Referencia Ña̱ kéʼé na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ Tutu nu̱ú Va̱xi ña̱ Kéʼéyó reunión
© 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
4-10 TÍ MAYO
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ISAÍAS 58, 59
¿Ndáaña kivi keʼéyó ña̱ va̱ʼa taxi Jehová bendición ndaʼa̱yó?
Kúsi̱íníka-iniyó tá ndásakáʼnuyó Jehová
11 Ndásakáʼnuyó Jehová tá káʼviyó tu̱ʼunra ta saátu tá sánáʼa̱yó se̱ʼeyó xa̱ʼa̱ra. Na̱ ñuu Israel va̱ása níxi̱kachíñuna ki̱vi̱ sábado chi xi̱xiniñúʼuna ña̱yóʼo ña̱ va̱ʼa ndasandakúna ña̱ kándíxana Jehová (Éx. 31:16, 17). Ta na̱ nda̱kúní ni̱xi̱yo ini xíʼin Jehová xi̱sanáʼa̱na se̱ʼena xa̱ʼa̱ra saátu xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼaní-inira. Saátu miíyó xíniñúʼu taváyó tiempo ña̱ va̱ʼa kaʼviyó tu̱ʼun Ndióxi̱, tá kéʼéyó ña̱yóʼo ndásakáʼnuyóra ta chíndeétáʼanña xíʼinyó ña̱ kuyatinkayó nu̱úra (Sal. 73:28). Saátu tá káʼviyó xíʼin na̱ veʼeyó chíndeétáʼanyó xíʼin se̱ʼeyó ña̱ viíníka xa̱a̱na kutáʼanna xíʼin Jehová (kaʼvi Salmo 48:13).
Ná kandíxayó ña̱ chindeétáʼan Jehová xíʼinyó
10 Tá kúyatinka ki̱vi̱ ña̱ ndiʼi-xa̱ʼa̱ ñuyǐví yóʼo, sana ixayo̱ʼvi̱níkaña xíʼinyó ña̱ kuumiíyó ña̱ xíniñúʼuyó. Kivi ixayo̱ʼvi̱ña xíʼinyó tá nása̱ma na̱ chíñu, tá íyo guerra tá ndeéní kúún sa̱vi̱ á tá kúú inkaka tu̱ndóʼo ta saátu tá kíxáʼa íyo inka kue̱ʼe̱ ña̱ xíkun. Sana kivi tavána miíyó nu̱ú káchíñuyó, kivi ndiʼi-xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ʼa ña̱ kúúmiíyó á nda̱a̱ xíniñúʼu sandákooyó veʼeyó. Ña̱kán sana xíniñúʼu ndukúyó inka chiñu ña̱ kachíñuyó á ku̱ʼu̱nyó kundooyó inka ñuu xíʼin na̱ veʼeyó ña̱ va̱ʼa taxiyó ña̱ xíniñúʼuna. ¿Ndáaña kivi chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ vií ndaka̱xinyó ña̱ keʼéyó tasaá na̱ʼa̱yó ña̱ kándíxayó ña̱ chindeétáʼanva Jehová xíʼinyó?
11 Iin ña̱ kivi chindeétáʼan xíʼinyó kúú ña̱ ka̱ʼa̱nyó xíʼin Jehová xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ sándi̱ʼi̱-iniyó (Prov. 16:3). Ná ka̱ʼa̱nyó xíʼinra ña̱ taxira ña̱ ndíchi ndaʼa̱yó ña̱ vií koo ña̱ ndaka̱xinyó keʼéyó ta saátu ña̱ ná chindeétáʼanra xíʼinyó ña̱ va̱ása kundi̱ʼiní-iniyó (kaʼvi Lucas 12:29-31). Ná ka̱ʼa̱nyó xíʼinra ña̱ chindeétáʼanra xíʼinyó ña̱ kusi̱í-iniyó xíʼin ña̱ʼa ña̱ xa̱a̱ kúúmiíyó (1 Tim. 6:7, 8). Ná nandukúyó nu̱ú tutu ña̱ tává na̱ ñuu Ndióxi̱ ña̱ kivi chindeétáʼan xíʼinyó tá kúma̱ní xu̱ʼún nu̱úyó. Tá kúú nu̱ú jw.org va̱xi video xíʼin artículo ña̱ káʼa̱nka xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo, ta xa̱a̱ va̱ʼaní chíndeétáʼan ña̱yóʼo xíʼin ku̱a̱ʼánína.
12 Savana sándakoona na̱ veʼena ña̱ va̱ʼa ku̱ʼu̱nna kachíñuna inka ñuu, soo tá yáʼa tiempo kíʼinna kuenta ña̱ va̱ása va̱ʼa íyo ña̱ nda̱kaxinna keʼéna. Xa̱ʼa̱ ña̱kán tá kúma̱níka ndaka̱xiún á kiʼún iin chiñu, va̱ása xíniñúʼu ndakani kuití xi̱níún xa̱ʼa̱ nda̱saa xu̱ʼún chaʼvina yóʼó chi saátu xíniñúʼu ndakanixi̱níún á chindeétáʼan ña̱ ndaka̱xiún keʼún xíʼin miíún ta saátu xíʼin na̱ veʼún ña̱ viíka kutáʼanndó xíʼin Ndióxi̱ (Luc. 14:28). Ndakanixi̱ní xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo: “Tá ná kiʼii̱n chiñu ña̱ xíká kíndo̱o, ¿á sakúxíkaña yi̱ʼi̱ nu̱ú yiíi̱ á ñá síʼi̱? ¿Á kasiña nu̱úi̱ ña̱ ku̱ʼi̱n ndiʼi reunión, ña̱ ku̱ʼi̱n predicación ta saátu ña̱ tavái̱ tiempo ña̱ koi̱ xíʼin na̱ hermano?”. Tá íyo se̱ʼún saátu xíniñúʼu ndakanixi̱níún xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo: “¿Ndáa ki̱ʼva sakúaʼnui̱ na̱ va̱lí se̱ʼi̱ ta kuniʼii̱ yichi̱ nu̱úna nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ Jehová tá kǒi̱ íyo xíʼinna?” (Efes. 6:4). Tá kúma̱níka ndaka̱xiún ña̱ keʼún, koto ndáaña ndákanixi̱ní Jehová xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta kǒo kundiku̱ún ña̱ káʼa̱n na̱ veʼún á na̱ migoún na̱ va̱ása ndíku̱n ña̱ káʼa̱n Biblia. Ku̱a̱ʼá yichi̱ ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin ta̱ Tony ta̱ íyo chí Asia occidental ña̱ ku̱ʼu̱nra kachíñura inka ñuu. Soo ni̱ka̱ʼa̱nníra xíʼin Jehová xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ta saátu na̱túʼun-táʼanra xíʼin ñá síʼira xa̱ʼa̱ña, tasaá nda̱kaxinra ña̱ kǒo kiʼinra chiñu yóʼo ta chi̱kaa̱tura ndee̱ ña̱ loʼoka xu̱ʼún kuniñúʼura xíʼin na̱ veʼera. ¿Ndáaña ndákanixi̱ní ta̱ Tony xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱kaxinra ke̱ʼéra? Ta̱yóʼo káchira: “Ku̱a̱ʼání ña̱ va̱ʼa ndákiʼi̱n xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱kaxii̱n keʼíi̱ ña̱yóʼo, saáchi xa̱a̱ ku̱a̱ʼání na̱ yiví chíndeétáʼi̱n xíʼin ña̱ xa̱a̱na sakúaʼana xa̱ʼa̱ Jehová. Ta saátu na̱ va̱lí se̱ʼi̱ chíkaa̱nína ndee̱ ña̱ kachíñuna nu̱ú Jehová. Ki̱ʼinndi̱ kuenta ña̱ tá ndíku̱nyó ña̱ káʼa̱n Mateo 6:33, miíva Jehová taxi ña̱ xíniñúʼuyó”.
it-S “Ayuno” párr. 3
Ayuno
El capítulo 58 de Isaías tiene que ver con un período de tiempo en el que los pecados de los judíos llegaron a ser muy graves, y aunque dieron la impresión de adorar a Jehová, no se arrepintieron con sinceridad de sus pecados, sino que tan solo se limitaron a rendirle servicio de boca y a actos religiosos por mera ostentación. Uno de ellos fue el ayuno, acto mediante el que pensaron que se atraerían la atención y el favor divinos. Al fallarles este recurso, inquirieron de Dios con aparente perplejidad: “¿Por qué razón ayunamos y tú no viste, y nos afligimos el alma y tú no notabas?”. Jehová les dijo por qué: durante sus ayunos, mientras imploraban que Dios los juzgase con justicia y se comportaban como si fuesen justos, solo buscaban satisfacerse a sí mismos y sus propios intereses, participando en contiendas, opresión y violencia; no había en ellos el más mínimo vestigio del pesar piadoso y el arrepentimiento que implicaba el ayuno sincero. Su ayuno no hacía llegar hasta el cielo sus súplicas, pero sus teatrales lamentos eran ruidosos. Jehová condenó sus gestos hipócritas, al decirles: “¿Debe el ayuno que yo escoja llegar a ser como este, como día en que el hombre terrestre se aflija el alma? ¿Para inclinar su cabeza justamente como un junco, y para que extienda mera tela de saco y cenizas como su lecho? ¿Es esto lo que tú llamas un ayuno y un día acepto a Jehová?”. (Isa 58:1-5.)
