8 NDA̱A̱ 14 TÍ JUNIO 2026
YAA 8 Jehová kúú ta̱ ndáa miíyó
Kǒo na̱ kivi kasi nu̱ú Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱ ña̱ saxínura ña̱ kúni̱ra
“Sakǎku yi̱ʼi̱ Jehová Ndióxi̱ miíi̱, Ndióxi̱ ta̱ káʼa̱n ña̱ nda̱a̱” (SAL. 31:5).
ÑA̱ KA̱ʼA̱NYÓ XA̱ʼA̱
Nda̱chun va̱ʼa kúnda̱a̱-iniyó ña̱ saxínu Jehová ndiʼi ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ta ti̱xin loʼo tiempo Reinora sandíʼi-xa̱ʼa̱ña ta̱ Ndi̱va̱ʼa xíʼin ndiʼi ña̱ vatá ña̱ káʼa̱nra.
1. Nda̱a̱ táki̱ʼva káʼa̱n Salmo 31:2-5, ¿nda̱chun kivi kandíxayó Jehová?
NDÓOYÓ ñuyǐví ña̱ xáʼnda chíñu ta̱ Ndi̱va̱ʼa, ta̱ na̱ yiví káʼa̱nna ña̱ vatá ta sandáʼvi táʼanna ndiʼi ki̱vi̱. Sava yichi̱ íxayo̱ʼvi̱ña xíʼinyó ña̱ kandíxayó inkana. Tá kúú, na̱ kúúmií negocio náʼnu sándaʼvina inka na̱ kúúmií negocio. Ta inkana káʼa̱nna ña̱ vatá xa̱ʼa̱ ña̱ íxi̱kóna ña̱ va̱ʼa ná satá na̱ yiví nu̱úna. Ta íyo na̱ va̱ása kándíxa na̱ migona saáchi kǒo saxínuna ña̱ káʼa̱nna. Soo Jehová “Ndióxi̱ ta̱ káʼa̱n ña̱ nda̱a̱” síínva íyo ta̱yóʼo chi kivi kandíxayóra ndiʼi tiempo (kaʼvi Salmo 31:2-5).a Ndiʼi ña̱ káʼa̱n Jehová xíʼin ña̱ kéʼéra náʼa̱ra ña̱ kúúra Ndióxi̱ ta̱ káʼa̱n ña̱ nda̱a̱ ta kivi kandíxayóra.
2. ¿Ndáaña kotoyó nu̱ú artículo yóʼo?
2 Nu̱ú artículo yóʼo ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ sava ña̱ʼa ña̱ chindeétáʼan xíʼinyó ña̱ kandíxayó Jehová xíʼin ndiʼi níma̱yó. Saátu kunda̱a̱-iniyó ndáaña keʼé Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱ ña̱ va̱ʼa sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ta̱ Ndi̱va̱ʼa xíʼin ñuyǐví ña̱ xáʼndachíñura, ta ndáaña kéʼéra vitin ña̱ va̱ʼa saxínura ña̱ kúni̱ra. Ndiʼi ña̱yóʼo chindeétáʼanña xíʼinyó ña̱ ndakú koo iniyó ta va̱ása yi̱ʼvíyó ka̱ʼa̱nyó xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱a̱.
ÑA̱ CHINDEÉTÁʼAN XÍʼINYÓ ÑA̱ KANDÍXAYÓ NDIÓXI̱ TA̱ NDA̱A̱
3. ¿Nda̱chun kivi kandíxayó Jehová?
3 Kivi kandíxayó Jehová chi ta̱yóʼo kúú ta̱ ke̱ʼé ndiʼi ña̱ʼa. Ke̱ʼéra ndiví, ñuʼú xíʼin ndiʼi ña̱ táku ña̱ íyo nu̱úña (Gén. 1:1; Sal. 36:9; Apoc. 4:11). Viíní i̱xava̱ʼara ñuʼú yóʼo ña̱ va̱ʼa koo ña̱ʼa nu̱úña ta saátu viíní kíʼinra kuenta xíʼinña tasaá keʼéra ndiʼi tiempo. Xa̱ʼa̱ ña̱ kúúmiíní Jehová ndee̱ ta saátu ndíchiníra kivi kandíxayóra ta saátu chí nu̱únínu taxira ña̱ vií kundooyó.
