Ka Pholoha “Leeto la Lefu”
Ho ea ka mantsoe a Louis Piéchota
BATSOALI ba ka ba fihlile France e ka leboea le basebetsi ba bangata ba merafo ba Mapolishe ka 1922. Joaloka bafalali bana ba bangata, e ne e le Mak’hatholike a matle. Leha ho le joalo, ha ke le lilemo li 11, ntate le ’mè ba tsoa Kereke e K’hatholike ’me ea e-ba Lipaki tsa Jehova, kapa Zloty Wiek kamoo Mak’hatholike a Mapolishe a neng a ba soma kateng (ka koranta ea bona ea “Golden Age”). E ne e le ka 1928. Ka baka leo, ho tloha bonyenyaneng ba ka, ke bile le thabo ea ho kopanela le ba bang ‘litaba tse molemo’ tse ka Mangolong a Halalelang.
Pelenyana Ntoa ea II ea Lefatše e qhoma, ke ile ka latsoa bopula-maliboho kapa boboleli ba nako e tletseng ka lekhetlo la pele. ’Na le metsoalle ea ka—kaofela ha rōna re le bahlano re le Mapolishe—ra jala molaetsa oa ’Muso metsaneng le metseng e sikileng le lebopo la Normandy. Ka nako eo re ne re sebelisa likramafono le lirekoto tsa lipuo tsa Bibele ka Sefora.
Hoba qhoebeshano e be teng ka 1939 le moea oa ntoa o phahame, batho ba mabifi motseng oa Arques la Bataille ba re tlaleha ho mapolesa. Batho ba motse ba ne ba nahanne hore likramafono tsa rōna ke lintho tse nkang lifoto. Kaha leleme la rōna le ne le utloahala hore ke la basele, mapolesa a nahana hore re lihloela tsa Majeremane ’me a re tšoara le ho re kenya chankaneng motseng oa likepe o haufi le moo oa Dieppe. Kamor’a matsatsi a 24 re le litlamong, ra tsamaisoa litseleng re tlamiloe ka mahlaahlela a tšoarahaneng ’me ra isoa khotla. Mokhopi o mabifi o ne o batla ho re lihela ka leoatleng. Empa moahloli a phakisa a hlokomela hore ha re na molato ’me a re lokolla.
TLAS’A THIBELO
Hang kamor’a hore mosebetsi oa Lipaki tsa Jehova o thibeloe ka Mphalane 1939, ke ile ka tšoaroa hape ’me ka ahloleloa likhoeli tse tšeletseng chankaneng, ke qosoa ka hore ka ntle ho molao ke bolela ka ’muso oa Molimo. Qalehong, ke ne ke beiloe boinotšing, chankaneng ea Béthune, ho se letho leo ke le balang. Libeke tse ngata hamorao, ha ke nahana hore joale ke tloha ke felloa ke monahano, molebeli oa chankane a ntlisetsa Bibele. Ka leboha Jehova haholo! Ka hopola ka hloho litemana tse ngata le likhaolo. Litemana tsena e bile matla a ntiisang matsatsing a tlang. Ha e le hantle, le kajeno nka ’na ka qotsa litemana tseo ke ileng ka ithuta tsona chankaneng ea Béthune.
Ka Tlhakola 1940, ka isoa kampong ea Le Vernet ke tlosoa Béthune ke ea ka boroa ho France moo bajaki ba “kotsi” ba neng ba koaletsoe ke baholo ba Mafora.
Selemo ka 1941, moifo oa Majeremane oa tla kampong ho tla nkōpa. Ba nkhutlisetsa motseng oa heso sebakeng se nkiloeng France e ka leboea, hore ke eo sebetsa moo morafong oa mashala. Ka tlhaho, ka sebelisa bolokolohi boo ke bo fumaneng bocha ho bolela litaba tse molemo tsa ’Muso oa Molimo. Empa ha ho tšoaroa Paki e ncha ’me ka booatla e bolella mapolesa a Mafora hore ke e file libuka tsa Bibele, ka tšoaroa hape ’me ka ahloleloa matsatsi a 40 chankaneng ea Béthune.
