanna xíʼin na̱yóʼo ña̱ viíní kutáʼanna xíʼin Ndióxi̱ ta ku̱a̱ʼáka chiñu keʼéna nu̱úra (1 Timoteo 4:15). Ki̱ʼva saá xíniñúʼu keʼé miíyó xíʼin inkana, ná chindeétáʼanyó xíʼinna ña̱ kachíñuna nu̱ú Ndióxi̱.
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(Éxodo 17:11-13) Tá xi̱ndaniʼi ta̱ Moisés u̱vi̱ saá ndaʼa̱ra, na̱ ñuu Israel xi̱kuchiñuna; soo tá xi̱sanúura ndaʼa̱ra, na̱ amalequita kúú na̱ xi̱kuchiñu. 12 Tá ku̱naa ta̱ Moisés xa̱ʼa̱ ña̱ ndániʼira ndaʼa̱ra, chi̱ndúʼuna iin yu̱u̱ ña̱ va̱ʼa koora sa̱táña. Ta ta̱ Aarón xíʼin ta̱ Hur iin tá iin ta̱yóʼo xi̱ku̱ndichira sii̱n ta̱ Moisés ña̱ tiinra ndaʼa̱ ta̱yóʼo ña̱ va̱ása sánuuraña. Ta saá ndaʼa̱ ta̱yóʼo va̱ása ní nuuña nda̱a̱ tá ni̱ki̱ʼvi ñu̱ʼu. 13 Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ta̱ Josué xa̱ʼníra ta̱ Amalec xíʼin ndiʼi na̱ yiví na̱ xi̱kitáʼan xíʼinra.
Va̱ása taxiyó ndakava ndaʼa̱yó
14 Ta̱ Aarón xíʼin ta̱ Hur ti̱inna ndaʼa̱ ta̱ Moisés tá ka̱nitáʼan na̱ ñuu Israel. Saátu miíyó xíniñúʼu ndukúyó ndáa ki̱ʼva chindeétáʼanyó xíʼin inkana. ¿Ndáa na̱ chindeétáʼanyó xíʼin? Kivi chindeétáʼanyó xíʼin na̱ xi̱ku̱aʼa, na̱ ndeéndóʼo, na̱ kúúmií familia na̱ kǒo ndásakáʼnu Ndióxi̱ ta xóʼvi̱na xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, na̱ kúsuchí-ini xa̱ʼa̱ ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ iin na̱ veʼena. Saátu kivi chindeétáʼanyó xíʼin na̱ va̱lí kúaa̱n ña̱ xíniñúʼu ndaku koo inina ta va̱ása keʼéna ña̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ káʼa̱n na̱ yiví xíʼinna keʼéna, tá kúú ki̱vi̱ káʼa̱nna xíʼinna ña̱ kaʼvi va̱ʼana ta xa̱a̱na ni̱ʼi̱na iin chiñu ña̱ va̱ʼaní, á ña̱ xa̱a̱na koo ku̱a̱ʼání xu̱ʼúnna (1 Tes. 3:1-3; 5:11, 14). Ná ndukúyó ndáa ki̱ʼva na̱ʼa̱yó ña̱ ndíʼi̱-iniyó xa̱ʼa̱ na̱ hermanoyó ti̱xin salón nu̱ú ndáku̱táʼanyó, saátu ti̱xin predicación, á tá kánayóna ña̱ kuxuna xíʼinyó, á tá káʼa̱nyó xíʼinna xíʼin teléfono.
(Éxodo 17:14) Tasaá Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Moisés: “Kaʼyí ña̱yóʼo nu̱ú libro ña̱ va̱ʼa ndakaʼánndó xa̱ʼa̱ña, ta ka̱ʼa̱nña xíʼin ta̱ Josué: ‘Sándiʼi-xa̱ʼíi̱ ndiʼi na̱ amalequita ta nda̱a̱ ni iin na̱ yiví va̱ása ndakaʼánka xa̱ʼa̱ na̱yóʼoʼ”.
it-1 416
Canon
Va̱ása kivi kaka iniyó xa̱ʼa̱ tutu ña̱ ka̱ʼyí ta̱ Moisés, chi náʼa̱ káxiña ña̱ kúúña tu̱ʼun mií Ndióxi̱ ta kivi chindeétáʼan ña̱yóʼo xíʼinyó ña̱ ndasakáʼnuyóra. Su̱ví mií ta̱ Moisés kúú ta̱ nda̱kaxin ña̱ kuniʼira yichi̱ nu̱ú na̱ ñuu Israel, saáchi nda̱a̱ tá xa̱ʼa̱ví va̱ása níxi̱kuni̱ra keʼéra ña̱ chiñu yóʼo. (Éx 3:10, 11; 4:10-14.) Soo Ndióxi̱ nda̱ka̱xin ta̱ Moisés ña̱ keʼéra chiñu yóʼo ta ta̱xira ndee̱ ndaʼa̱ra ña̱ keʼéra ku̱a̱ʼá milagro, ta nda̱a̱ na̱ su̱tu̱ na̱ xi̱keʼé magia nu̱ú ta̱ faraón ni̱xa̱a̱na ku̱nda̱a̱-inina ña̱ ndee̱ mií Ndióxi̱ ni̱xi̱yo xíʼin ta̱ Moisés. (Éx 4:1-9; 8:16-19.) Su̱ví ña̱ níxi̱kuni̱ mií ta̱ Moisés kúú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra á ña̱ ka̱ʼyíra, saáchi mií Ndióxi̱ kúú ta̱ ta̱xi chiñu yóʼo ndaʼa̱ra, ta espíritu santo kúú ña̱ chi̱ndeétáʼan xíʼin ta̱ Moisés ña̱ va̱ʼa ni̱ka̱ʼa̱nra ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Ndióxi̱ xíʼinra, ta tándi̱ʼi ka̱ʼyíraña. (Éx 17:14.)