4. ¿Nda̱chun va̱ʼa kúnda̱a̱-iniyó ña̱ kúʼvi̱-ini Jehová xínira miíyó?
4 Kivi kandíxayó Jehová chi kúʼvi̱-inira xínira miíyó. Jehová i̱xava̱ʼara na̱ yiví ña̱ koona nu̱ú ñuʼú yóʼo ña̱ va̱ʼa kusi̱í-inina nda̱a̱ táki̱ʼva íyo miíra. Ta saátu i̱xava̱ʼara miíyó nda̱a̱ táki̱ʼva náʼa̱ miíra (Gén. 1:26). Táxira ña̱ ná ndaka̱xin miíyó ndáaña kúni̱yó keʼéyó ta ta̱xira iin ñuʼú ña̱ liviní nu̱ú kooyó (Sal. 115:16). Ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼin ta̱ Adán xíʼin ñá Eva ña̱ ná ndasaa livina nu̱ú ñuʼú yóʼo (Gén. 1:28; 2:15). Ni̱ka̱ʼa̱nra xíʼinna ña̱ ná kuniñúʼuna ndiʼi ña̱ íyo nu̱ú ñuʼú ña̱ va̱ʼa kusi̱í-inina. Ña̱yóʼo náʼa̱ña “Jehová ndiʼi tiempo náʼa̱ra ña̱ ndixaní kúʼvi̱-inira xínira” miíyó (Sal. 103:17).
5. a) Ni ni̱ki̱ʼvi ta̱ Adán xíʼin ñá Eva ku̱a̱chi, ¿ndáa ki̱ʼva sa̱xínu Jehová ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra? b) ¿Ndáaña kúú sava ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová ta xa̱a̱ sa̱xínuraña? (Koto recuadro ña̱ naní “Jehová sáxi̱nura ña̱ káʼa̱nra”).
5 Kivi kandíxayó Jehová chi ndiʼi tiempo saxínura ña̱ káʼa̱nra. Tá i̱xava̱ʼara ñuʼú yóʼo ña̱ xi̱kuni̱ra kúú ña̱ ná koo na̱ yiví nu̱úña chi va̱ása níkeʼéraña ña̱ koo miíña saá (Is. 45:18, 19). Soo tá kǒo níxiinka ta̱ Adán xíʼin ñá Eva kuniso̱ʼona Ndióxi̱, ña̱ nda̱kiʼinna kúú ña̱ ni̱xi̱ʼi̱na. Tá saá, ¿ndáaña kuu xíʼin ña̱ xi̱kuni̱ Ndióxi̱ keʼéra? ¿Á va̱ása xi̱nuka ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra? Va̱ásaví. Saáchi nda̱a̱ ni iinna kǒo kívi kasi nu̱ú Jehová ña̱ keʼéra ña̱ kúni̱ra (Is. 46:10, 11). Ña̱ xi̱kuni̱ra keʼéra nu̱ú ñuʼú yóʼo ta̱ʼán nasa̱maña ta xi̱kuni̱ra ña̱ ná koo na̱ yiví va̱ʼa nu̱úña. Xa̱ʼa̱ ña̱kán ta̱xira ña̱ ná koo se̱ʼe ta̱ Adán xíʼin ñá Eva, ta chi̱ndaʼára ta̱ Jesús nu̱ú ñuʼú yóʼo ña̱ va̱ʼa sakǎkura na̱ se̱ʼe ta̱ Adán ta ni̱ʼina ña̱ kutakuna ndiʼi tiempo (Juan 3:16).