Hoba ke lokolloe, ka qala ho paka hape. Ha ke ntse ke etsa joalo motsaneng oa merafo oa Calonne-Ricouart, ka tšoaroa ka lekhetlo la bone ’me ka rōmeloa hape chankaneng ea Béthune. Moo Majeremane a ntšoara hobane ke ne ke hanne ho sebetsa lihora tse ka thōko le ka Sontaha morafong oa mashala ho tšehetsa boiteko ba ntoa ba Nazi.
MOTLAMUOA BELGIUM, HOLLAND LE JEREMANE
Majeremane a nkisa chankaneng ea Loos, haufi le Lille, ’me libeke hamoraonyana ka isoa chankaneng ea Saint-Gilles Brussels, Belgium.
Kamor’a moo, ka kenngoa litlamong Huy Citadel, haufi le Liége, Belgium, qetellong ka rōmeloa S’Hertogenbosch kapa Vught kampong ea mahloriso, e Netherlands. Moo ka ba motho feela—7045—’me ka neoa seaparo sa kampo se nang le lesela le khutlo li tharo le khethollang le neng le ntsebahatsa ke le Bibelforscher, kapa paki ea Jehova. Ka abeloa ho ea blokong 17-A.
Ruri ho bile thata ho ’na ho tsamaea ka maoto ke roetse feela lirifi tsa Madache. Maoto a ka a ne a choachoasela ke matsoabali a phunyehileng. Ka ho khothometseha hanyenyane feela, ke ne ke le kotsing ea ho rahuoa maqaqailaneng ke molebeli oa SS. Letlalo la ka la maoto la phakisa la tiea ’me ka tseba ho tsamaea kapele joaloka ba bang.
Ho ne ho le teng Lipaki tse ling tse 15 kampong eo. Ra bolelloa hore re ka lokolloa ka potlako, haeba feela re lumela ho saena pampiri eo ka eona re latolang tumelo ea rōna. Ha ho lea mong ho rōna ea ileng a ineela.
Ho tloha kampong ea mahloriso eo ea Netherlands ra qetella re isitsoe Jeremane. Re hlahletsoe joaloka likhomo ka matorokong, re le 80 ho le le le leng, ra qobelloa hore re eme ka matsatsi a mararo le masiu a mararo ntle ho lijo, metsi kapa mokhoa leha e le ofe oa ho ipholosa. Qetellong terene ea fihla Oranienburg, hoo e ka bang lik’hilomithara tse 30 ka leboea ho Berlin. Joale ra tlameha ho hlehla sebaka sa lik’hilomithara tse 10 ho ea lifemeng tsa lifofane tsa Heinkel, ka lintja tsa SS li re ja lirethe ha re khoehlisa. Rōna Lipaki ra khona ho ba hammoho.
Nakoana kamor’a moo ra isoa kaofela kampong ea mahloriso e haufi le moo ea Sachsenhausen. Moo, lesela la ka le likhutlo li tharo la neoa nomoro e ncha: 98827.
BOPHELO SACHSENHAUSEN
Ha re kena Sachsenhausen, ka utloa boima bo feletseng ba lepetjo leo mookameli oa SS Himmler a neng a laetse hore le bontšoe ka litlhaku tse khōlō ka kampong. Le re: “Arbeit macht frei” (Mosebetsi oa lokolla). Ke boikaketsi bo bokaakang! Koana, re ne re e-na le bolokolohi boo Manazi a neng a sa bo tsebe, bolokolohi bo tlisoang ke ’nete ea Bokreste. (Joh. 8:31, 32) Ka lintlha tse ling tsohle, bophelo Sachsenhausen bo ka tšoantšoa le bophelo ba bokhoba, tlala e tlang e iketlile, nyefolo le ho nyenyefatsoa.
Manazi a ne a tsoile letšolo ho ea bolaea Lipaki tsa Jehova kapa ho li liha. A fetse a bolaea tse ngata. Empa hoo e ne e le tlhōlo e loketseng ho Manazi, le ho hlōla ha tumelo le botšepehi bakeng sa Lipaki tse shoeleng.