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
Ña̱ ke̱ʼé Jehová ña̱ va̱ʼa sakǎkura miíyó ndaʼa̱ ku̱a̱chi ta va̱ása kuviyó
4 Jehová ta̱xira ña̱ ná ka̱ʼyi̱ ña̱ ku̱u yóʼo nu̱ú Biblia tasaá kunda̱a̱-iniyó xa̱ʼa̱ iin ña̱ʼa ña̱ ndáyáʼviní: ña̱ kúndasíníra xínira ku̱a̱chi. Ku̱a̱chi yóʼo sákuxíkáña miíyó nu̱ú Jehová ta xíʼi̱yó xíʼinña (Is. 59:2). Xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kúú ña̱ kútóoní ta̱ Ndi̱va̱ʼa ná ki̱ʼviyó ku̱a̱chi. Ña̱kán kúú ña̱ sa̱ndáʼvira ta̱ Adán xíʼin ñá Eva ta saátu kéʼéra xíʼin miíyó. Sana nda̱kanixi̱ní ta̱ Ndi̱va̱ʼa ña̱ ku̱chiñura sa̱sira nu̱ú Ndióxi̱. Soo va̱ása níxi̱kunda̱a̱-inira ña̱ kúʼvi̱ní-ini Jehová xínira miíyó. Chi va̱ása nínasama Jehová ña̱ xi̱kuni̱ra keʼéra xa̱ʼa̱ na̱ se̱ʼe ta̱ Adán xíʼin ñá Eva. Jehová kúʼvi̱ní-inira xínira na̱ yiví, ña̱kán ndi̱ku̱n ndu̱kúra ki̱ʼva ña̱ chindeétáʼanra xíʼinna (kaʼvi Romanos 8:20, 21). Xi̱kunda̱a̱-inira ña̱ koo sava na̱ kuʼvi̱ní-ini kuni miíra ta ka̱ʼa̱nna xíʼinra ña̱ ná chindeétáʼanra xíʼinna ña̱ va̱ása ki̱ʼvina ku̱a̱chi. Ta xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ʼaní-ini Jehová taxira ná kuyatinna nu̱úra tasaá ka̱kuna ta va̱ása kuumiíkana ku̱a̱chi. Soo, ¿ndáa ki̱ʼva keʼéra ña̱yóʼo?
11-17 TÍ MAYO
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ISAÍAS 60, 61
“Yóʼó ñá ñaʼá, ndakundichi ta ndaye̱ʼún”
Pregunta ña̱ kéʼé na̱ káʼvi tutu yóʼo
Nu̱ú Isaías 60:1 káchiña: “Yóʼó ñá ñaʼá, ndakundichi ta ndaye̱ʼún, saáchi xa̱a̱ ki̱xáʼa ndáye̱ʼún. Ta ndáye̱ʼe̱ ndee̱ Jehová sa̱táún”. Ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo náʼa̱ña nu̱úyó ña̱ “ñaʼá” yóʼo kúú Sion á Jerusalén ña̱ xi̱kuu capital ñuu Judá tiempo xi̱naʼá (Is. 60:14; 62:1, 2). Ta Jerusalén ndánaʼa̱ña na̱ ñuu Israel. Soo, ¿ama ta ndáa ki̱ʼva nda̱kundichi ñuu Jerusalén ta ki̱xáʼaña ndáye̱ʼe̱ña? ¿Á xa̱a̱ ni̱xi̱nu ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Isaías? Ná ndakuiinyó u̱vi̱ pregunta yóʼo.
¿Ama ta ndáa ki̱ʼva nda̱kundichi ñuu Jerusalén ta ki̱xáʼaña ndáye̱ʼe̱ña? Na̱ judío ni̱xi̱yona ñuu Babilonia 70 ku̱i̱ya̱. Tiempo saá ñuu Jerusalén xíʼin templo, ndi̱ʼi-xa̱ʼa̱ ndiʼiña. Soo tá ni̱ki̱ʼvi na̱ medo xíʼin na̱ persa ñuu Babilonia, ndiʼi na̱ israelita na̱ xi̱ndoo ñuu kán, ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼinna ña̱ kivi ndikóna ñuuna tasaá kixáʼa tukuna kañúʼuna á kondaño̱ʼo tukuna Jehová (Esd. 1:1-4). Tá ki̱xáʼa ku̱i̱ya̱ 537 tá kúma̱ní kaku ta̱ Jesús, iin tiʼvi na̱ judío na̱ nda̱kúní ni̱xi̱yo ini xíʼin Jehová na̱ ke̱e ti̱xin 12 tribu ndi̱kó tukuna ñuu Jerusalén (Is. 60:4). Ki̱xáʼana táxina sacrificio ndaʼa̱ Jehová ta saátu ki̱xáʼana kéʼéna vikó ña̱ ndasakáʼnunara ta ki̱xáʼana ndásaviína templo (Esd. 3:1-4, 7-11; 6:16-22). Xa̱ʼa̱ ña̱kán, Jehová ki̱xáʼa tukura kúsi̱í-inira xíʼin na̱ ñuu Jerusalén, ta nda̱a̱ táki̱ʼva íyo ta̱ ki̱xáʼa ndáye̱ʼe̱ saá ni̱xi̱yora nu̱úna. Ta saátu na̱ ñuu Jerusalén, nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ xi̱ndaye̱ʼe̱ saá ni̱xi̱yona saáchi chi̱ndeétáʼanna xíʼin inka na̱ yiví ña̱ kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ Jehová.
Pregunta ña̱ kéʼé na̱ káʼvi tutu yóʼo
Ta̱ Isaías kúú ta̱ ni̱ka̱ʼa̱n xa̱ʼa̱ profecía ña̱ ndikó tuku na̱ israelita ñuu Jerusalén, soo loʼo kuitíva ña̱yóʼo ni̱xi̱nu tiempo xi̱naʼá. Saáchi ku̱a̱ʼání na̱ israelita kǒo níxiinkana kuniso̱ʼona Jehová (Neh. 13:27; Mal. 1:6-8; 2:13, 14; Mat. 15:7-9). Tá ki̱xi ta̱ Jesús nu̱ú ñuʼú yóʼo, kǒo níxiinna ndakunina ña̱ kúúra ta̱ Mesías (Mat. 27:1, 2). Tá ku̱i̱ya̱ 70, ñuu Jerusalén xíʼin temploña ndi̱ʼi-xa̱ʼa̱ tukuña.
Xa̱a̱ ni̱ka̱ʼa̱nva Jehová ña̱ ndiʼi xa̱ʼa̱ ñuu Jerusalén ta saá ku̱uva (Dan. 9:24-27). Kǒo níxi̱kuni̱ Jehová ña̱ saxínu ñuu Jerusalén ña̱ ni̱xi̱yo tiempo xi̱naʼá ndiʼi ña̱ káʼa̱n profecía ña̱ va̱xi nu̱ú Isaías 60.
Pregunta ña̱ kéʼé na̱ káʼvi tutu yóʼo
¿Á xa̱a̱ ni̱xi̱nu ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Isaías? Xa̱a̱ ni̱xi̱nuvaña. Soo ñá ñaʼá ñá káʼa̱n profecía xa̱ʼa̱ ndána̱ʼa̱ñá: “Jerusalén ña̱ íyo chí ndiví”. Ta, ¿ndáaña kúú Jerusalén ña̱ íyo chí ndiví? Ña̱yóʼo kúú ñuu Ndióxi̱ ña̱ íyo chí ndiví ta yóʼo kúú nu̱ú íyo ndiʼi na̱ se̱ʼe Ndióxi̱, tá kúú ta̱ Jesús xíʼin na̱ 144,000. Saátu ta̱ apóstol Pablo ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo xa̱ʼa̱ ñuu Ndióxi̱ ña̱ íyo chí ndiví: “Ñáyóʼo kúú siʼíyó” (Gál. 4:26). Ta ndiʼi na̱ ungido kúúna “iin ñuu yi̱i̱”, “na̱ Israel na̱ kúú kuenta Ndióxi̱” (1 Ped. 2:9; Gál. 6:16).
¿Ndáa ki̱ʼva nda̱kundichi Jerusalén ña̱ íyo chí ndiví ta nda̱ye̱ʼe̱ña? Jehová xi̱niñúʼura na̱ ungido na̱ ni̱xi̱yo nu̱ú ñuʼú yóʼo ña̱ va̱ʼa keʼéna ña̱yóʼo. Ná chitáʼanyó ña̱ ndo̱ʼona xíʼin ña̱ va̱xi nu̱ú profecía ña̱ ni̱ka̱ʼyi̱ nu̱ú Isaías capítulo 60.