NDIÓXI̱ TA̱ KÁʼA̱N ÑA̱ NDA̱A̱ SÁXINUVARA ÑA̱ NI̱KA̱ʼA̱NRA KEʼÉRA
6. Tá va̱ása níxiinka ta̱ Adán xíʼin ñá Eva kundiku̱nna Jehová, ¿ndáaña ni̱ka̱ʼa̱nra kuu?
6 ¿Ndáana sa̱ndáʼvi ta̱ Adán xíʼin ñá Eva ña̱ koona contra xíʼin Ndióxi̱? “Ko̱o̱ tí nu̱ú va̱ʼa, tí káʼa̱nna xíʼin ña̱ nanírí ta̱ Ndi̱va̱ʼa” (Apoc. 12:9; Gén. 3:4, 5; Juan 8:44).b Jehová ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ta̱ Ndi̱va̱ʼa (Gén. 3:15). Saátu ni̱ka̱ʼa̱nra tá kúma̱níka sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ta̱yóʼo, ku̱a̱ʼánína kundiku̱nna ta̱ Ndi̱va̱ʼa ta keʼéna nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼéra, soo koova na̱ kuniso̱ʼo ta̱ nda̱kú koo inina xíʼin Jehová.
7. ¿Ndáana ndíku̱n ta̱ Ndi̱va̱ʼa ta ndáaña kundoʼona?
7 ¿Ndáana ndíku̱n ta̱ Ndi̱va̱ʼa? Na̱ ángel xíʼin na̱ yiví na̱ kǒo níxiinka kuniso̱ʼo Jehová. Nda̱a̱ táki̱ʼva kéʼé ta̱ Ndi̱va̱ʼa na̱yóʼo íyona contra xíʼin ña̱ kúni̱ Ndióxi̱ keʼéra, xa̱ʼa̱ ña̱kán kúúna kuenta ta̱ Ndi̱va̱ʼa. Soo Jehová xa̱a̱ nda̱kaxinra iin ki̱vi̱ ña̱ va̱ʼa sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ta̱ Ndi̱va̱ʼa ta saátu na̱ kítáʼan xíʼinra (Dan. 2:44; Rom. 16:20).
8. ¿Ndáaña ke̱ʼé ta̱ Jesús ku̱i̱ya̱ 1914? (Koto na̱ʼná).
8 ¿Nda̱chun kándíxayó ña̱ saxínuva Jehová ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱ sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ta̱ Ndi̱va̱ʼa xíʼin na̱ ndíku̱n miíra? Ná ndakanixi̱níyó ña̱yóʼo. Tá ku̱i̱ya̱ 1914, Jehová nda̱kaxinra ta̱ Jesús ña̱ koora Rey, ta ki̱xáʼara kánitáʼanra xíʼin ta̱ Ndi̱va̱ʼa ta saátu xíʼin na̱ ta̱chí ndi̱va̱ʼa. Xa̱ʼa̱ ña̱ kǒo níkuchiñuna chi̱ndaʼánana va̱xina nu̱ú ñuʼú yóʼo (Apoc. 12:7-9). Ni chí ndiví kúú ña̱ ka̱nitáʼanna nda̱a̱ nu̱ú ñuʼú yóʼo ni̱na̱ʼa̱ ña̱ ku̱u. Nda̱a̱ tá ku̱i̱ya̱ 1914, ta̱ Ndi̱va̱ʼa sándáʼvira ku̱a̱ʼání na̱ yiví ña̱ ná kundiku̱nnara. Ta xa̱ʼa̱ ña̱yóʼo kininí ku̱a̱ʼa̱n kúú nu̱ú ñuʼú yóʼo. Xa̱ʼa̱ ña̱kán káʼa̱n Biblia ña̱yóʼo: “Ndáʼviní ñuʼú xíʼin mar, saáchi ta̱ Ndi̱va̱ʼa ku̱xa̱a̱ra nu̱úndó ta sáa̱níra chi xíni̱ra ña̱ ndáa si̱lóʼo kuití tiempo kíndo̱o ndaʼa̱ra” (Apoc. 12:12). Ti̱xin loʼo tiempo ta̱ Jesús sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ña̱ ki̱xáʼa tá ku̱i̱ya̱ ta̱ 1914 ta kuchiñura nu̱ú ta̱ Ndi̱va̱ʼa ta sandíʼi-xa̱ʼa̱rara xíʼin na̱ ndíku̱n miíra (Apoc. 6:2). Saá ndasayi̱i̱ra ki̱vi̱ Jehová ta kunda̱a̱-inina ña̱ iinlá Jehová kúú Ndióxi̱ ta̱ káʼa̱n ña̱ nda̱a̱ (Sal. 45:4-6; Ezeq. 38:23).