Ha e le rōna ba bang, ho e-na le hore re robehe moeeng, ha rea ka ra lumella maemo a nyenyefatsang ho re thibela ho hlonepha bokhabane bo phahameng ba moea. Nka taba ea Moena Kurt Pape. O ne a laetsoe ho tsamaea le sehlopha sa mosebetsi se sebetsang femeng ea libetsa. A hana, a bolela hore o ’nile a loana ntoa ea Bokreste ntle ho lihlomo tsa nama ka lilemo tse 16 le hore joale a ke ke a silafatsa botšepehi ba hae. Ha e le hantle, o ne a bea bophelo ba hae kotsing ka ho hana. Ka ho makatsang, molaoli oa kampo a mo lumella ho ea sebetsa sebakeng se seng. Ka lekhetlo le leng, Moena Pape a khalemela hobane ke ne ke nkile bohobe lebakeng la kampo moo ke neng ke abetsoe ho sebetsa. Hona ke ho entse e le hore baena ba ka ba le ho hongatanyana hoo ba ka ho jang, empa a mpolella hore ho ka ba molemo ho lapa ho e-na le ho tlisetsa lebitso la Jehova thohako ka ho tšoaroa ka bosholu. Hona ha nkhahla haholo. Sontaha motšehare oa mantsiboea, ke ne ke sebeletsa ke le toloko bakeng sa Moena Pape, ea neng a atlehile ho tsosa khahleho molaetseng oa ’Muso har’a sehlopha sa batšoaruoa ba Marussia le Maukrainia. E, Moena Pape e ne e le mohlala o motle. Ka bomalimabe, a bolaoa phutuhung ea lithunya tse theohang lifofaneng tsa makhotla a Setsoalle pelenyana re lokolloa.
“LEETO LA LEFU”
Ka ’Mesa 1945 Makhotla a ka Bophirima a ne a tla a potlakile le sebakeng sa Berlin ho tloha ka bophirima, ’me Marussia a tla ka potlako le ka bochabela. Baeta-pele ba Manazi ba ithuta mekhoa e mengata ea ho felisa batšoaruoa ba likampo tsa mahloriso. Empa ho bolaea makholo a likete a batho le ho hleka litopo tsa bona ka nako ea matsatsi a seng makae ’me ba sa siee mohlala oa letho oa bokebekoa ba bona ba bosatane ha ipaka ho le thata haholo bakeng sa banna bana ba khopo. Eaba ba fihlela qeto ea ho bolaea ba kulang ’me ba kolokise ba bang ho ea motseng o haufi oa likepe, moo ba neng ba tla kenngoa ka likepeng tse neng li tla ba isa leoatleng ebe ba tebisoa ka tsona, ba isa batlamuoa lebitleng la metsi.
Ho tloha Sachsenhausen re ne re tlameha ho tsamaea lik’hilomithara tse ka bang 250 ho ea Lübeck. Ho ne ho reriloe ho re re tla tloha bosiung ba la 20-21 ’Mesa, 1945. Batšoaruoa ba ne ba tlameha hore ba bokelloe pele ka bochaba. Re ile ra leboha Jehova hakaakang, ka baka leo, ha rōna batšoaruoa ba Lipaki re laeloa hore re bokane ka ntlong ea ho rōkela! Re ne re le 230, re tsoa linaheng tse tšeletseng tse sa tšoaneng. Lipaki tse neng li kula ka tlung ea bakuli, eo batho ba ka ho eona ba neng ba tla bolaoa pele ho tsamauoa, tsa pholosoa ke baena ka ho bea bophelo ba bona kotsing ’me tsa isoa ka ntlong ea ho rōkela.
Batšoaruoa ba bang ba ne ba ferekane ho tlōla. Bosholu ba e-ba boholo. Ha e le rōna, ra tšoara “kopano,” ’me ra matlafatsana moeeng. Kapele, leha ho le joalo, nako ea rōna ea ho qala leeto le lelelele ea fihla, leo ho neng ho patoa hore re ea kampong e ’ngoe empa hantle re isoa lefung le lokisitsoeng la metsi. Lichaba tse sa tšoaneng tsa tloha ka lihlopha tsa batšoaruoa ba 600—pele Maczech, joale Mapole, joalo-joalo kaofela re le 26 000. Sehlopha sa Lipaki tsa Jehova sa tloha qetellong. MaSS a ne a re file koloinyana hore re e hule. Hamorao ka utloa hore e ne e nkile thepa eo MaSS a neng a e tlatlapile batšoaruoa. Ba tseba hore Lipaki tsa Jehova li ke ke tsa nka letho ho eona. Koloinyana eo ea e-ba tlhohonolofatso, hobane ba kulang le ba hōlileng ba tsebile ho lula ho eona le ho phomola ka nakoana nakong ea leeto. Ha e mong a fumana matla hape, o ne a theoha ’me a tsamaea ’me Paki e ’ngoe e fokolang haholo hore e ka tsamaea, e ne e nka sebaka sa hae, ha etsoa joalo ka libeke tse peli tsa “leeto la lefu.”