Tá xa̱a̱ ni̱xi̱ʼi̱ ndiʼi na̱ apóstol tá siglo u̱vi̱, na̱ veʼe-ñu̱ʼu vatá ndeéní ki̱xáʼana sándaʼvina na̱ yiví, xa̱ʼa̱ ña̱kán ndiʼi na̱ ungido na̱ ni̱xi̱yo nu̱ú ñuʼú yóʼo ni̱xi̱yo iin tiempo ña̱ kǒo níkachíñuna nu̱ú Jehová chi nda̱a̱ táki̱ʼva íyo na̱ ni̱ki̱si̱ saá ni̱xi̱yona (Mat. 13:37-43). Babilonia ña̱ káʼnu kúú ña̱ xi̱xaʼndachíñu nu̱ú iin tiʼvi loʼo na̱ ungido na̱ ni̱xi̱yo tiempo saá nda̱a̱ tá ki̱xáʼa ki̱vi̱ ña̱ so̱ndíʼi ku̱i̱ya̱ 1914 (Mat. 13:39, 40). Ta ku̱i̱ya̱ 1919 ni̱sa̱ña̱na ta ki̱xáʼa ndáye̱ʼe̱na. ¿Ndáa ki̱ʼva nda̱ye̱ʼe̱na? Ña̱yóʼo kúni̱ kachiña ña̱ ki̱xáʼana nátúʼunna xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa̱ Ndióxi̱. Ta nani tiempo saá, ndiʼi na̱ yiví na̱ íyo inkaka ñuu ki̱xáʼana sákuaʼana xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, ta saátu na̱ ungido na̱ ku̱ʼu̱n chí ndiví na̱ káʼa̱n Isaías 60:3 xa̱ʼa̱ (Apoc. 5:9, 10).
Ta chí nu̱únínu, ndeéníka ndaye̱ʼe̱ na̱ ungido tá ná ku̱ʼu̱nna chí ndiví. Tá ná kuvi na̱yóʼo ta ku̱ʼu̱nna chí ndiví, xa̱a̱na koona “Jerusalén ña̱ xa̱á”, ta na̱yóʼo kúú na̱ 144,000 na̱ xa̱a̱ koo rey xíʼin su̱tu̱ ta saátu káʼa̱nna xíʼinna ña̱ kúúna “novia ta̱ Cristo” (Apoc. 14:1; 21:1, 2, 24; 22:3-5).
Jerusalén ña̱ xa̱á sáxi̱nuña profecía ña̱ va̱xi nu̱ú Isaías 60:1 (saátu kaʼvi Isaías 60:1, 3, 5, 11, 19, 20 xíʼin Apocalipsis 21:2, 9-11, 22-26). Ñuu Jerusalén ña̱ ni̱xi̱yo tiempo xi̱naʼá ni̱xi̱yo na̱ xi̱xaʼndachíñu ñuu Israel. Ki̱ʼva saá keʼé Jerusalén ña̱ xa̱á chi kaʼndachíñuna xíʼin ta̱ Cristo ti̱xin Reino Ndióxi̱. Tutu ña̱ Apocalipsis káʼa̱nña ña̱ “Jerusalén ña̱ xa̱á nda̱a̱ chí ndiví nu̱ú íyo Ndióxi̱ ke̱eña va̱xinuuña” ¿Ndáaña kúni̱ kachi ña̱yóʼo? Ña̱yóʼo kúni̱ kachiña ña̱ kotoña ña̱ kéʼé na̱ yiví na̱ ndóo nu̱ú ñuʼú yóʼo. Biblia káʼa̱nña xa̱ʼa̱ ñuu yóʼo ña̱ kutuu̱nña nu̱ú ndiʼi na̱ ñuu ña̱ va̱ʼa kakana ta ña̱yóʼo chindeétáʼan xíʼinna ña̱ ndoo ku̱a̱china ta saátu ña̱ kǒo kuvikana (Apoc. 21:3, 4, 24). Tasaá kúú ña̱ ndasavií Ndióxi̱ ndiʼi ña̱ʼa nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Isaías xíʼin inkaka na̱ profeta (Hech. 3:21). Ndióxi̱ ki̱xáʼara ndásaviíra ndiʼi ña̱ʼa tá ndu̱u ta̱ Cristo Rey ta sandíʼira ndasaviíraña tá ná ndiʼi kaʼndachíñu ta̱ Cristo ti̱xin ña̱ mil ku̱i̱ya̱.
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
Jehová chíndeétáʼanra xíʼinyó ña̱ va̱ʼa sa̱ñáyó
10 Se̱ʼe Ndióxi̱ ki̱xira ña̱ chindeétáʼanra xíʼin na̱ yiví ña̱ va̱ʼa sa̱ñána nu̱ú u̱vi̱ ña̱ʼa. Ña̱ nu̱ú, chi̱ndeétáʼanra xíʼinna ña̱ sa̱ñána nu̱ú ña̱ vatá ña̱ sánáʼa̱ na̱ veʼe-ñu̱ʼu. Ku̱a̱ʼání na̱ judío xi̱kandíxana costumbre ña̱ va̱ása va̱ʼa (Mat. 5:31-37; 15:1-11). Na̱ yiví na̱ xi̱ndakanixi̱ní ña̱ chíndeétáʼanna xíʼin inkana, va̱ása ndixa ndásakáʼnuna Ndióxi̱, ña̱kán táki̱ʼva íyo na̱ va̱ása túvi nu̱ú saá íyona. Xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása níkandíxana ta̱ Mesías, va̱ása ni̱xa̱a̱na kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ Ndióxi̱, ña̱kán kúúna esclavo nu̱ú ku̱a̱chi (Juan 9:1, 14-16, 35-41). Ta̱ Jesús sa̱náʼa̱ra na̱ yiví na̱ vitá-ini ndáa ki̱ʼva sa̱ñána nu̱ú ña̱ vatá, tá sa̱náʼa̱rana ña̱ nda̱a̱ ta chi̱núura iin yichi̱ va̱ʼa nu̱úna (Mar. 1:22; 2:23–3:5).
11 Ña̱ u̱vi̱, ta̱ Jesús ku̱chiñura sa̱kákura ndiʼiyó nu̱ú ku̱a̱chi. Tíxa̱ʼvi ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ra, Ndióxi̱ kivi ixakáʼnu-inira xa̱ʼa̱ ku̱a̱chi na̱ kándíxa ña̱ ni̱xi̱ʼi̱ ta̱ Jesús xa̱ʼa̱na, ta náʼa̱naña xíʼin ña̱ kéʼéna (Heb. 10:12-18). Ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra: “Tá ná sakǎku se̱ʼe Ndióxi̱ miíndó, ña̱ ndixa kúú ña̱ sa̱ñávandó” (Juan 8:36). Ta ña̱yóʼo va̱ʼaníkaña nu̱ú ña̱ xi̱sañá ña̱ ñuu Israel ña̱ ku̱i̱ya̱ ña̱ Jubileo. Tá kúú, tá iin na̱ yiví xi̱sañána ti̱xin ña̱ Jubileo kivi tuku ndikóna koona esclavo, ta nda̱a̱ kivi kuvina.
18-24 TÍ MAYO
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ISAÍAS 62-64
Ta̱ i̱xava̱ʼa miíyó kúʼvi̱-inira xínira miíyó ña̱kán sánáʼa̱ra miíyó
cl-S 253, 254 párrs. 7-9
“La tierna compasión de nuestro Dios”
7 La forma en que Jehová trató a Israel demuestra lo compasivo que es. A finales del siglo dieciséis antes de nuestra era, millones de israelitas fueron esclavizados en Egipto. Allí sufrieron mucho. La Biblia dice que “les amargaron la vida obligándolos a trabajar muy duro: los pusieron a trabajar con mezcla de barro y ladrillos [...] y los explotaron con todo tipo de trabajo de esclavos” (Éxodo 1:11, 14). En su desesperación, los israelitas le suplicaron a Jehová que los ayudara. ¿Cómo les respondió el Dios de tierna compasión?
8 Jehová se conmovió y dijo: “De veras he visto el dolor de mi pueblo en Egipto y he oído sus quejas por culpa de los que los han esclavizado. Conozco bien sus sufrimientos” (Éxodo 3:7). Jehová no podía verlos sufrir sin sentir lástima por ellos. En el capítulo 24, vimos que él es un Dios que demuestra empatía, una cualidad muy relacionada con la compasión y que nos permite ponernos en el lugar de los demás y sentir su dolor. Pero Jehová no solo sintió el dolor de su pueblo, sino que hizo algo para ayudarlos. Isaías 63:9 dice: “En su amor y en su compasión, él los recompró”. Rescató a los israelitas de Egipto “con mano poderosa” (Deuteronomio 4:34). Luego los alimentó de forma milagrosa y los llevó a una tierra fértil que terminó siendo suya.