Primera Guerra Mundial: U.S. National Archives photo; bomba: USAF photo; pandemia: blvdone/stock.adobe.com; disturbios: inhauscreative/E+ via Getty Images
Nda̱a̱ tá ku̱i̱ya̱ 1914 kininíka ku̱a̱ʼa̱n ndúu ñuyǐví yóʼo. (Koto párrafo 8).
NDIÓXI̱ SANDÁTAKARA NA̱ KÚʼVI̱-INI XÍNI ÑA̱ NDA̱A̱
9. ¿Ndáana kúú na̱ xa̱a̱ ki̱xáʼa Jehová sándatakara tiempo vitin?
9 Jehová xa̱a̱ ki̱xáʼara sándatakara “ndiʼi ña̱ʼa ña̱ íyo chí ndiví ta saátu ña̱ íyo nu̱ú ñuʼú tasaá kiʼin ta̱ Cristo kuenta xíʼinña” (Efes. 1:10). Tu̱ʼun ña̱ “íyo chí ndiví” káʼa̱nña xa̱ʼa̱ na̱ xa̱a̱ nda̱kaxin Jehová ku̱ʼu̱n chí ndiví ña̱ kaʼndachíñuna xíʼin ta̱ Cristo. Ta tu̱ʼun ña̱ “íyo nu̱ú ñuʼú” káʼa̱nña xa̱ʼa̱ na̱ koo ndiʼi tiempo nu̱ú ñuʼú livi. Ndiʼi na̱yóʼo chíkaa̱nína ndee̱ xíʼin inkana ña̱ ná kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱a̱ ta náʼa̱na ña̱ vatá kúú ña̱ káʼa̱n ta̱ Ndi̱va̱ʼa.
10. ¿Ndáa ki̱ʼva chíndeétáʼan Jehová xíʼin na̱ yiví ña̱ kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱a̱? (Apocalipsis 14:6, 7).
10 ¿Ndáa ki̱ʼva sándataka Jehová na̱ yiví na̱ kúʼvi̱-ini xíni ña̱ nda̱a̱? Kéʼéraña tá nátúʼunyó xíʼin na̱ yiví ti̱xin predicación (kaʼvi Apocalipsis 14:6, 7). Ni xíniñúʼura na̱ yiví ña̱ natúʼunna xa̱ʼa̱ tu̱ʼún va̱ʼa, saátu na̱ ángel sándatakana na̱ yiví na̱ ndixa kúni̱ kunda̱a̱-ini xa̱ʼa̱ ña̱ nda̱a̱. Tá nátúʼun na̱ ñuu Ndióxi̱ xa̱ʼa̱ Jehová chíndeétáʼanna xíʼin na̱ yiví ña̱ ná kunda̱a̱-inina xa̱ʼa̱ra, ta saátu chíndeétáʼanna xíʼinna ña̱ ná kunda̱a̱-inina ta̱ Ndi̱va̱ʼa xíniñúʼura veʼe-ñuʼú vatá ña̱ ka̱ʼa̱nna ña̱ vatá xa̱ʼa̱ Jehová (Apoc. 18:2, 4). Ti̱xin loʼo tiempo ndiʼi-xa̱ʼa̱ veʼe-ñu̱ʼu vatá, ta na̱ kúʼvi̱-ini xíni Ndióxi̱ kivi ndasakáʼnunara nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ miíra (Apoc. 17:16).