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Éxodo 17:1-16) Ta ndiʼi na̱ ñuu Israel ke̱ena nu̱ú ñuʼú yi̱chí ña̱ Sin ta ku̱a̱ʼa̱nna. Ta loʼo tá loʼo xi̱xa̱ʼa̱nna, nda̱a̱ táki̱ʼva xi̱kaʼa̱n mií Jehová xíʼinna. Ta saá ni̱xa̱a̱na nda̱a̱ chí Refidim ña̱ kundoona, ta lugar yóʼo kǒo ti̱kui̱í ña̱ koʼo na̱ ñuu Israel. 2 Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo na̱ ñuu Israel ki̱xáʼana káʼa̱n kúáchina xíʼin ta̱ Moisés ta ka̱china xíʼinra: “Taxi ti̱kui̱í ná koʼondi̱”. Soo ta̱ Moisés nda̱kuiinra: “¿Nda̱chun káʼa̱n kúáchindó xíʼi̱n? ¿Nda̱chun táʼanka xítondosóndó Jehová?”. 3 Saáchi na̱ ñuu Israel ki̱xáʼa yíchi̱nína ti̱kui̱í. Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ki̱xáʼa káʼa̱n kúáchinína xíʼin ta̱ Moisés ta káchina: “¿Nda̱chun ta̱váún ndi̱ʼi̱ ti̱xin ñuu Egipto? ¿Á xa̱ʼa̱ ña̱ kúni̱ún kaʼníún ndi̱ʼi̱ xíʼin na̱ va̱lí se̱ʼendi̱ xíʼin kití sa̱na̱ndi̱ kúúña?”. 4 Tándi̱ʼi ta̱ Moisés xa̱kundáʼvira nu̱ú Jehová, ta ka̱chira: “¿Ndáaña keʼíi̱ xíʼin na̱ ñuu yóʼo? Tá ná ya̱ʼa loʼoka tiempo nda̱a̱ kanina yi̱ʼi̱ xíʼin yu̱u̱”. 5 Tasaá Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Moisés: “Kúaʼan chí nu̱ú na̱ ñuu Israel ta ná ku̱ʼu̱n sava na̱ anciano xíʼún, ta ná ku̱ʼu̱n tú vara xíʼún tú xi̱niñúʼún tá ka̱niún nu̱ú yu̱ta Nilo. Ta kuniʼúnnú ku̱ʼu̱n chí nu̱ú na̱ ñuu. 6 Ta yi̱ʼi̱ koi̱ xíʼún nu̱ú íyo yu̱u̱ ña̱ Horeb. Ta xíniñúʼu kaniún nu̱ú yu̱u̱ yóʼo ta kee ti̱kui̱í nu̱úña ta xíniñúʼu koʼo na̱ ñuurá”. Tándi̱ʼi, ta̱ Moisés ke̱ʼéra ña̱yóʼo nu̱ú ndiʼi na̱ anciano na̱ ñuu Israel. 7 Ta chi̱núura ki̱vi̱ña ña̱ kunaníña Masá xíʼin Meribá xa̱ʼa̱ ña̱ na̱túʼun kúáchi na̱ ñuu Israel xíʼin xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱tondosóna Jehová, ta ni̱ka̱ʼa̱nna: “¿Á íyo Jehová xíʼinyó á va̱ása íyora xíʼinyó?” 8 Ta saá na̱ amalequita ni̱xa̱ʼa̱nna chí Refidim ña̱ kanitáʼanna xíʼin na̱ ñuu Israel. 9 Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Josué: “Ndaka̱xin sava na̱ ta̱a ta kúaʼan kanitáʼan xíʼin na̱ amalequita. Ta taa̱n xa̱i̱ xi̱ní yuku̱ ta kuniʼi̱ vara mií Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱ xa̱i̱”. 10 Ta nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Moisés xíʼin ta̱ Josué saá ke̱ʼéra, ta ni̱xa̱ʼa̱nra ka̱nitáʼanra xíʼin na̱ amalequita. Ta ta̱ Moisés, ta̱ Aarón xíʼin ta̱ Hur nda̱ana chí xi̱ní yuku̱. 11 Tá xi̱ndaniʼi ta̱ Moisés u̱vi̱ saá ndaʼa̱ra, na̱ ñuu Israel xi̱kuchiñuna; soo tá xi̱sanúura ndaʼa̱ra, na̱ amalequita kúú na̱ xi̱kuchiñu. 12 Tá ku̱naa ta̱ Moisés xa̱ʼa̱ ña̱ ndániʼira ndaʼa̱ra, chi̱ndúʼuna iin yu̱u̱ ña̱ va̱ʼa koora sa̱táña. Ta ta̱ Aarón xíʼin ta̱ Hur iin tá iin ta̱yóʼo xi̱ku̱ndichira sii̱n ta̱ Moisés ña̱ tiinra ndaʼa̱ ta̱yóʼo ña̱ va̱ása sánuuraña. Ta saá ndaʼa̱ ta̱yóʼo va̱ása ní nuuña nda̱a̱ tá ni̱ki̱ʼvi ñu̱ʼu. 13 Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ta̱ Josué xa̱ʼníra ta̱ Amalec xíʼin ndiʼi na̱ yiví na̱ xi̱kitáʼan xíʼinra. 14 Tasaá Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Moisés: “Kaʼyí ña̱yóʼo nu̱ú libro ña̱ va̱ʼa ndakaʼánndó xa̱ʼa̱ña, ta ka̱ʼa̱nña xíʼin ta̱ Josué: ‘Sándiʼi-xa̱ʼíi̱ ndiʼi na̱ amalequita ta nda̱a̱ ni iin na̱ yiví va̱ása ndakaʼánka xa̱ʼa̱ na̱yóʼoʼ”. 15 Tándi̱ʼi ta̱ Moisés ke̱ʼéra iin altar ta chi̱núura ki̱vi̱ña Jehová-Nisí 16 ta saá ka̱chira: “Xa̱ʼa̱ ña̱ ku̱tóo na̱ amalequita kanitáʼanna xíʼin mií Jehová, ta̱yóʼo kanitáʼanra xíʼinna ndiʼi tiempo”.
24-30 TÍ AGOSTO
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | ÉXODO 19, 20
“¿Á xíniñúʼu kundiku̱nyó ña̱ u̱xu̱ ley ña̱ ta̱xi Ndióxi̱ ndaʼa̱ na̱ ñuu Israel?”