9 Tiempo después, Jehová les siguió demostrando compasión a los israelitas. Ya establecidos en la Tierra Prometida, vez tras vez le desobedecían a Jehová y sufrían las consecuencias. Pero luego se arrepentían y le pedían ayuda, y él los salvaba. ¿Por qué? “Porque sentía compasión por su pueblo” (2 Crónicas 36:15; Jueces 2:11-16).
Ná sandákooyó ndiʼi ña̱ʼa ña̱ ve̱ení ndísoyó
8 Ña̱ ndákiʼinyó xa̱ʼa̱ ña̱ ndáka̱xinyó keʼéyó. Jehová ta̱xira ña̱ ná ndaka̱xinyó ña̱ keʼéyó, ta kúni̱ra ña̱ nina ña̱ va̱ʼa ná ndaka̱xinyó chi saá kusi̱í-ini miívayó, soo va̱ása sáku̱taʼara tu̱ndóʼo ña̱ va̱xi nu̱úyó xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása va̱ʼa ndáka̱xinyó (Gál. 6:7, 8). Ña̱kán, tá va̱ása va̱ʼa íyo ña̱ nda̱kaxinyó, tá kúú ña̱ kamaní ni̱ka̱ʼa̱nyó ña̱ va̱ása va̱ʼa á kamaní keʼéyó iin ña̱ʼa, kixiva tu̱ndóʼo nu̱úyó. Sava yichi̱ ña̱ xínitúni̱yó sándi̱ʼi̱ña miíyó xa̱ʼa̱ iin ña̱ va̱ása va̱ʼa ke̱ʼéyó, ta xa̱ʼa̱ ña̱kán va̱ása va̱ʼa kúniyó. Soo, iin tá iinyó ndáka̱xinyó ndáaña keʼéyó, ña̱kán tá va̱ása vií kána ña̱yóʼo miíyó kúú na̱ kúúmií ku̱a̱chi. Va̱ʼaka ná natúʼunyó xa̱ʼa̱ ku̱a̱chiyó, ná chikaa̱yó ndee̱ ña̱ nasamayó ki̱ʼva ña̱ íyoyó ta ná kǒo ndikóyó keʼéyó ña̱ va̱ása va̱ʼa. Ña̱yóʼo chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ ndakundeéyó kunuyó carrera ña̱ xínuyó ku̱a̱ʼa̱nyó.
9 ¿Ndáaña chindeétáʼan xíʼún ña̱ kǒo ndakava-iniún? Tá ni̱ka̱ʼún á ke̱ʼún iin ña̱ʼa ña̱ va̱ása va̱ʼa kǒo kívika nasamaún ña̱yóʼo, ña̱kán kǒo ndakaniníkaxi̱níún xa̱ʼa̱ña. Kǒo chika̱ún ku̱a̱chi inkana ta kǒo ka̱ʼún ña̱ su̱ví ku̱a̱chi miíún níxi̱yoña, va̱ʼaka ndakuni ña̱ ku̱a̱chi miíún kúúña ta chikaa̱ ndee̱ ña̱ ndasaviíúnña. Ta tá va̱ása va̱ʼa kúni̱ún xa̱ʼa̱ ña̱ ke̱ʼún, ka̱ʼa̱n xíʼin Jehová ná chindeétáʼanra xíʼún, ka̱ʼa̱n xíʼinra ña̱ ku̱a̱chi miíún xi̱kuuña ta ná ixakáʼnu-inira xa̱ʼún (Sal. 25:11; 51:3, 4). Tá ke̱ʼún á ni̱ka̱ʼún ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼin inkana, ndukú ña̱ káʼnu-ini nu̱úna ta saátu kivi ka̱ʼún xíʼin na̱ anciano ña̱ chindeétáʼanna xíʼún (Sant. 5:14, 15). Sakúaʼa xíʼin ña̱ va̱ása va̱ʼa kéʼún, ta chikaa̱ ndee̱ ña̱ kǒo keʼékaúnña. Kǒo kaka-iniún saáchi mií Jehová chindeétáʼan xíʼún chi kúndáʼviní-inira xínira yóʼó (Sal. 103:8-13).
w13-S 15/9 20 párrs. 15-17
¿Nos hemos transformado?
15 Lea Isaías 64:8. La imagen verbal que empleó el profeta Isaías señala un aspecto en el que meditar. ¿En qué sentido nos moldea Jehová, el Alfarero, a nosotros, el barro? Él no nos cambia físicamente, quizás para darnos una apariencia más atractiva. El entrenamiento que nos da no es físico, sino espiritual. Si nos dejamos moldear por él, la transformación que se produce es interna, espiritual: justo lo que necesitamos para combatir las influencias del mundo. ¿Cómo funciona el proceso con el que Jehová nos moldea?
16 Para hacer una vasija de buena calidad, se necesita que la arcilla sea excelente. Pero además, el alfarero tiene que hacer dos cosas. Primero debe lavarla para eliminar todo elemento extraño o minerales contaminantes. Y luego debe mezclarla con la adecuada cantidad de agua y amasarla para que conserve su forma después de que la moldee.
17 Observemos que el agua se emplea tanto para lavarla como para darle la debida consistencia y flexibilidad a fin de transformarla en una vasija que puede ser muy valiosa. Pues bien, tal como el agua cambia la arcilla, la Palabra de Dios nos cambia a nosotros. Nos ayuda a dejar atrás la forma en que pensábamos cuando no conocíamos a Dios y a transformarnos en personas valiosas a sus ojos (Efes. 5:26). ¿Vemos por qué se nos anima tantas veces a leer todos los días la Biblia y a no perdernos las reuniones, donde se estudia la Palabra de Dios? Porque así permitimos que Jehová nos moldee (Sal. 1:2; Hech. 17:11; Heb. 10:24, 25).
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
it-S “Misericordia” párr. 11
Misericordia
No se debe abusar de la misericordia. Aunque Jehová tiene gran misericordia para con los que se acercan a Él con sinceridad, de ningún modo eximirá de castigo a los que no se arrepienten y realmente merecen castigo. (Éx 34:6, 7.) No se puede abusar de la misericordia divina; no se puede pecar con completa impunidad o librarse de los resultados o las consecuencias de un mal proceder. (Gál 6:7, 8; compárese con Nú 12:1-3, 9-15; 2Sa 12:9-14.) Jehová puede, misericordiosamente, ser sufrido, mostrar gran paciencia y dar a las personas la oportunidad de corregir su mal proceder; aunque manifieste desaprobación, puede que no los abandone por completo, sino que misericordiosamente continúe dándoles ayuda y dirección. (Compárese con Ne 9:18, 19, 27-31.) Pero si no responden, su paciencia tiene un límite y Él retendrá su misericordia y actuará contra ellos por causa de Su propio nombre. (Isa 9:17; 63:7-10; Jer 16:5-13, 21; compárese con Lu 13:6-9.)
25-31 TÍ MAYO
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ ISAÍAS 65, 66
Kúsi̱íní-iniyó ndásakáʼnuyó Jehová xíʼin na̱ ñuura
Kǒo sandákoondó ña̱ ndasakáʼnundó Jehová
5 Va̱ʼaní kúniyó ta kǒo ña̱ kúma̱ní nu̱úyó. Ta̱ profeta Isaías ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ síínní íyo na̱ yiví na̱ kǒo ndásakáʼnu Ndióxi̱ ta síínní íyo miíyó na̱ ndásakáʼnura (kaʼvi Isaías 65:13). Miíyó na̱ ndásakáʼnu Jehová, kǒo ña̱ kúma̱ní nu̱úyó ña̱ va̱ʼa sakúaʼayó xa̱ʼa̱ra. Chi táxira espíritu santora ndaʼa̱yó, tu̱ʼunra ña̱ Biblia xíʼin inkaka ña̱ xíniñúʼuyó ña̱ va̱ʼa sakúaʼayó xa̱ʼa̱ra, ta ndiʼi ña̱yóʼo sákusi̱íníña-iniyó (chitáʼanña xíʼin Apocalipsis 22:17). Soo na̱ yiví na̱ kǒo ndásakáʼnu Jehová kǒo ña̱yóʼo kúúmiína ña̱ va̱ʼa sakúaʼana xa̱ʼa̱ra (Amós 8:11).
Kǒo sandákoondó ña̱ ndasakáʼnundó Jehová
9 Va̱ʼaní kúniyó ta kǒo ña̱ sándi̱ʼi̱-iniyó. Isaías 65:14 káʼa̱nña ña̱ na̱ kǒo ñúʼu ti̱xin ñuu Jehová ndeéní xo̱ʼvi̱na ta kuakuna chi ndeéní ndakava-inina. Soo, ¿ndáaña kundoʼo na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ na̱ ndeéní xóʼvi̱ tiempo vitin? Jehová káʼa̱nra ña̱ kǒo ndakaʼánkayó xa̱ʼa̱ ña̱ sáxo̱ʼvi miíyó tiempo vitin chi sandíʼi-xa̱ʼa̱raña (kaʼvi Isaías 65:16, 17).