11. ¿Ndáa ki̱ʼva ndakuniyó na̱ ndixa ndásakáʼnu Jehová?
11 Jehová sándatakara ndiʼi na̱ yiví ti̱xin ñuura ni nda̱a̱ ndáaka nu̱ú ke̱ena ni kúúna na̱ nda̱ʼví á na̱ ku̱i̱ká (Apoc. 7:9, 10). Tá nátúʼunyó xíʼinna xa̱ʼa̱ tu̱ʼun va̱ʼa kíʼinna kuenta ña̱ nda̱ni̱ʼína ña̱ nda̱a̱ ta kíxáʼana ndákutáʼanna xíʼin na̱ ñuu Ndióxi̱ (Mar. 13:10). Tá yáʼa tiempo kúnda̱a̱-iniyó ndáana kúú na̱ ndásakáʼnu Ndióxi̱ nda̱a̱ táki̱ʼva kúni̱ miíra ta ndáana va̱ása ndásakáʼnu miíra. Ta̱ profeta Malaquías xa̱a̱ ya̱chi̱ ni̱ka̱ʼa̱nra ña̱yóʼo: “Kuni tukundó ña̱ síín íyo na̱ nda̱kú-ini nu̱ú na̱ ndi̱va̱ʼa-ini, ña̱ síín íyo na̱ káchíñu nu̱ú Ndióxi̱ nu̱ú na̱ va̱ása káchíñu nu̱úra” (Mal. 3:18). Ña̱ kéʼé na̱ ndásakáʼnu Jehová ta saátu ña̱ nátúʼunna xíʼin na̱ yiví náʼa̱na ña̱ ndásakáʼnuna Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱.
12. ¿Ndáa ki̱ʼva chíndeétáʼanyó xíʼin Jehová ña̱ xi̱nu ña̱ kúni̱ra tá nátúʼunyó xíʼin na̱ yiví?
12 Tá nátúʼunyó xíʼin na̱ yiví xa̱ʼa̱ “tu̱ʼun va̱ʼa xa̱ʼa̱ Reino Ndióxi̱”. Saá kúú ña̱ ndíku̱nyó profecía ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ Jesús ta sáxi̱nuyóña (Mat. 24:14; 28:18-20). Xa̱ʼa̱ ña̱ kéʼéyó chiñu yóʼo ku̱a̱ʼání na̱ yiví na̱ íyo iníí saá ñuyǐví xáa̱na ndákundiku̱nna ta̱ Jesús, saátu kíxáʼana ndásakáʼnuna Ndióxi̱ ta̱ nda̱a̱, ta kivi keʼéna ña̱yóʼo ndiʼi tiempo. Tá kéʼéyó ña̱yóʼo saá chíndeétáʼanyó xíʼin Jehová ña̱ xi̱nu ña̱ kúni̱ra keʼéra. Iin ña̱ va̱ʼaní kúú ña̱ xíniñúʼu Jehová miíyó.
KÁNDIXAYÓ ÑA̱ SAXÍNUVA JEHOVÁ ÑA̱ NI̱KA̱ʼA̱NRA KEʼÉRA
13. ¿Ndáana kúú na̱ sáa̱níka-ini ta̱ Ndi̱va̱ʼa xínira ta nda̱chun?