(Éxodo 20:3-7) Kǒo xíniñúʼu koo inka ndióxi̱ nu̱ún. 4 “Kǒo keʼún na̱ʼná ndióxi̱, ni na̱ʼná ña̱ʼa ña̱ íyo chí ndiví á ña̱ íyo nu̱ú ñuʼú á ña̱ ñúʼu ti̱xin ti̱kui̱í. 5 Va̱ása xíniñúʼu kuxítíún nu̱úña, ni va̱ása taxiún sáxi̱nuna-iniún ña̱ ndasakáʼnúnña, saáchi yi̱ʼi̱ Jehová Ndióxi̱ miíún, kúni̱i̱ iinlá miíi̱ ná ndasakáʼnún, ta na̱ sáa̱-ini xíni yi̱ʼi̱ taxii̱ castigo ndaʼa̱na, na̱ se̱ʼena, na̱ se̱ʼeñánina xíʼin na̱ se̱ʼexíkúána, 6 soo va̱ʼa inii̱ xíʼin ndiʼi na̱ kúʼvi̱-ini xíni yi̱ʼi̱ xíʼin ndiʼi na̱ se̱ʼena ta kéʼéna chiñu ña̱ xáʼndai̱ nu̱úna. 7 Kǒo kusíkíún xíʼin ki̱vi̱ Jehová, saáchi Jehová taxira castigo ndaʼa̱ na̱ sísikí xíʼin ki̱vi̱ra.
w89 15/11 6 párr. 1
¿Ndáa ña̱ kúni̱ kachi ña̱ u̱xu̱ ley ña̱ ta̱xi Ndióxi̱ ndaʼa̱ na̱ ñuu Israel nu̱ún?
Ku̱mí saá ley ña̱ nu̱ú, kúú ña̱ káʼa̱n xíʼinyó ndáa ña̱ xíniñúʼu keʼéyó nu̱ú Jehová. (Ña̱ nu̱ú) Jehová kúni̱ra ña̱ iinlá miíra ndasakáʼnuyó. (Mateo 4:10.) (Ña̱ u̱vi̱) Nda̱a̱ ni iin na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ va̱ása xíniñúʼu ndasakáʼnuna ndióxi̱ vatá. (1 Juan 5:21.) (Ña̱ u̱ni̱) Xíniñúʼu viíní kuniñúʼuyó ki̱vi̱ Ndióxi̱, ta va̱ása xíniñúʼu kusíkíyó xíʼin ki̱vi̱ra. (Juan 17:26; Romanos 10:13.) (Ña̱ ku̱mí) Ndiʼi ki̱vi̱ ña̱ tákuyó ná keʼéyó chiñu nu̱ú Ndióxi̱. Tá saá ná keʼéyó nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ ndákindee̱ xíʼinra saá íyoyó, ta kǒo keʼéyó ña̱ kúni̱ miíyó. (Hebreos 4:9, 10.)
(Éxodo 20:8-11) ”Ndakaʼán ña̱ ki̱vi̱ sábado ña̱ kooña iin ki̱vi̱ yi̱ʼi̱ nu̱ún. 9 Kúúmiíún i̱ñu̱ ki̱vi̱ ña̱ kachíñún ta va̱ʼa keʼún ndiʼika chiñu ña̱ kúni̱ miiún, 10 soo ña̱ ki̱vi̱ u̱xa̱, ña̱ ki̱vi̱ sábado kuenta mií Jehová Ndióxi̱ kúúña. Ta va̱ása kachíñún ni na̱ se̱ʼún ni na̱ káchíñu nu̱ún ni kití sa̱na̱ún ni iin na̱ yiví na̱ inka ñuu na̱ ki̱xa̱a̱ íyo ti̱xin veʼún. 11 Saáchi Jehová i̱ñu̱ ki̱vi̱ i̱xava̱ʼara ndiví xíʼin ñuʼú, tá mar xíʼin ndiʼi ña̱ ñúʼu ti̱xinra, soo ña̱ ki̱vi̱ u̱xa̱ ki̱xáʼara ndákindee̱ra. Xa̱ʼa̱ ña̱kán Jehová nda̱ka̱xinra ña̱ ki̱vi̱ sábado ña̱ kooña iin ki̱vi̱ yi̱i̱.
(Éxodo 20:12-17) ”To̱ʼó koún xíʼin yiváún xíʼin siʼún, ta saá ku̱a̱ʼá tiempo koún nu̱ú ñuʼú ña̱ taxi Jehová Ndióxi̱ ndaʼún. 13 ”Va̱ása kaʼniún. 14 ”Va̱ása ku̱su̱n xíʼin na̱ kǒo kúú ñá síʼún á yiún. 15 ”Va̱ása ixakuíʼnaún. 16 ”Tá ná koún testigo xa̱ʼa̱ iin ña̱ʼa kǒo ka̱ʼún ña̱ vatá xa̱ʼa̱ inkana. 17 ”Va̱ása xíniñúʼu kuni̱ún kuumiíún veʼe inkana. Va̱ása xíniñúʼu kuni̱ún kuumiíún ñá síʼí inkana ni ta̱ káchíñu ndáʼvi nu̱úna ta ni ñá káchíñu ndáʼvi nu̱úna, ni si̱ndi̱ki̱ sa̱na̱na ni burro sa̱na̱na”.
w89 15/11 6 párr. 2, 3
¿Ndáa ña̱ kúni̱ kachi ña̱ u̱xu̱ ley ña̱ ta̱xi Ndióxi̱ ndaʼa̱ na̱ ñuu Israel nu̱ún?
(Ña̱ u̱ʼu̱n) Ña̱ va̱ʼaní kuniso̱ʼo na̱ va̱lí ña̱ káʼa̱n yivána xíʼinna, ña̱yóʼo kúú ña̱ xíniñúʼuka keʼéna ña̱ viíní kitáʼanna xíʼin na̱ veʼena, ta tá saá kéʼéna ku̱a̱ʼání bendición taxi Jehová ndaʼa̱na. Tá xíniso̱ʼo na̱ va̱lí ndiʼi ña̱ ká̱ʼa̱n yivána xíʼinna, su̱ví ña̱ va̱ʼa mií kuitína kúúña, chi saátu kivi xa̱a̱na kutakuna ku̱a̱ʼá tiempo nu̱ú ñuʼú yóʼo. (Efesios 6:1-3.) Tá va̱ʼaní xíniso̱ʼo na̱ va̱lí kúaa̱n ndiʼi ña̱ káʼa̱n Ndióxi̱ xíʼinna kivi kutakuna ndiʼi saá tiempo ti̱xin ñuyǐví xa̱á. (2 Timoteo 3:1; Juan 11:26.)