10 Tiempo vitin va̱ʼaní kúniyó ta kǒo ndíʼi̱-iniyó tá xáʼa̱nyó reunión, ta nda̱a̱ nándósó-iniyó xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ kini ña̱ kúu nu̱ú ñuʼú yóʼo. Ña̱kán, ¿ndáaña xíniñúʼu keʼéyó tasaá viíní kutáʼanyó xíʼin na̱ hermanoyó? Xíniñúʼu kuʼvi̱-iniyó kunitáʼanyó, ña̱ si̱í koo iniyó, ña̱ táxi̱n koo iniyó, ña̱ vií koo iniyó xíʼin ña̱ va̱ʼa koo iniyó (Gál. 5:22, 23). Kúsi̱íní-iniyó ña̱ ñúʼuyó ti̱xin ñuu Ndióxi̱. Tá ndiʼi tiempo ná ndasakáʼnuyó Jehová, saá kúúña kotoyó ña̱ saxínura ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ ndasaxa̱ára ndiví ta saátu nu̱ú ñuʼú yóʼo.
Kǒo sandákoondó ña̱ ndasakáʼnundó Jehová
13 Kǒo ndíʼi̱ní-iniyó chi va̱ʼaní ndáa Jehová miíyó. Espíritu santo chíndeétáʼanña xíʼin na̱ yiví na̱ xi̱keʼé nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé kití yukú ña̱ nasamana ki̱ʼva ña̱ íyona (kaʼvi Isaías 65:25). Kǒo kéʼékana nda̱a̱ táki̱ʼva xi̱keʼéna tá ya̱chi̱ (Rom. 12:2; Efes. 4:22-24). Soo xa̱ʼa̱ ña̱ kúúyó na̱ yiví ku̱a̱chi sava yichi̱ kéʼékavayó ña̱ va̱ása va̱ʼa. Iin milagro ke̱ʼé Jehová saáchi ku̱chiñura sa̱ndákutáʼanra ku̱a̱ʼání na̱ yiví na̱ xa̱a̱ síín ñuu ña̱ ndasakáʼnunara. Ta va̱ʼaní kítáʼanna ta kúʼvi̱ní-inina xínitáʼanna (Tito 2:11). Iinlá Jehová kúúmií ndee̱ ña̱ keʼéra ña̱yóʼo.
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
it-S “Gehena” párrs. 6, 7
Gehena
Símbolo de destrucción completa. Es obvio que Jesús usó el Gehena como una representación de destrucción completa, destrucción que sería el resultado del juicio adverso de Dios, y de la cual no habría ninguna posibilidad de resucitar a la vida como alma. (Mt 10:28; Lu 12:4, 5.) Se denunció a la clase inicua de los escribas y los fariseos como ‘merecedora del Gehena’. (Mt 23:13-15, 33.) De modo que los seguidores de Jesús tenían que librarse de cualquier cosa que pudiese ser causa de tropiezo espiritual, a fin de evitar tal destrucción. El ‘cortarse una mano o un pie’ y el ‘arrancarse un ojo’ representaba de manera figurativa el amortiguar estos miembros con referencia al pecado. (Mt 18:9; Mr 9:43-47; Col 3:5; compárese con Mt 5:27-30.)
Parece ser que Jesús también aludió a Isaías 66:24 cuando dijo que en el Gehena la “cresa no muere y el fuego no se apaga”. (Mr 9:47, 48.) Es evidente que este no es un cuadro simbólico de tormento, sino, más bien, de destrucción completa, ya que el texto de Isaías no está hablando de personas vivas, sino de los “cadáveres de los hombres que estuvieron transgrediendo” contra Dios. Si el valle de Hinón era un lugar donde se arrojaba la basura y los cadáveres —como indica la documentación disponible—, el único medio apropiado de eliminar tales desechos sería el fuego, quizás avivado añadiendo azufre. (Compárese con Isa 30:33.) Allí donde no llegase el fuego, se criarían gusanos o cresas, que consumirían todo lo que no hubiese destruido el fuego. Sobre esta base, las palabras de Jesús daban a entender que el efecto destructivo del juicio adverso de Dios no cesaría hasta que se alcanzase una destrucción completa.
1-7 TÍ JUNIO
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ JEREMÍAS 1-3
“Va̱ása yi̱ʼvíún kuniúnna […], saáchi ‘yi̱ʼi̱ íyoi̱ xíʼún’”
¿Ndáaña kivi keʼéyó ña̱ va̱ʼa kusi̱íka-iniyó natúʼunyó xa̱ʼa̱ Ndióxi̱?
3 Xa̱a̱ ku̱a̱ʼání ku̱i̱ya̱ tu̱ʼun Ndióxi̱ chíndeétáʼanña xíʼin na̱ káchíñu nu̱úra ña̱ keʼéna chiñu ña̱ táxira ndaʼa̱na. Ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ta̱ profeta Jeremías. Ni̱yi̱ʼvíníra tá ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼinra ña̱ ku̱ʼu̱nra natúʼunra xíʼin na̱ yiví, ta ni̱ka̱ʼa̱nra: “Kǒo xínii̱ ndáaña ka̱ʼi̱n iin ta̱ loʼova kúi̱” (Jer. 1:6). ¿Ndáaña ke̱ʼéra tasaá kǒo níyi̱ʼvíkara? Tu̱ʼun Ndióxi̱ ta̱xi ndee̱ ndaʼa̱ra ta ni̱ka̱ʼa̱nra: “Soo, chí níma̱i̱ tu̱ʼunra ni̱xa̱a̱ña ndu̱uña nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin ñuʼu̱ ña̱ xíxi̱ ña̱ ndíkaa̱ ini lekei̱, ta nda̱a̱ ku̱nai̱ ña̱ sásii̱ ña̱yóʼo, kǒo níkundeéka-inii̱ nu̱úña” (Jer. 20:8, 9). I̱xayo̱ʼvi̱nívaña xíʼin ta̱ Jeremías ña̱ natúʼunra xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ chi na̱ yiví kǒo níxiinna kuniso̱ʼonara, soo ña̱ chi̱ndeétáʼan xíʼinra keʼéra chiñu yóʼo kúú tu̱ʼun Ndióxi̱.
4 Saátu miíyó na̱ ndásakáʼnu Jehová tiempo vitin va̱ʼaní chíndeétáʼan tu̱ʼunra xíʼinyó. Nu̱ú carta ña̱ ka̱ʼyí ta̱ apóstol Pablo ku̱a̱ʼa̱n nu̱ú na̱ Colosenses ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ tu̱ʼun Ndióxi̱ kivi taxiña ndee̱ ndaʼa̱na ta chindeétáʼanña xíʼinna. Ña̱yóʼo ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna “ña̱ va̱ʼa viíní keʼéndó nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ mií Jehová, nani ndákundeéndó kéʼéndó ndiʼi ña̱ va̱ʼa” (kaʼvi Colosenses 1:9, 10). Tá xa̱a̱ nátúʼunyó xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa̱ Ndióxi̱ saá kúú ña̱ kéʼéyó ña̱ va̱ʼa. Tá xa̱a̱ káʼviyó tu̱ʼun Ndióxi̱ ta ndákanixi̱níyó xa̱ʼa̱ña saá kúú ña̱ xáa̱yó kándíxakayó Jehová. Tasaá kúnda̱a̱-iniyó nda̱chun kúú ña̱ ndáyáʼviní ña̱ natúʼunyó xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa̱ra.
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
“Kǒo sandákoondó ña̱ kandíxandó Ndióxi̱”
4 Kǒo ndásakáʼnuyó ndióxi̱ vatá chi iinlá mií Jehová ndásakáʼnuyó. Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin na̱ ñuu Israel ña̱ iinlá miíra xi̱niñúʼu ndasakáʼnuna (Deut. 5:6-10). Tá ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Ndi̱va̱ʼa xíʼin ta̱ Jesús ña̱ ná ndasakáʼnurara, ta̱ Jesús ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ iinlá Jehová kúú ta̱ xíniñúʼu ndukáʼnu (Mat. 4:8-10). Xa̱ʼa̱ ña̱kán kǒo ndásakáʼnuyó santo á imagen ña̱ ñúʼu veʼe-ñu̱ʼu, ta ni kǒo ndásakáʼnuyó na̱ político, na̱ chíñu á na̱ sísikí, saáchi iinlá Jehová ta̱ i̱xava̱ʼa ndiʼi ña̱ʼa kúú ta̱ ndásakáʼnuyó (kaʼvi Apocalipsis 4:11).