13 Ta̱ ndi̱va̱ʼa sáa̱níra saáchi “ndáa si̱lóʼo kuití tiempo kíndo̱o ndaʼa̱ra”, ta ndiʼi-xa̱ʼa̱ ndiʼi ña̱ va̱ása va̱ʼa kéʼéra nu̱ú ñúʼu yóʼo (Apoc. 12:12, 13). ¿Ndáana kúú na̱ sáa̱níka-ini ta̱ Ndi̱va̱ʼa xínira? Na̱yóʼo kúú na̱ ku̱ʼu̱n chí ndiví, “na̱ ndíku̱n chiñu ña̱ xáʼnda Ndióxi̱, ta saátu nda̱kiʼinna chiñu ña̱ natúʼunna xa̱ʼa̱ ta̱ Jesús” (Apoc. 12:17; 14:12). Ta saátu sáa̱-inira xínira na̱ chíndeétáʼan xíʼin na̱yóʼo.
14. ¿Ndáaña kuu tá ná kixáʼa ta̱ Ndi̱va̱ʼa kanitáʼanra xíʼin na̱ ñuu Ndióxi̱? (Koto na̱ʼná ña̱ va̱xi chí nu̱ú kíxáʼa tutu yóʼo).
14 Tá ná ndiʼi-xa̱ʼa̱ Babilonia ña̱ káʼnu, na̱ kítáʼan xíʼin ta̱ Ndi̱va̱ʼa kixáʼana kanitáʼanna xíʼin na̱ ñuu Ndióxi̱, tasaá kixáʼa Armagedón (Apoc. 16:13, 14, 16). Ta̱ Jesús xíʼin na̱ kítáʼan xíʼinra sakákuna na̱ ñuu Jehová ta sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ndiʼi ña̱ va̱ása va̱ʼa ña̱ kéʼé ta̱ Ndi̱va̱ʼa (Apoc. 19:19-21). Ndiʼi-xa̱ʼa̱ ndiʼi na̱ kéʼé ña̱ kini xíʼin na̱ káʼa̱n ña̱ vatá (Apoc. 21:8). Ndiʼi na̱ yiví kunda̱a̱-inina ña̱ nda̱kúní íyo ña̱ kéʼé Ndióxi̱ ta ndiʼi tiempo káʼa̱nra ña̱ nda̱a̱.
Ti̱xin Armagedón ta̱ Jesús xíʼin na̱ kítáʼan xíʼinra kánitáʼanna xíʼin na̱ sáa̱-ini xíni Ndióxi̱. (Koto párrafo 14).
15. ¿Nda̱chun kivi kandíxayó ña̱ xi̱nuva ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n Jehová? (Isaías 65:16, 17; koto na̱ʼná).
15 Tiempo vitin na̱ yiví va̱ása vií kítáʼanna. Soo Jehová chíndeétáʼanra xíʼin na̱ ndásakáʼnu miíra ña̱ viíníka kutáʼanna. Saátu sándatakara na̱ kúʼvi̱-ini xíni ña̱ nda̱a̱ ta kǒo nda̱a̱ ni iin ña̱ʼa kivi kasi nu̱úra ña̱ chindeétáʼanra xíʼin na̱ ñuura (kaʼvi Isaías 65:16, 17). Kivi kandíxayó ña̱ xi̱nuva ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra kuu. Ña̱ ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ apóstol Pablo nu̱ú Romanos 8:38, 39 chindeétáʼanña xíʼinyó ña̱ kandíxayó ña̱yóʼo: “Ni tá ná kuviyó ni tá ná kutakuyó, nda̱a̱ ndáaka ña̱ʼa ná keʼé iin ángel á na̱ chíñu, ni ña̱ʼa ña̱ íyo vitin, ni ña̱ʼa ña̱ kúma̱ní kixi, ni ndee̱, ni ña̱ʼa ña̱ íyo chí nu̱ú súkun, ni ña̱ʼa ña̱ íyo chí nu̱ú kúnu, ni nda̱a̱ ndáaka ña̱ i̱xava̱ʼa Ndióxi̱, kǒo kivi sakúxíkáña miíyó nu̱ú ña̱ kúʼvi̱-ini Ndióxi̱ xínira miíyó, ta ña̱yóʼo kúú ña̱ ni̱na̱ʼa̱ ta̱ Cristo Jesús nu̱úyó”.