Tá kúʼvi̱-iniyó xíniyó na̱ yiví va̱ása keʼéyó nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinna (Ña̱ i̱ñu̱) ña̱ kaʼníyóna, (Ña̱ u̱xa̱) ña̱ ki̱ʼviyó ku̱a̱chi xíʼin yiína á ñá síʼína, (Ña̱ u̱na̱) ña̱ ixakuíʼnayó ña̱ʼa inkana (Ña̱ i̱i̱n) ña̱ ka̱ʼa̱nyó ña̱ vatá. (1 Juan 3:10-12; Hebreos 13:4; Efesios 4:28; Mateo 5:37; Proverbios 6:16-19.) ¿Ndáa xa̱ʼa̱ kúú ña̱ kúni̱yó keʼéyó iin ña̱ʼa? (Ña̱ u̱xu̱) ley káʼa̱nña ña̱ va̱ása xíniñúʼu kutóoníyo kukumiíyó ku̱a̱ʼání ña̱ʼa, chi Jehová xíni̱ra ña̱ ndíka̱a̱ níma̱yó ta kúni̱ra ña̱ viíní ná ndaka̱xinyó ndáa ña̱ keʼéyó nu̱úra. (Proverbios 21:2.)
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(Éxodo 19:5, 6) Tá va̱ʼaní xíniso̱ʼondó ndiʼi ña̱ káʼi̱n xíʼinndó, xa̱a̱ndó koondó na̱ ñuu miíi̱ nu̱ú ndiʼi na̱ ñuu na̱ íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo, saáchi ndiʼi ñuʼú kuenta miíi̱ kúúña. 6 Ndóʼó xa̱a̱ndó koondó iin ñuu ña̱ yi̱i̱ nu̱úi̱, ta saátu xa̱a̱ndó koondó su̱tu̱ʼ. Ndiʼi ña̱yóʼo kúú ña̱ ka̱ʼún xíʼin na̱ ñuu Israel”.
it-2 894 párr. 1
Na̱ su̱tu̱
Ku̱a̱ʼání na̱ judío va̱ása níkandíxana ta̱ Cristo, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo va̱ása níndakaxin Ndióxi̱ na̱yóʼo ña̱ xa̱a̱na koona su̱tu̱ ti̱xin reinora. (Ro 11:7, 20.) Xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱koo na̱ ñuu Israel ña̱ ndásakáʼnuna Ndióxi̱, xi̱niñúʼura ta̱ profeta Oseas ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo xíʼinna: “Xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása kándíxakaún kundiku̱n yichíi̱, saátu yi̱ʼi̱ va̱ásaka taxii̱ ña̱ koún su̱tu̱ miíi̱, ta xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ásaka ndíku̱n ley Ndióxi̱ún, saátu yi̱ʼi̱ nandósói̱ xa̱ʼa̱ na̱ se̱ʼún”. (Os 4:6.) Ta saátu ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ xi̱niʼi yichi̱ nu̱ú na̱ judío, ña̱ kindaa Ndióxi̱ reinora ndaʼa̱na, ta taxiraña ndaʼa̱ inka ñuu na̱ va̱ʼaní kéʼé chiñu nu̱ú miíra. (Mt 21:43.) Ta̱ Jesús xi̱ndikunra ley ta̱ Moisés tá ni̱xi̱yora nu̱ú ñuʼú yóʼo, xi̱kunda̱a̱-inira ña̱ xi̱ndayáʼviní chiñu ña̱ xi̱keʼé na̱ su̱tu̱, ña̱kán kúú ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ yiví na̱ sa̱ndáʼara ña̱ ná ku̱ʼu̱nna nu̱ú ta̱ su̱tu̱ ta taxina ofrenda, nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Moisés. (Mt 8:4; Mr 1:44; Lu 17:14.)
(Éxodo 20:4, 5) “Kǒo keʼún na̱ʼná ndióxi̱, ni na̱ʼná ña̱ʼa ña̱ íyo chí ndiví á ña̱ íyo nu̱ú ñuʼú á ña̱ ñúʼu ti̱xin ti̱kui̱í. 5 Va̱ása xíniñúʼu kuxítíún nu̱úña, ni va̱ása taxiún sáxi̱nuna-iniún ña̱ ndasakáʼnúnña, saáchi yi̱ʼi̱ Jehová Ndióxi̱ miíún, kúni̱i̱ iinlá miíi̱ ná ndasakáʼnún, ta na̱ sáa̱-ini xíni yi̱ʼi̱ taxii̱ castigo ndaʼa̱na, na̱ se̱ʼena, na̱ se̱ʼeñánina xíʼin na̱ se̱ʼexíkúána.
w04 15/3 27 párr. 1
Ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ libro ña̱ Éxodo
20:5. ¿Ndáa ña̱ kúni̱ kachiña ña̱ ta̱xi Jehová “castigo ndaʼa̱ na̱ se̱ʼeñáni na̱ ñuu Israel xíʼin na̱ se̱ʼexíkúána? Tá xa̱a̱ xáʼnu iin na̱ yiví saá kúú ña̱ ndakuiin miína xa̱ʼa̱ ku̱a̱china nu̱ú Ndióxi̱. Tá ki̱xáʼa ndásakáʼnu na̱ ñuu Israel ndióxi̱ vatá, ku̱a̱ʼání tu̱ndóʼo ki̱xi nu̱úna ti̱xin ku̱a̱ʼání ku̱i̱ya̱, ta na̱ se̱ʼena na̱ ka̱ku tá ni̱ya̱ʼa tiempo na̱ nda̱kú ni̱xi̱yo ini xíʼin Ndióxi̱, nda̱a̱ na̱yóʼo ni̱xo̱ʼvi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása va̱ʼa ke̱ʼé na̱ veʼena, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo i̱xayo̱ʼvi̱ña xíʼinna ña̱ nda̱kú koo inina xíʼin Ndióxi̱.