8-14 TÍ JUNIO
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ JEREMÍAS 4-6
Ná kǒo keʼéyó nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé na̱ ñuu Judá
w13-S 15/3 9, 10 párrs. 8, 9
¿Está su corazón dispuesto a conocer a Jehová?
8 Hallamos una clave para entender lo que significa “incircuncisos de corazón” en lo que Dios animó a su pueblo a hacer: “Quiten los prepucios de sus corazones, hombres de Judá y habitantes de Jerusalén; para que no salga mi furia [...] a causa de la maldad de sus tratos”. ¿Dónde se originaba esa maldad? En su interior, en su corazón (lea Marcos 7:20-23). A través de Jeremías, Dios hizo un acertado diagnóstico sobre la fuente de la maldad de los judíos. Sus corazones insistían en rebelarse, y sus motivos y pensamientos desagradaban a Jehová (lea Jeremías 5:23, 24 y 7:24-26). Por eso les dijo: “Circuncídense a Jehová, y quiten los prepucios de sus corazones” (Jer. 4:4; 18:11, 12).
9 En efecto, aquellos judíos necesitaban someterse a una operación de corazón simbólica, tal como hicieron sus antepasados en tiempos de Moisés (Deut. 10:16; 30:6). Quitarse “los prepucios de sus corazones” significaba librarse de todo lo que los hacía insensibles: los pensamientos, deseos o motivos que estuvieran en conflicto con las normas divinas (Hech. 7:51).
jr-S 114 párr. 2
¿Nos preguntamos a diario “dónde está Jehová”?
2 A los judíos, a quienes les gustaba oír de boca de sus dirigentes religiosos que todo iba bien, no les interesaba en realidad lo que Jehová opinaba de su conducta (Jer. 5:31; 6:14). Eran semejantes a un enfermo que solo quiere que el médico le diga palabras tranquilizadoras y pase por alto los síntomas graves. Si nosotros estuviésemos muy enfermos, ¿no desearíamos obtener un diagnóstico exacto y recibir el tratamiento oportuno? Espiritualmente hablando, los contemporáneos de Jeremías debieron haber buscado una evaluación honrada de su salud espiritual. Debieron haberse preguntado: “¿Dónde está Jehová?” (Jer. 2:6, 8).
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
w07-S 15/3 9 párr. 4
Puntos sobresalientes del libro de Jeremías
4:10; 15:18. ¿En qué sentido engañó Jehová a su pueblo renegado? En los días de Jeremías había quienes profetizaban mentiras (Jeremías 5:31; 20:6; 23:16, 17, 25-28, 32). Y Jehová no impidió que proclamaran mensajes engañosos.
15-21 TÍ JUNIO
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ JEREMÍAS 7, 8
Kǒo ní ixato̱ʼóna templo Jehová
jr-S 21 párr. 12
Sirvamos en “la parte final de los días”
12 A inicios del reinado de Jehoiaquim, Jehová le dijo a Jeremías que fuera al templo y condenara rotundamente a los judíos por su maldad. Ellos veían el templo como un talismán protector; con todo, Jehová lo abandonaría si no dejaban sus malos hábitos, como “hurtar, asesinar y cometer adulterio y jurar en falso y hacer humo de sacrificio a Baal y andar tras otros dioses”. Haría con el templo y los hipócritas que adoraban en él lo mismo que hizo con el tabernáculo de Siló en los días del sumo sacerdote Elí. Como resultado, la tierra de Judá llegaría a “ser solo un lugar devastado” (Jer. 7:1-15, 34; 26:1-6). ¡Cuánto valor necesitó Jeremías para divulgar este mensaje! Seguramente lo hizo ante numerosas personas, incluso algunas destacadas e influyentes. En nuestros tiempos, muchos de nosotros también hemos tenido que armarnos de valor para predicar en las calles o dirigirnos a hombres adinerados e importantes. Pero de algo podemos estar seguros: contamos con el respaldo de Dios, tal como Jeremías (Heb. 10:39; 13:6).
it-S “Jehová” párr. 78
Jehová
A lo largo de la historia de esa nación, Jehová mantuvo ante ellos la importancia de su sagrado nombre. Jehová escogió a Jerusalén, la ciudad capital, con su monte Sión, “para colocar allí su nombre, para hacerlo residir”. (Dt 12:5, 11; 14:24, 25; Isa 18:7; Jer 3:17.) El templo edificado en esa ciudad era la ‘casa para el nombre de Jehová’. (1Cr 29:13-16; 1Re 8:15-21, 41-43.) Lo que se efectuaba en ese templo o en esa ciudad, fuese bueno o malo, afectaba inevitablemente al nombre de Jehová y Él no lo pasaba por alto. (1Re 8:29; 9:3; 2Re 21:4-7.) Profanar el nombre de Jehová en ese lugar resultaría en la destrucción segura de la ciudad y en que Dios abandonara el templo. (1Re 9:6-8; Jer 25:29; 7:8-15; compárese con las acciones y palabras de Jesús en Mt 21:12, 13; 23:38.) Por eso, Jeremías y Daniel rogaron a favor de su pueblo y ciudad pidiendo que Jehová concediese misericordia y ayuda ‘por causa de su propio nombre’. (Jer 14:9; Da 9:15-19.)
it-S “Siló” núm. 2 párr. 4
Siló
El tabernáculo permaneció en Siló durante la mayor parte del período abarcado por el libro de Jueces, si no todo. (Jue 18:31; 1Sa 1:3, 9, 24; 2:14; 3:21; 1Re 2:27.) Poco antes de la muerte del sumo sacerdote Elí, los israelitas sacaron el Arca del tabernáculo mientras luchaban contra los filisteos y la llevaron al campo de batalla, confiando en que su presencia les daría la victoria. Sin embargo, Jehová permitió que los filisteos capturaran el Arca. Esta nunca fue devuelta a Siló, lo que significó que Jehová había abandonado ese lugar, pues el Arca representaba la presencia de Dios. (1Sa 4:2-11.) El salmista alude a este abandono de Siló (Sl 78:60, 61; compárese con 1Sa 4:21, 22), y en la profecía de Jeremías también se utiliza para ilustrar lo que Jehová le haría al templo de Jerusalén. (Jer 7:12, 14; 26:6, 9.)
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
jr-S 135 párr. 14
“Pastores de acuerdo con mi corazón”
14 ¡Cuánto valoramos la enseñanza de los pastores cristianos! Consciente de que su pueblo necesitaba sanación espiritual, Jeremías preguntó: “¿No hay bálsamo en Galaad? ¿O no hay sanador allí?” (Jer. 8:22). Por supuesto que había bálsamo literal en Galaad, región israelita situada al oriente del Jordán. Este aceite aromático de origen vegetal era conocido por sus virtudes medicinales y solía aplicarse como remedio en las llagas o heridas. Lo que no había era curación espiritual. ¿Por qué? Jeremías observó: “Los profetas mismos realmente profetizan en falsedad; y en cuanto a los sacerdotes, van sojuzgando conforme a sus poderes. Y mi propio pueblo así lo ha amado” (Jer. 5:31). ¿Cuál es la situación actual? ¿Hay “bálsamo en Galaad”? ¡Claro que sí! Lo hallamos en nuestras congregaciones. Podemos comparar el bálsamo vivificador al consuelo que nos brindan los pastores cristianos cuando amorosamente nos señalan principios bíblicos, nos animan y oran por nosotros y con nosotros (Sant. 5:14, 15).
22-28 TÍ JUNIO
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ JEREMÍAS 9, 10
¿Ndáana ka̱’a̱n va̱’ún xa̱ʼa̱?
Ná va̱ása ndakanixi̱níyó ña̱ ndáyáʼviníkayó nu̱ú inkana
13 Na̱ káʼvi va̱ʼa xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo káchina, ña̱ na̱ xíniñúʼu ku̱a̱ʼání tiempo ña̱ kotona comentario á na̱ʼná ña̱ sándaa inkana nu̱ú Internet, kúni mitúʼunna ta ndákava-inina. ¿Nda̱chun? Ku̱a̱ʼání na̱ yiví sándaana nu̱ú Internet na̱ʼná ña̱ ndáyáʼvi va̱ʼaka nu̱úna: tá kúú na̱ʼná miína ña̱ va̱ʼaní ka̱na, na̱ʼná na̱ migona, xíʼin na̱ʼná lugar ña̱ liviní nu̱ú xáʼa̱nna. Na̱ xíto na̱ʼná yóʼo kivi xa̱a̱na ndakanixi̱nína ña̱ va̱ása si̱í íyo ña̱ táku miína. Iin ñá hermana ñá kúúmií 19 ku̱i̱ya̱ káchiñá: “Tá xi̱xitoi̱ ña̱ ku̱a̱ʼá ña̱ʼa xi̱keʼé inkana tá ndíʼi semana ta xi̱kusi̱íní-inina, va̱ása va̱ʼa níxikunii̱ saáchi yi̱ʼi̱ íyo miíi̱ veʼi̱ ta kǒo nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa níxikeʼíi̱”.