Ruri e ne e le “leeto la lefu” ka kutloisiso eohle e seng feela hobane qetello ea rōna e ne e le lebitla la metsi empa lefu le ne le nkha har’a tsela. Ba neng ba sitoa ho tsoela pele ba ne ba hlekoa ntle ho mohau ka kulo ea SS. Ba ka bang 10 700 ba ne ba tla felloa ke bophelo ba bona tseleng pele leeto le felella. Leha ho le joalo, ka lerato la Bokreste le boitelo, ha ho lea mong ho Lipaki ea ileng a sala tseleng ho bolaoa ke MaSS.
Lik’hilomithara tsa pele tse 50 e ne e le mahlomola. Marussia a ne a le haufi hoo re neng re utloa lithunya tsa oona. Baokameli ba rōna ba mosebetsi ba MaSS ba ne ba tšohile hore ba tla oela matsohong a Masoviete. Kahoo sebaka seo sa pele, ho tloha Sachsenhausen ho ea Meuruppin, la ipaka e le le qobellang motsamao le ileng la nka lihora tse 36.
Ke ne ke nkile lintho tse seng kae tsa ka tsa botho qalehong. Empa ha ke ntse ke khathala, ka ’na ka li lahla ka bonngoe ho fihlela ha ke setse le kobo eo ke neng ke ithata ka eona bosiu. Masiu a mangata a ne a robaloa ntle, ka makala le makhapetla ho re sireletsa mongobo. Bosiung bo bong, leha ho le joalo, ke tsebile ho robala setorong. Nahana kamoo ke ileng ka makala ha ke fumana buka ea Vindication (buka ea Watch Tower) e patiloe har’a furu! Hoseng ka le latelang beng ba rōna ba re fa lijo. Empa hoo e ne e le mohlolo. Kamor’a moo, ka matsatsi-tsatsi ho ne ho se seo re se jang kapa ho se noa, ntle ho limela tse seng kae tseo re neng re li fumana ’me re etsa tee ea litlama-tlama ka tsona bosiu, ha re emisa ho robala. Ke hopola ke bona ba bang bao e seng Lipaki ba batšoaruoa ba khorohela setopo sa pere e neng e bolaetsoe pel’a tsela ’me ba ja nama ea eona ho sa tsotellehe likotlo tsa balebeli ba SS, ba neng ba ba otla ka likutu tsa lithunya tsa bona.
Ka nako ena eohle, Marussia a ne a atamela ka lehlakoreng le leng le Maamerika ka lehlakoreng le leng. Ka la 25 ’Mesa, boemo bo ne bo ferekane hoo balebeli ba SS ba neng ba se ba sa tsebe hore na mabotho a Soviete a hokae kapa a Amerika. Eaba ba laela batšoaruoa kaofela hore ba bokane sebakeng se moru ka matsatsi a mane. Ha re le moo, ra ja bobatsi, metso le makhapetla a lifate. Tieho ena ea ipaka e le mohau, hobane hoja ra ’na ra tsamaea, re ka be re ile ra fihla Lübeck pele lebotho la Majeremane le oa ’me ra fella bolibeng ba Lebopo la Lübeck.
BOSIU BA HO QETELA
Ka la 29 ’Mesa, MaSS a etsa qeto ea ho tsamaisa batšoaruoa ho ea Lübeck. A tšepile hore re tla fihla moo pele makhotla a Marussia le Maamerika a fihla moo. Leeto la nka matsatsi a ’maloa, ’me ka nako eo re ne re atamela Schwerin, motse o lik’hilomithara tse 50 ho tloha Lübeck. Hang hape, MaSS a re kōpa hore re ipate morung. Ba ipaka e le bosiu ba ho qetela ba khapo. Empa ea e-ba bosiu!