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Éxodo 19:1-17) Tá ni̱ya̱ʼa u̱ni̱ yo̱o̱ ña̱ ke̱e na̱ ñuu Israel ti̱xin ñuu Egipto, mií ki̱vi̱ saá ni̱xa̱a̱na nda̱a̱ ñuʼú yi̱chí ña̱ Sinaí. 2 Ke̱ena chí Refidim, ta ni̱xa̱a̱na nda̱a̱ chí ñuʼú yi̱chí ña̱ Sinaí ta kán ki̱ndoona, chí nu̱ú xítondaa ña̱ yuku̱. 3 Tasaá ta̱ Moisés nda̱a̱ra yuku̱ nu̱ú íyo Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱. Ta mií Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Moisés nda̱a̱ chí xi̱ní yuku̱, ta ka̱chira xíʼinra: “Ña̱yóʼo kúú ña̱ xíniñúʼu ka̱ʼún xíʼin na̱ se̱ʼe ta̱ Jacob, ta ña̱yóʼo kúú ña̱ xíniñúʼu ndakaniún nu̱ú na̱ ñuu Israel: 4 ‘Ndóʼó xa̱a̱ xi̱nindó ndáa ña̱ ke̱ʼíi̱ xíʼin na̱ ñuu Egipto. Ke̱ʼíi̱ña ña̱ va̱ʼa sáka̱kui̱ ndóʼó, nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé tí águila xíʼin ndi̱xinrí saá níʼi̱ ndóʼó ki̱xa̱andó nda̱a̱ nu̱úi̱. 5 Tá va̱ʼaní xíniso̱ʼondó ndiʼi ña̱ káʼi̱n xíʼinndó, xa̱a̱ndó koondó na̱ ñuu miíi̱ nu̱ú ndiʼi na̱ ñuu na̱ íyo nu̱ú ñuʼú yóʼo, saáchi ndiʼi ñuʼú kuenta miíi̱ kúúña. 6 Ndóʼó xa̱a̱ndó koondó iin ñuu ña̱ yi̱i̱ nu̱úi̱, ta saátu xa̱a̱ndó koondó su̱tu̱ʼ. Ndiʼi ña̱yóʼo kúú ña̱ ka̱ʼún xíʼin na̱ ñuu Israel”. 7 Ta saá nu̱u ta̱ Moisés, ta nda̱kayara na̱ anciano ti̱xin ña̱ ñuu Israel ta ni̱ka̱ʼa̱nra ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼinna ña̱ xíniñúʼu keʼéna. 8 Ta ndiʼi na̱ ñuu Israel nda̱kuiinna: “Keʼévandi̱ ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼinndi̱”. Ta ndi̱ku̱n saá nda̱kiʼin ta̱ Moisés ku̱a̱ʼa̱nra ka̱ʼa̱nra xíʼin Jehová ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n na̱ ñuu Israel. 9 Ta saá Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Moisés: “Koto, kixii̱ nu̱ú iin vi̱kó naá ta kuniso̱ʼo na̱ ñuu Israel tá ná ka̱ʼi̱n xíʼún, ña̱ va̱ʼa kandíxana yóʼó ndiʼi tiempo”. Tasaá ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin Jehová ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n na̱ ñuu Israel. 10 Ta saá Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra: “Kúaʼan nu̱ú na̱ ñuu ta ndasayi̱únna vitin xíʼin taa̱n ta ná ndakatana ti̱ko̱to̱na. 11 Ta ña̱ ki̱vi̱ u̱ni̱ xíniñúʼu koo tu̱ʼvana, saáchi ki̱vi̱ u̱ni̱ Jehová nuura xi̱ní yuku̱ ña̱ Sinaí ta kuni ndiʼi na̱ ñuu Israel tá ná kuu ndiʼi ña̱yóʼo. 12 Ta xíniñúʼu ka̱ʼún xíʼin na̱ ñuu Israel ña̱ va̱ása tu̱ndaa yatinna sa̱tá ña̱ yuku̱ yóʼo, ta ka̱ʼún xíʼinna: ‘Kǒo ndandó yuku̱ yóʼo ta kǒo ku̱a̱ñi̱ndosóndó xa̱ʼa̱ña. Tá ná tiinna yuku̱ yóʼo xíniñúʼu kuvina. 13 Ta va̱ása tiinndó na̱ yiví na̱ ti̱in ña̱yóʼo, saáchi xíniñúʼu kaʼníndóna xíʼin yu̱u̱. Ni kití kúúrí á na̱ yiví kúúna xíniñúʼu kuvinaʼ. Tá ná tivina ndiki̱, na̱ ñuu Israel xíniñúʼu kuyatinna nu̱ú ña̱ yuku̱”. 14 Tándi̱ʼi ta̱ Moisés nu̱úra yuku̱ ta nda̱saa yi̱i̱ra na̱ ñuu, ta na̱yóʼo nda̱katana ti̱ko̱to̱na. 15 Ta ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna: “Koo tu̱ʼvandó ña̱ ki̱vi̱ u̱ni̱. Va̱ása ku̱su̱nndó xíʼin yiíndó á ñá síʼíndó”. 16 Tá ni̱ya̱ʼa u̱ni̱ ki̱vi̱ na̱ ñuu Israel xi̱nina taxa xíʼin vi̱kó chí xi̱ní yuku̱. Ta xi̱nina vi̱kó ña̱ naání chí xi̱ní yuku̱, ta ndeékaví ndáʼyi̱ ndiki̱. Na̱ ñuu Israel ni̱yi̱ʼvíkavína xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. 17 Tasaá ta̱ Moisés ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ ñuu ña̱ ná ku̱ʼu̱nna nu̱ú Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱, ta saá ku̱yatinna nu̱ú íyo yuku̱.
31 TÍ AGOSTO NDA̱A̱ 6 TÍ SEPTIEMBRE
ÑA̱ KÁʼA̱N BIBLIA XA̱ʼA̱ | ÉXODO 21, 22
“Ná chindayáʼviníyó ña̱ tákuyó nda̱a̱ táki̱ʼva ndáyáʼviña nu̱ú Ndióxi̱”
(Éxodo 21:20) ”Tá iin ta̱a kánira iin ta̱ káchíñu nu̱úra á iin ñá káchíñu nu̱úra ta ni̱xi̱ʼi̱ na̱yóʼo i̱xaara, xíniñúʼu chaʼvíra xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéra.