14 Ña̱ nda̱a̱ kúú ña̱ kivi vií kuniñúʼuyó Internet, tá kúú ña̱ ka̱ʼa̱nyó xíʼin na̱ veʼeyó á na̱ migoyó. Soo, ¿á xa̱a̱ ki̱ʼinyó kuenta ña̱ ku̱a̱ʼání ña̱ʼa ña̱ sándaa na̱ yiví nu̱ú Internet, kéʼénaña xa̱ʼa̱ ña̱ kúni̱na ña̱ ná ndakanda̱-ini inkana xíʼin ña̱yóʼo? Ña̱ kúni̱na kúú ña̱ ná koto inkana ndáaña kúú ña̱ kéʼéna. Savana sándaana comentario ña̱ kininí káʼa̱n xa̱ʼa̱ na̱ʼná miína á xa̱ʼa̱ na̱ʼná inkana. Nda̱a̱ ni iin ña̱yóʼo va̱ása kítáʼan xíʼin ña̱ va̱ʼa ña̱ xíniñúʼu kuumií na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱, tá kúú ña̱ vitá koo inina ta kundi̱ʼi̱-inina xa̱ʼa̱ inkana (kaʼvi 1 Pedro 3:8).
15 Tá xíniñúʼuyó Internet, ná ndakanixi̱níyó xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo: “¿Ndáa ki̱ʼva íyo na̱ʼná, video xíʼin comentario ña̱ sándai̱ nu̱ú Internet? ¿Á kivi ndakanixi̱ní inkana ña̱ ni̱nuní kúnii̱ xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo? ¿Á kivi sa̱a̱-ini inkana kunina yi̱ʼi̱ xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo?”. Ña̱ Biblia káchiña: “Ndiʼi ña̱ íyo ñuyǐví yóʼo, tá kúú ña̱ kútóo ku̱ñuyó, ña̱ xítoyó xíʼin ña̱ ni̱nu kúniyó xa̱ʼa̱ ña̱ kúúmiíyó, su̱ví yiváyó táxiña, chi kuenta ñuyǐví yóʼo kúúña” (1 Juan 2:16). Iin comentario ña̱ káʼa̱n xa̱ʼa̱ Biblia káʼa̱nña xa̱ʼa̱ ña̱ tu̱ʼun yóʼo “ña̱ ni̱nu kúniyó xa̱ʼa̱ ña̱ kúúmiíyó” káʼa̱nña xa̱ʼa̱ “na̱ kúni̱ kundayáʼviníka”. Miíyó na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ va̱ása kúni̱yó kundayáʼvikayó nu̱ú inkana. Chi ndíku̱nyó consejo ña̱ va̱xi nu̱ú Biblia: “Ná va̱ása kundi̱ʼi̱-iniyó xa̱ʼa̱ iinlá miíyó, ta ná va̱ása keetáʼanyó xíʼin inkana ta ni ná va̱ása sa̱a̱-iniyó kuniyó inkana xa̱ʼa̱ ña̱ kúúmiína” (Gál. 5:26). Tá vitá íyo iniyó, va̱ása keʼéyó nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé na̱ ñuyǐví yóʼo ña̱ iinlá miíyó kundi̱ʼi̱-iniyó xa̱ʼa̱.
Ki̱vi̱ Jehová ndáyáʼviníña nu̱úyó
14 Ndáyáʼviní ki̱vi̱ Jehová nu̱úyó (kaʼvi Salmo 105:3). Jehová kúsi̱íní-inira tá káʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ki̱vi̱ra (Jer. 9:23, 24; 1 Cor. 1:31; 2 Cor. 10:17). Ña̱ ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ Jehová kúni̱ kachiña ña̱ kúsi̱íní-iniyó ña̱ kúúra Ndióxi̱yó. Nu̱ú miíyó iin ña̱ ndáyáʼviní kúú ña̱ ndasakáʼnuyó ki̱vi̱ Jehová ta saátu ña̱ ndasayi̱i̱yóña. Nda̱a̱ ni iin yichi̱ va̱ása xíniñúʼu kukaʼan nu̱úyó xa̱ʼa̱ ña̱ kúúyó testigo Jehová ni kúúña nu̱ú káchíñuyó á nu̱ú xáʼa̱nyó escuela á ñuu nu̱ú íyoyó á nda̱a̱ ndáaka nu̱ú xíkayó. Ta̱ Ndi̱va̱ʼa kúni̱ra ña̱ ná va̱ása natúʼunkayó xa̱ʼa̱ Jehová (Jer. 11:21; Apoc. 12:17). Miíra xíʼin na̱ kítáʼan xíʼinra kúni̱na ña̱ ná nandóso-ini na̱ yiví xa̱ʼa̱ ki̱vi̱ Jehová (Jer. 23:26, 27). Soo miíyó kúʼvi̱ní-iniyó xíniyóra ta kúni̱yó ndasakáʼnuyó ki̱vi̱ra ndiʼi ki̱vi̱ (Sal. 5:11; 89:16).
Ná chindeétáʼanyó xíʼin na̱ kúni̱ sakúaʼa xa̱ʼa̱ Ndióxi̱
12 Tá kíxáʼayó káʼviyó xíʼin na̱ yiví ña̱ kúni̱yó kúú ña̱ kuxini̱na Jehová ta ku̱ʼvi̱-inina kuninara xíʼin se̱ʼera ta̱ Jesús. Ña̱ va̱ʼa sanáʼa̱yó na̱ yiví xíniñúʼu kuniñúʼuyó ña̱ va̱xi nu̱ú Biblia ta su̱ví ña̱ ndákanixi̱ní miíyó (Hech. 10:25, 26). Ta̱ apóstol Pablo sa̱náʼa̱ra na̱ yiví xa̱ʼa̱ ta̱ Jesucristo ta̱ chi̱ndaʼá mií Ndióxi̱ ña̱ va̱ʼa xa̱a̱yó kuxini̱yó Jehová ta ku̱ʼvi̱-iniyó kuniyóra (1 Cor. 2:1, 2). Saátu ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Pablo ña̱ ndáyáʼviní chindeétáʼanna xíʼin na̱ sa̱kán kíxáʼa sákuaʼa ña̱ kuumiína ña̱ va̱ʼa ña̱ ndáyáʼviní nda̱a̱ táki̱ʼva ndáyáʼvi ña̱ oro, plata xíʼin yu̱u̱ ña̱ liviní (1 Cor. 3:11-15). Sava ña̱yóʼo kúú ña̱ kandíxayó Ndióxi̱, ña̱ ndíchi kooyó, ña̱ vií ndakanixi̱níyó xíʼin ña̱ ixato̱ʼóyó Jehová (Sal. 19:9, 10; Prov. 3:13-15; 1 Ped. 1:7). Ná kundiku̱nyó yichi̱ ta̱ Pablo ta chindeétáʼanyó xíʼin na̱ káʼviyó xíʼin ña̱ va̱ʼa ndakú koo ña̱ kándíxana Ndióxi̱ ta vií kutáʼanna xíʼin yiváyó Jehová (2 Cor. 1:24).
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
¿Á kúni̱ún xa̱ún koún anciano?
16 Xíniñúʼu viíní kuniñúʼura tu̱ʼun Ndióxi̱. Ña̱ va̱ʼa viíní sanáʼa̱ iin ta̱ anciano ta saátu ña̱ taxira consejo, xíniñúʼu viíní sakúaʼara kuniñúʼura Biblia. Ña̱kán xíniñúʼu kaʼvira Biblia ndiʼi ki̱vi̱ ta saátu xíniñúʼu kaʼvira tutu ña̱ tává na̱ ñuu Ndióxi̱ (Prov. 15:28; 16:23). Xíniñúʼu kotora ndáa ki̱ʼva viíní kuniñúʼura versículo ña̱ va̱xi nu̱ú Biblia. Ta tá sánáʼa̱ra chíndeétáʼanra xíʼin na̱ xíniso̱ʼo miíra ña̱ kuʼvi̱-inina kunina Jehová ta saátu ña̱ keʼéna ña̱ sákuaʼana. Inka ña̱ chindeétáʼan xíʼinra ña̱ sanáʼa̱ra inkana kúú ña̱ ndukúra consejo nu̱ú na̱ anciano na̱ xa̱a̱ ku̱a̱ʼá ku̱i̱ya̱ ñúʼu ti̱xin ñuu Ndióxi̱, ta keʼéra ña̱ káʼa̱nna xíʼinra (1 Tim. 5:17). Na̱ anciano xíniñúʼu chikaa̱na ndee̱ xíʼin na̱ hermano, ta saátu xíniñúʼu taxina consejo ndaʼa̱na. Ta nda̱a̱ sava yichi̱ xíniñúʼu ka̱ʼa̱nna xíʼinna xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása va̱ʼa kéʼéna, soo xíniñúʼu vií ka̱ʼa̱nna xíʼinna. Tá vií káʼa̱nna xíʼin na̱ hermano ta íxato̱ʼónana ta xíniñúʼuna Biblia tá sánáʼa̱nana, saá xa̱a̱na keʼéna nda̱a̱ táki̱ʼva ke̱ʼé ta̱ Jesús (Mat. 11:28-30; 2 Tim. 2:24).