Marussia le Maamerika a ne a kopela masalla a makhotla a Majeremane ’me liqhomane li ne li lla ka holim’a lihloho tsa rōna ka mahlakoreng ka bobeli. Ofisiri ea SS ea re eletsa hore re tsamaee re sa lebeloa ho ea makhotleng a Amerika, hole ka lik’hilomithara tse tšeletseng. Empa ra ho belaella, ’me kamor’a hore re rapele Jehova hore a re tataise, ra etsa qeto ea hore re tla hlola bosiu morung. Hamorao ra ithuta hore batšoaruoa ba ileng ba amohela tlhahiso ea ofisiri ena ’me ba leka ho ea mabothong a Amerika ba ile ba thunngoa ke MaSS. Ha shoa ba ka bang 1 000 bosiung boo. Ra leboha tšireletso ea Jehova haholo!
Leha ho le joalo, bosiu boo ba ho qetela Crivitz Wood e bile bo se nang khotso ho hang. Ha ntoa e ntse e atamela, balebeli ba rōna ba SS ba tšoha. Ba bang ba baleha har’a lefifi, ha ba bang ba ile ba pata seaparo sa bona le lihlomo, ba apara seaparo se metsero se nkiloeng litopong tsa batšoaruoa ba shoeleng. Ba ileng ba tsejoa ba bolaoa ke batšoaruoa ba neng ba fumane lihlomo tse siiloeng. Pherekano e le khōlō haholo! Batho ba ne ba balehela koana le koana ’me likulo li fofa hohle. Empa Lipaki tsa ipoloka hammoho ’me tsa hlōla boima tlas’a tšireletso ea Jehova ho fihlela hoseng ka le hlahlamang.
Ra hlalosa teboho ea rōna ho Jehova ka Qeto e nkiloeng ka la 3 Motšeanong, 1945. Re ne re tsamaile lik’hilomithara tse ka bang 200 ka matsatsi a 12. Ho batšoaruoa ba 26 000 ba tlohileng kampong ea mahloriso ea Sachsenhausen ‘leetong leo la lefu’ ke ba ka bang 15 000 ba ileng ba pholoha. Leha ho le joalo e mong le e mong ho Lipaki tse 230 tse neng li tlohile kampong a feta tlokotsi eo a phela. Ea e-ba topollo e hlollang hakaakang!
HO TSOELA PELE LEETONG
Ka la 5 Motšeanong, 1945, ka kopana le makhotla a Amerika, ’me ka la 21 Motšeanong, ka fihla lapeng Harnes, ka leboea ho France. Ke ne ke pholohile “leeto la lefu,” ’me ruri ka ba le kabelo boikutlong bo boletsoeng ke Davida ho Pesaleme ea 23:4: “Leha nka tsamaea khohlong ea moriti oa lefu, nke ke ka tšoha bobe leha bo le bong, hobane u na le ’na; lere la hao le seikokotlelo sa hao ke tsona tse ntšelisang.”
“Leeto la lefu” ho tloha Sachsenhausen le ipakile e le karolo e le ’ngoe feela ho feta tsamaisong ea hona joale ea lintho ho ea pakaneng ea bophelo. Thabo ea ka e bile khōlō ho kopaneleng ‘litaba tse molemo’ ho tloha ka nako eo. Joalokaha Jehova a ile a ntumella ho pholoha leeto leo le tšabehang, thapelo ea ka ke hore, ’na, mosali oa ka le bana ba bararo re tla tsoela pele ho tsamaea tseleng e tšesaane e isang bophelong, re qoba likoti tse ka ho le letona le ka ho le letšehali.—Matt. 7:13, 14; Esa. 30:20, 21.
[’Mapa o leqepheng la 9]
(Ha u batla ho bona boitsebiso bo hlophisitsoeng hantle, sheba sengoliloeng)
TSELA E LEFUNG
’Mesa 20, 21, 1945
Ho tlohuoa KAMPONG EA SACHSENHAUSEN le mabothong a mosebetsi a HEINKEL
Schwerín
Crívítz Wood
Crívítz
Zapel Wood
Below Wood
Ravensbrück
Wittstock
Neuruppín
Oraníenburg
Sachsenhausen
Heinkel
Berlin