it-1 1028
Ña̱ kanina
Na̱ hebreo xi̱kuumiína derecho ña̱ kanina na̱ esclavona xíʼin yitu̱n tá xi̱ ixaso̱ʼo na̱yóʼo nu̱úna, soo tá iinna ndeéní ka̱nina na̱ káchíñu nu̱úna ta nda̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱ na̱yóʼo, xi̱xiniñúʼu ndakiʼinna castigo. Soo tá ni̱ya̱ʼa iin á u̱vi̱ ki̱vi̱ ña̱ va̱ása níxi̱ʼi̱ na̱ esclavo yóʼo, kúni̱ kachiña ña̱ va̱ása níxi̱kuni̱na kaʼnína na̱yóʼo. Soo xi̱kuumiína derecho ña̱ taxina castigo ndaʼa̱ na̱ xi̱kachíñu nu̱úna chi xíʼin xu̱ʼún miína sa̱tána na̱yóʼo. Soo va̱ása níxi̱kanivína na̱yóʼo nda̱a̱ xa̱a̱na kaʼnínana chi iin na̱ xi̱ndayáʼviní xi̱kuuna nu̱úna. Soo tá ni̱ya̱ʼa iin á u̱vi̱ ki̱vi̱ ta saá ni̱xi̱ʼi̱ na̱yóʼo va̱ása kúnda̱a̱-iniyó ndáa xa̱ʼa̱ kúú ña̱ ni̱xi̱ʼi̱na á xa̱ʼa̱ ña̱ ka̱ninana kúúña á xa̱ʼa̱ inka ña̱ʼa, ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo tá na̱ esclavo xi̱takuna iin á u̱vi̱ ki̱vi̱ tasaá ni̱xi̱ʼi̱na, va̱ásaka níxi̱taxi na̱ chíñu castigo ndaʼa̱ na̱ xi̱kachíñuna nu̱ú. (Éx 21:20, 21.)
(Éxodo 21:22, 23) ”Tá kánitáʼan u̱vi̱ ta̱a ta ni̱ya̱ʼa ndaʼa̱ra ka̱nira iin ñaʼá ñá ñúʼu se̱ʼe ta ka̱ku kama se̱ʼeña, soo kǒo níxi̱ʼi̱ñá ni ña̱ loʼo se̱ʼeñá, yiíñá kúú ta̱ ka̱ʼa̱n nda̱saa xíniñúʼu chaʼví ta̱ ta̱a yóʼo xa̱ʼa̱ ña̱ i̱xaara; ta xíniñúʼu chaʼvíra nu̱ú na̱ juez. 23 Soo tá ni̱xi̱ʼi̱ se̱ʼeñá á miíñá xíniñúʼu kuvira ña̱ va̱ʼa chaʼvíra xa̱ʼa̱ ña̱ i̱xaara.
¿Á ndáyáʼvi ña̱ tákún nu̱ún táki̱ʼva ndáyáʼviña nu̱ú Ndióxi̱?
16 Nu̱ú Jehová ndiʼiyó ndáyáʼvi, nda̱a̱ na̱ va̱lí na̱ kúma̱ní kaku ndáyáʼvi nu̱úra. Ña̱ ley ña̱ ta̱xi Ndióxi̱ ndaʼa̱ ta̱ Moisés káchiña, tá iinna iin sana ka̱nina iin ñaʼá ñá ñúʼu se̱ʼe ta ni̱xi̱ʼi̱ñá á nu̱u ña̱ loʼo se̱ʼeñá ta ni̱xi̱ʼi̱ña, nu̱ú Jehová na̱ yiví yóʼo ndísona xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéna. Ni iin ña̱ sana ku̱uña, na̱ yiví yóʼo xíniñúʼu kuvina ña̱ va̱ʼa chaʼvina xa̱ʼa̱ na̱ ni̱xi̱ʼi̱ yóʼo (kaʼvi Éxodo 21:22, 23). Nu̱ú Jehová na̱ va̱lí na̱ ñúʼu ti̱xin siʼína xa̱a̱ iin na̱ yiví táku kúúna nu̱úra. Tá saá, ¿ndáaña ndákanixi̱ní Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ná sánuu se̱ʼe? ¿Ndáaña ndóʼora túvi yóʼo xa̱ʼa̱ ña̱ xítora ku̱i̱ya̱ tá ku̱i̱ya̱ ku̱a̱ʼání ná ñaʼá sánuuná se̱ʼená?
(Éxodo 21:28, 29) ”Tá iin si̱ndi̱ki̱ ndeéní sa̱túkue̱ʼe̱rí iin ta̱a á iin ñaʼá, ta nda̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱ na̱yóʼo i̱xaarí, tí si̱ndi̱ki̱ yóʼo xíniñúʼu kaʼnínarí xíʼin yu̱u̱, ta ku̱ñurí va̱ása xíniñúʼu kuxunaña, ta ta̱ xíʼin sa̱na̱ tí si̱ndi̱ki̱ yóʼo va̱ása xíniñúʼu ndakiʼinra castigo. 29 Soo tá iin si̱ndi̱ki̱ ku̱a̱ʼá yichi̱ kánirí na̱ yiví, ta xa̱a̱ káʼa̱nna xíʼin ta̱ xíʼin sa̱na̱ tíyóʼo soo ni saá va̱ása xíniso̱ʼora, soo tí si̱ndi̱ki̱ yóʼo xa̱ʼnírí iin ta̱a á iin ñaʼá, xíniñúʼu kaʼnína tí si̱ndi̱ki̱ xíʼin yu̱u̱ ta saátu ta̱ xíʼin sa̱na̱rí.
lvs 94 párr. 14, 95 párr. 15
¿Á ndáyáʼvi ña̱ tákún nu̱ún táki̱ʼva ndáyáʼviña nu̱ú Ndióxi̱?
14 Ndiʼi ley ña̱ táxi Jehová ndaʼa̱ na̱ ñuura va̱ʼaní chíndeéña miína. Jehová ta̱xira ley ndaʼa̱ na̱ ñuu Israel ña̱ chindeéña miína ña̱ va̱ʼa ná kǒo kixi tu̱ndóʼo nu̱úna. Iin ley ña̱ ta̱xira ndaʼa̱na káchiña tá kéʼéna iin veʼe, xíniñúʼu keʼéna iin nama̱ loʼo xi̱níña ña̱ va̱ʼa ná kǒo ndakava iinna (Deuteronomio 22:8). Inka ley káchiña tá iinna íyo iin toro sa̱na̱na tí kue̱ʼe̱ní, xíniñúʼu katúnnarí ña̱ va̱ʼa ná kǒo kaʼnírí inkana (Éxodo 21:28, 29). Tá iin na̱ ñuu Israel kǒo kándíxana ley yóʼo, ku̱a̱chi na̱yóʼo kúúña tá ná kaʼnírí iin na̱ yiví.