29 TÍ JUNIO NDA̱A̱ 5 TÍ JULIO
ÑA̱ NDÁYÁʼVINÍ KÁʼA̱N TU̱ʼUN NDIÓXI̱ JEREMÍAS 11, 12
¿Ndáa ki̱ʼva inkáchi kunún xíʼin kuáyi̱?
Tá yáʼún nu̱ú tu̱ndóʼo Jehová chindeétáʼan xíʼún
2 Ni ndásakáʼnuyó Jehová soo ndóʼoyó nda̱a̱ táki̱ʼva ndóʼo ndiʼi na̱ yiví chi kíʼin kue̱ʼe̱ miíyó ta yá’ayó nu̱ú ku̱a̱ʼání tu̱ndóʼo. Xa̱ʼa̱ ña̱ ndásakáʼnuyó Jehová íyo sava na̱ sáa̱-ini xíni miíyó ta íxandi̱va̱ʼana xíʼinyó, soo kǒo sándakoo ndaʼa̱ví Jehová miíyó tá yáʼayó nu̱ú tu̱ndóʼo chi káʼa̱nra chindeétáʼanra xíʼinyó (Is. 41:10). Xa̱ʼa̱ ña̱kán ná kusi̱í-iniyó chi mií Jehová chíndeétáʼan xíʼinyó ña̱ ndaka̱xin viíyó ña̱ keʼéyó. Nda̱kú ná koo iniyó xíʼinra chi taxivara ndee̱ ndaʼa̱yó ña̱ ya̱ʼayó nu̱ú tu̱ndóʼo. Nu̱ú artículo yóʼo sakúaʼayó ku̱mí ña̱ʼa ña̱ kéʼé Jehová ña̱ va̱ʼa chindeétáʼanra xíʼinyó tá yáʼayó nu̱ú tu̱ndóʼo. Ta saátu sakúaʼayó ndáaña kivi keʼéyó ña̱ va̱ʼa chindeéra miíyó.
w11-S 15/3 32 párr. 19
Mantengámonos despiertos tal como Jeremías
19 Este no es el momento de aflojar el paso en la obra del Reino, sino de reflexionar en la profunda verdad que se presenta en Jeremías 12:5 (léase). Todos tenemos problemas que ponen a prueba nuestra fe, ¿no es cierto? Hacerles frente es como participar en una carrera en la que los corredores son “hombres de a pie”. Sin embargo, al ir acercándose la “gran tribulación”, se irán agravando los obstáculos (Mat. 24:21). Serán tan duros que, para superarlos, habrá que hacer un gran esfuerzo, como si estuviéramos compitiendo “en una carrera [contra] caballos”. Es obvio que se necesita muchísimo aguante y fortaleza para tratar de seguirle el paso a un caballo. Por eso, en realidad, las pruebas actuales nos están preparando para que podamos resistir las que nos esperan.
¿Á xa̱a̱ íyo tu̱ʼvandó ña̱ kixaa̱ ña̱ gran tribulación?
15 Ti̱xin iin tá iin congregación íyo ku̱a̱ʼání na̱ ñaniyó xíʼin ku̱ʼvayó, xa̱a̱ síín síín ñuu na̱yóʼo ta saátu xa̱a̱ síín síín xa̱ʼnu iin tá iinna, ¿ndáaña chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ kuʼvi̱-iniyó kuniyó ndiʼina? Ña̱ kotoyó ña̱ va̱ʼa ña̱ kúúmiína. Iin ñá hermana ñá naní Vanessa ñá ñuu Nueva Zelanda i̱xayo̱ʼvi̱níña xíʼinñá ña̱ vií kutáʼanñá xíʼin sava na̱ hermano na̱ ñúʼu congregaciónñá. Saáchi xi̱keʼéna sava ña̱ʼa ña̱ xi̱sasáa̱níñá, soo nu̱úka ña̱ kuxíkañá nu̱úna ki̱xáʼañá kítáʼankañá xíʼinna. Xa̱ʼa̱ ña̱kán ki̱ʼinñá kuenta ndáaña va̱ʼa kúú ña̱ xíto Jehová ña̱ kéʼé na̱ hermano yóʼo. Ñáyóʼo káchiñá: “Ni̱ka̱ʼa̱nna xíʼin yiíi̱ ña̱ koora superintendente ña̱ circuito ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo ku̱a̱ʼání na̱ hermano kítáʼandi̱ xíʼin vitin. Síín íyo iin tá iin na̱yóʼo ta va̱ʼaní kítáʼíi̱n xíʼin ndiʼina. Jehová kútóoníra ña̱ xa̱a̱ síín síín íyoyó ta saátu ndákanixi̱ní yi̱ʼi̱va, saáchi kútóíi̱ ña̱ xa̱a̱ síín síín íyo iin tá iin na̱ hermano”. Tá saá, ¿ndáa ki̱ʼva na̱ʼa̱yó ña̱ kúʼvi̱-iniyó xíniyó na̱ hermanoyó? Ña̱ kotoyó ña̱ va̱ʼa ña̱ kúúmiína nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé Jehová (2 Cor. 8:24).
16 Tá xa̱a̱ ndíka̱a̱ ña̱ gran tribulación xíniñúʼu kuʼvi̱níka-iniyó kuniyó na̱ hermanoyó. ¿Ndáa ki̱ʼva kundaa Jehová miíyó tá ná kixáʼa ña̱ gran tribulación? Ná ndakaʼányó ndáaña ni̱ka̱ʼa̱n Jehová xíʼin na̱ ñuura keʼéna tá xa̱a̱ ku̱numí ndiʼi-xa̱ʼa̱ ñuu Babilonia: “Kamandó na̱ ñui̱, ki̱ʼvindó cuarto ña̱ ñúʼu chí maá, tá xa̱a̱ ni̱ki̱ʼvindó ndakasindó yéʼé, chise̱ʼéndó miíndó loʼo tiempo nda̱a̱ ná ya̱ʼa tu̱ndóʼo” (Isa. 26:20). Ta sananí miíyó keʼétuyó ña̱ káʼa̱n tu̱ʼun yóʼo tá ná koo ña̱ gran tribulación. Ña̱ tu̱ʼun “cuarto ña̱ ñúʼu chí maá” sana ndanaʼa̱ña congregación ña̱ kúúmiíyó tiempo vitin. Tá va̱ʼaní kítáʼanyó Jehová kundaavara miíyó tá xa̱a̱ ná koo ña̱ gran tribulación saáchi miíra ni̱ka̱ʼa̱n ña̱ keʼéra ña̱yóʼo. Ña̱kán, tá kéʼé na̱ hermano ña̱ va̱ása va̱ʼa xíʼinyó, ná ixakáʼnu-iniyó xa̱ʼa̱na ta ná na̱ʼa̱yó ña̱ ndixa kúʼvi̱-iniyó xíniyóna, saáchi tá kǒo vií kítáʼanyó á kǒo kúʼvi̱-iniyó xíni táʼanyó ndiʼi-xa̱ʼa̱vayó.
Ná ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó
Ndáa ki̱ʼva viíka keʼéyó oración
15 (Kaʼvi Jeremías 12:1). Ni̱xi̱yo iin tiempo ña̱ nda̱kavaní-ini ta̱ profeta Jeremías saáchi xi̱xitora na̱ yiví na̱ xi̱keʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa, na̱yóʼo va̱ʼaní xi̱ndoona ta na̱ israelita xi̱kusikindaana miíra (Jer. 20:7, 8). Saátu ndóʼo miíyó saáchi na̱ yiví kúsikindaana miíyó ta na̱ kéʼé ña̱ va̱ása va̱ʼa kǒo ña̱ʼa kúma̱ní nu̱úna ta si̱íkaví ndóona. Ni ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jeremías xa̱ʼa̱ ña̱ xi̱sandíʼi̱-inira xíʼin Ndióxi̱, soo ta̱yóʼo va̱ása níchika̱a̱ra ku̱a̱chi Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ ña̱ va̱ása va̱ʼa xi̱ndoʼora. Tá xi̱xitora ña̱ xi̱ndatiin Jehová ku̱a̱chi xíʼin na̱ ñuura xi̱kunda̱a̱-inira ña̱ nda̱kúníva kéʼé Jehová ndiʼi ña̱ʼa (Jer. 32:19). Saátu miíyó kivi ka̱ʼa̱nyó xíʼin Jehová xa̱ʼa̱ ña̱ sándi̱ʼi̱-iniyó, ta kivi kundaa-iniyóra saáchi nda̱kúní ndátiinra ku̱a̱chi.