Ti̱xin ñuyǐví xa̱á va̱ása ndakaʼánkayó xa̱ʼa̱ tu̱ndóʼo ña̱ kúúmiíyó vitin. (Koto párrafo 15).
16. ¿Nda̱chun kándíxaún Jehová xíʼin ndiʼi níma̱ún?
16 Íyo ku̱a̱ʼáníva ña̱ʼa ña̱ chíndeétáʼan xíʼinyó ña̱ kandíxayó Jehová Ndióxi̱ ta̱ káʼa̱n ña̱ nda̱a̱. Ta̱yóʼo kúú ta̱ i̱xava̱ʼa miíyó ta kúni̱níra xínira miíyó, ta chíndeétáʼanra xíʼin ku̱a̱ʼání na̱ yiví ña̱ xa̱a̱na ndasakáʼnunara (Is. 60:22; Zac. 8:23). Jehová sáxi̱nuvara ña̱ ni̱ka̱ʼa̱nra keʼéra. Ta kúnda̱a̱-iniyó ti̱xin loʼo tiempo sandíʼi-xa̱ʼa̱ra ta̱ Ndi̱va̱ʼa xíʼin ña̱ vatá ña̱ káʼa̱nra. Ná ka̱ʼa̱nyó nda̱a̱ táki̱ʼva ni̱ka̱ʼa̱n ta̱ David: “Ná ndukáʼnu Jehová Ndióxi̱, [...] chi iinlá ta̱yóʼo kúú ta̱ kéʼé ña̱ʼa ña̱ ndákanda̱ní-iniyó xíʼin. Ndiʼi tiempo ná ndukáʼnu ki̱vi̱ra ña̱ káʼnuní ná kutú nu̱ú ñuʼú yóʼo xíʼin ndee̱ra” (Sal. 72:18, 19).
YAA 2 Ki̱vi̱ún kúú Jehová
a Salmo 31:2-5 “Ndakundee ta kuniso̱ʼo ña̱ káʼi̱n. Kama kixiún sakǎkún yi̱ʼi̱. Nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin yuku̱ nu̱ú kivi ka̱kui̱ saá koún, nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin veʼe ña̱ kútu̱ní ndási nu̱ú kivi ka̱kui̱ saá koún. 3 Saáchi nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin yu̱u̱ ña̱ káʼnuní ña̱ ndáa yi̱ʼi̱ saá íyoún; íyoún nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin ñuu ña̱ kútu̱ní ndási nu̱ú kivi koose̱ʼíi̱; xa̱ʼa̱ ki̱vi̱ún kuniʼún yichi̱ nu̱úi̱ ta kundaún yi̱ʼi̱. 4 Taváún yi̱ʼi̱ ti̱xin ñunú ña̱ chi̱ndúʼú se̱ʼéna ña̱ va̱ʼa tiinna yi̱ʼi̱, saáchi íyoún nda̱a̱ táki̱ʼva íyo iin ñuu ña̱ kútu̱ní ndási nu̱ú kivi koose̱ʼíi̱. 5 Ndátaxii̱ ña̱ tákui̱ ndaʼún. Sakǎku yi̱ʼi̱ Jehová Ndióxi̱ miíi̱, Ndióxi̱ ta̱ káʼa̱n ña̱ nda̱a̱”.
b Biblia kǒo káʼa̱nña ki̱vi̱ ángel ta̱ ndi̱va̱ʼa-ini. Káʼa̱nña xa̱ʼa̱ra ña̱ kúúra ta̱ Ndi̱va̱ʼa (ña̱ kúni̱ kachi “ta̱ káʼa̱n ña̱ vatá”) ta Satanás (kúni̱ kachiña “ta̱ íyo contra”).