15 Xíʼin ña̱yóʼo kúnda̱a̱-iniyó ña̱ tákuyó ndáyáʼviníña nu̱ú Jehová. Ña̱kán náʼa̱yó ña̱ ndáyáʼvituña nu̱ú miíyó ta kíʼinyó kuenta xíʼin veʼeyó ña̱ vií ná kooña ta saátu carroyó, ta xíniñúʼu vií kavayó carro ta viíní ná ndaka̱xinyó ña̱ kotonde̱ʼéyó á ña̱ kusíkíyó. Sava na̱ yiví ndákanixi̱nína ña̱ kǒo ña̱ kundoʼona, ña̱kán ku̱a̱ʼá ña̱ʼa kéʼéna ta kǒo ndákanixi̱nína xa̱ʼa̱ ña̱ kivi kixi nu̱úna. Na̱ íxaa saá kúú na̱ va̱lí. Soo Jehová va̱ása kúni̱ra ña̱ keʼéyó ña̱yóʼo. Ta̱yóʼo kúni̱ra ña̱ ná kundaayó ña̱ tákuyó xíʼin ña̱ táku inkana (Eclesiastés 11:9, 10).
Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱ kivi chindeé miíyó
(Éxodo 21:5, 6) Soo tá ta̱ esclavo ku̱a̱ʼá yichi̱ káʼa̱nra ‘Va̱ása kúnii̱ ku̱ʼi̱n, saáchi kúni̱níi̱ xínii̱ ta̱ káchíñui̱ nu̱ú, saátu ñá síʼíi̱ xíʼin se̱ʼi̱ʼ, 6 ta̱ káchíñura nu̱ú ku̱ʼu̱nra xíʼinra nu̱ú Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱. Ta kanindichinara sa̱tá yéʼé ta kanna so̱ʼora xíʼin iin ka̱a. Tasaá koora esclavo ta̱yóʼo ndiʼi tiempo.
¿Nda̱chun xíniñúʼu ndataxiyó ña̱ tákuyó ndaʼa̱ Jehová?
4 Tá kúma̱níka ndakuchiyó ni̱ka̱ʼa̱nyó xíʼin Ndióxi̱ ña̱ kachíñuyó nu̱úra ndiʼi tiempo. Ta su̱ví iin si̱ki kúú ña̱yóʼo nu̱úyó. Ta ¿ndáa ña̱ va̱ʼa ndakiʼinyó tá sáxi̱nuyó ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nyó? Ta ña vaʼa kundaa-iniyó xíʼin ña̱yóʼo ná kotoyó ndáa ki̱ʼva kítáʼan na yivi xíʼin táʼanna ta sáxi̱nuna ña̱ káʼa̱nna. Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ iin na̱ va̱ʼaní kítáʼan. Ña̱ va̱ʼa koo migoyó síʼna miíyó xíniñúʼu ndukú na̱yóʼo. Ta xíniñúʼu kiʼinniyó kuenta xíʼin na̱yóʼo ta saátu chindeétáʼanyó xíʼinna. Iin na̱ va̱ʼaní xi̱táʼan tá tiempo xi̱naʼa xi̱kuu ta̱ David xíʼin ta̱ Jonatán, ta xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼaní xi̱táʼan na̱yóʼo ke̱ʼéna iin trato ña̱ ndiʼi tiempo kitáʼanna (kaʼvi 1 Samuel 17:57 xíʼin 18:1, 3). Tiempo vitin kǒokavi na̱ kítáʼan nda̱a̱ táki̱ʼva xi̱táʼan na̱yóʼo. Ña̱ viíní kitáʼanyó xíʼin na̱ migoyó xíniñúʼu nda̱kúní koo iniyó xíʼinna ta na̱ʼa̱yó ña̱ ndíʼi̱-iniyó xa̱ʼa̱na, ta ki̱ʼva saá xíniñúʼu keʼéyó xíʼin táʼanyó (Pro. 17:17; 18:24).
5 Iin ña̱ xi̱keʼé na̱ ñuu Israel ni̱na̱ʼa̱ña ña̱ sáxi̱nuna ña̱ ki̱ndoo xíʼin táʼanna: tá kúú ña̱ xi̱káʼan iin ta̱ esclavo xíʼin ta̱ xi̱kachíñura nu̱ú, ña̱ keʼéra ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinra. Ta ña̱ Ley xi̱káʼanña xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo: “Soo tá ta̱ esclavo ku̱a̱ʼá yichi̱ káʼa̱nra ‘Va̱ása kúnii̱ ku̱ʼi̱n, saáchi kúni̱níi̱ xínii̱ ta̱ káchíñui̱ nu̱ú, saátu ñá síʼíi̱ xíʼin se̱ʼi̱ʼ, ta̱ káchíñura nu̱ú ku̱ʼu̱nra xíʼinra nu̱ú Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱. Ta kanindichinara sa̱tá yéʼé ta kanna so̱ʼora xíʼin iin ka̱a. Tasaá koora esclavo ta̱yóʼo ndiʼi tiempo” (Éxo. 21:5, 6). Nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n ña̱yóʼo, iin ta̱ esclavo kivi kachíñura ndiʼi tiempo nu̱ú ta̱ káchíñura nu̱ú, soo xíniñúʼu keʼéra iin trato xíʼin ta̱yóʼo ña̱ koora esclavora ndiʼi tiempo ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo va̱ása sa̱ña̱kara.
(Éxodo 21:14) Tá iin ta ta̱a ni̱sa̱a̱níra xíʼin iin ta̱ táʼanra ta nda̱a̱ xa̱ʼníra ta̱yóʼo, xíniñúʼu ndakiʼinndó ta̱ ta̱a yóʼo ña̱ ku̱ʼu̱nra kuvira, ni nu̱ú altar miíi̱ íyora.
it-1 608, párr. 7
Ndiki̱
Ña̱ káʼa̱n Éxodo 21:14 sana kúni̱ kachiña ña̱ nda̱a̱ na̱ su̱tu̱ xi̱niñúʼu kuvina tá xa̱ʼnína iin na̱ yiví, ta ña̱ tíinna ndiki̱ ña̱ altar va̱ása sáka̱kuña miína, chi xi̱niñúʼu kuvi na̱yóʼo tá xa̱ʼnína iin na̱ yiví. (Chitáʼanña xíʼin 1Re 2:28-34.)
Ña̱ kaʼviyó nu̱ú Biblia
(Éxodo 21:1-21) ”Ta xíniñúʼu ka̱ʼún xíʼinna ña̱yóʼo: 2 ”Tá ná sataún iin ta̱ esclavo ta̱ kúú hebreo, ta̱yóʼo koora esclavo i̱ñu̱ ku̱i̱ya̱ nu̱ún, soo ña̱ ku̱i̱ya̱ i̱ñu̱ sañaún ta̱yóʼo ta va̱ása kookara esclavo nu̱ún, ta va̱ása chaʼvíra xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo nu̱ún. 3 Tá iinlá mií ta̱yóʼo ki̱xa̱a̱ nu̱ún, ku̱ʼu̱n iinlá miíra. Soo tá ndákara ñá síʼíra ki̱xa̱a̱ñá xíʼinra, ñáyóʼo ku̱ʼu̱nñá xíʼinra. 4 Tá ta̱ káchíñu ta̱ esclavo yóʼo nu̱ú ná taxira iin ñá síʼí ta̱ ta̱a yóʼo ta ñáyóʼo ka̱ku se̱ʼeñá xíʼinra, miíñá xíʼin na̱ se̱ʼeñá kuenta mií ta̱ káchíñura nu̱ú kúú na̱yóʼo, xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo tá ná sa̱ña̱ra iinlá miíra ku̱ʼu̱n. 5 Soo tá ta̱ esclavo ku̱a̱ʼá yichi̱ káʼa̱nra ‘Va̱ása kúnii̱ ku̱ʼi̱n, saáchi kúni̱níi̱ xínii̱ ta̱ káchíñui̱ nu̱ú, saátu ñá síʼíi̱ xíʼin se̱ʼi̱ʼ, 6 ta̱ káchíñura nu̱ú ku̱ʼu̱nra xíʼinra nu̱ú Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱. Ta kanindichinara sa̱tá yéʼé ta kanna so̱ʼora xíʼin iin ka̱a. Tasaá koora esclavo ta̱yóʼo ndiʼi tiempo. 7 ”Tá iin ta̱a íxikora se̱ʼera ña̱ kooñá esclava, ñáyóʼo va̱ása kivi sa̱ña̱ñá nda̱a̱ táki̱ʼva sáña iin ta̱ kúú esclavo. 8 Tá ta̱ káchíñuñá nu̱ú va̱ása kíʼinrañá ña̱ kooñá ñá síʼíra xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása kútóorañá, ta nda̱niʼíra iin na̱ kúni̱ satá ñáyóʼo, va̱ása kúúmiíra derecho ña̱ xi̱kórañá nu̱ú iin na̱ yiví na̱ inka ñuu, saáchi va̱ása va̱ʼa níkeʼéra xíʼinñá. 9 Soo, tá ki̱ʼinrañá ña̱ kooñá xíʼin se̱ʼera, ñáyóʼo xíniñúʼu kukumiíñá derecho ti̱xin veʼera nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin se̱ʼera. 10 Tá ta̱yóʼo tuku ti̱ndaʼa̱ra xíʼin inka ñaʼá, ta ñá síʼíra ñá nu̱ú va̱ása xíniñúʼu si̱lóʼo koo ña̱ taxira kuxu ñáyóʼo, saátu ti̱ko̱to̱ ña̱ kundixiñá, saátu va̱ása ndakora ña̱ ku̱su̱nra xíʼinñá. 11 Tá va̱ása sáxi̱nura ña̱ u̱ni̱ ña̱ʼa yóʼo, ñá síʼíra va̱ʼa sa̱ña̱ñá ku̱ʼu̱nñá ta va̱ása chaʼvíñá xu̱ʼún xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. 12 ”Tá iin na̱ yiví sa̱túkue̱ʼe̱na iin ta̱a ta nda̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta̱yóʼo, xíniñúʼu kuvina xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo. 13 Soo tá su̱ví ña̱ kúni̱ miína kúú ña̱ xa̱ʼnína na̱ yiví yóʼo, kivi ku̱ʼu̱nna iin lugar nu̱ú ka̱ʼa̱n miíi̱ xíʼún. 14 Tá iin ta ta̱a ni̱sa̱a̱níra xíʼin iin ta̱ táʼanra ta nda̱a̱ xa̱ʼníra ta̱yóʼo, xíniñúʼu ndakiʼinndó ta̱ ta̱a yóʼo ña̱ ku̱ʼu̱nra kuvira, ni nu̱ú altar miíi̱ íyora. 15 Na̱ káni yivá xíʼin siʼí xíniñúʼu kuvi na̱yóʼo. 16 ”Tá iin na̱ yiví i̱xakuíʼnana iin ta̱a, ta kúni̱na xi̱kónara, soo íyo iin na̱ xi̱ni ña̱ saá kéʼé na̱yóʼo, xíniñúʼu kuvi na̱ kéʼé ña̱yóʼo. 17 ”Ndiʼi na̱ chíka̱a̱ chiʼña sa̱tá yivána á siʼína xíniñúʼu kuvina. 18 ”Tá u̱vi̱ ta̱a kánitáʼanra ta iin ta̱yóʼo tu̱kue̱ʼe̱ra xíʼin yu̱u̱ á xíʼin inka ña̱ʼa, soo ta̱yóʼo va̱ása níxi̱ʼi̱ra soo nda̱kundúʼura nu̱ú xi̱to, xíniñúʼu keʼéna ña̱yóʼo xíʼinra: 19 tá va̱ʼa xíka ta̱ ta̱a yóʼo xíʼin iin bastón, ta̱ sa̱túkue̱ʼe̱ ta̱yóʼo va̱ása keʼéna castigo xíʼinra; soo xíniñúʼu chaʼvíra xu̱ʼún ndaʼa̱ ta̱ ta̱a ta̱ sa̱túkue̱ʼe̱ra yóʼo xa̱ʼa̱ tiempo ña̱ va̱ása kivi kachíñura nda̱a̱ ná ndaʼara. 20 ”Tá iin ta̱a kánira iin ta̱ káchíñu nu̱úra á iin ñá káchíñu nu̱úra ta ni̱xi̱ʼi̱ na̱yóʼo i̱xaara, xíniñúʼu chaʼvíra xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼéra. 21 Soo tá na̱ yiví yóʼo tákukana iin á u̱vi̱ ki̱vi̱, va̱ása ndatiinna ku̱a̱chi xa̱ʼa̱ na̱yóʼo, saáchi xa̱a̱ cha̱ʼvína xa̱ʼa̱ na̱yóʼo xíʼin xu̱ʼún miína.