Saulo—Pinili nga Garamiton han Ginoo

HI SAULO han Tarso amo an peligroso nga kaaway han mga sumurunod ni Kristo. Kondi an Ginoo nag-andam hin iba nga tidaraon para ha iya. Hi Saulo an magigin makatirigamnan nga representante ha buruhaton nga nakontra hiya hinduro. Nagsiring hi Jesus: “Ini nga tawo usa nga akon pinili nga garamiton, nga magdadara han akon ngaran ha atubangan han mga Hentil, ngan ha mga kahadian, ngan ha mga anak ni Israel.”—Buhat 9:15.

An kinabuhi ni Saulo sugad nga “parapasipara” bug-os nga nabag-o han ginpakitaan hiya hin kalooy ngan nagin “pinili nga garamiton” han Ginoo Jesu-Kristo. (1 Timoteo 1:12, 13) An mga kusog nga nagpagios ha pakigbahin ha pagbato kan Esteban ngan iba nga mga pag-atake ha mga disipulo ni Jesus nabalhin ngadto ha naiiba gud nga mga tumong han hi Saulo nagin an Kristiano nga apostol Pablo. Matin-aw nga nakita ni Jesus an maopay nga mga kuwalidad kan Saulo. Ano nga mga kuwalidad? Hin-o hi Saulo? Paonan-o an iya gintikangan nakahimo ha iya nga angayan basi gamiton ha pagpauswag han totoo nga pagsingba? May mahibabaroan ba kita tikang ha iya eksperyensya?

An Gintikangan nga Pamilya ni Saulo

Ha panahon han ginpatay hi Esteban katapos gud han Pentekostes 33 K.P., ‘batan-on’ pa hi Saulo. Han magsurat kan Filemon han mga 60-61 K.P., “tigurang na” hiya. (Buhat 7:58; Filemon 9) Nagsugyot an mga eskolar nga, sumala ha kadaan nga pagkuwenta han mga edad, an ‘batan-on’ posible mangahulogan nga an edad butnga ha 24 ngan 40, samtang an “tigurang na” tikang ha 50 tubtob ha 56 anyos. Salit hi Saulo posible nga natawo mga pipira la ka tuig katapos matawo hi Jesus.

An mga Judio hadto naukoy ha damu nga mga bahin han kalibotan. An pagin-bihag, pagkauripon, pagpabaya, negosyo, ngan boluntaryo nga pagdayo ha iba nga lugar amo an mga hinungdan han ira pagpatlaag tikang ha Judea. Bisan kon an iya pamilya mga Judio nga nagpatlaag, ginpabug-atan ni Saulo an ira pagsunod ha Balaud, nasiring nga hiya “ginsirkumsisyonan ha ikawalo ka adlaw, ha katulinan ni Israel, ha panon ni Benjamin, Hebreohanon ha mga Hebreohanon; nahitutungod ha Kasugoanan, . . . Pariseo.” Mayada hi Saulo pariho Hebreo nga ngaran sugad nga bantogan nga membro han iya tribo—an siyahan nga hadi han Israel. Sugad nga Romano tikang ha katawo, hi Saulo han Tarso mayada liwat Latin nga ngaran, Paullus.—Filipos 3:5; Buhat 13:21; 22:25-29.

An katawo ni Saulo sugad nga Romano nangangahulogan nga usa han iya lalaki nga mga kaapoy-apoyan nagkaada pribilehiyo han pagkatuminungnong. Paonan-o? Mayada pipira nga mga posibilidad. Gawas han pakapanunod han pagkatuminungnong, mahimo ito ihatag ha mga indibiduwal o grupo tungod han maopay nga mga buhat, tungod han politikal nga kuwalidad, o sugad nga balos para han naiiba nga serbisyo ha Estado. An usa ka uripon nga nakapalit han iya kagawasan tikang ha usa nga Romano, o usa nga ginluwas hin usa nga tuminungnong ha Roma, magigin Romano mismo. Sugad man an membro hadto han kasundalohan han mapagawas tikang ha mga sundalo han Roma. Maabot an panahon nga an mga nitibo nga nag-uukoy ha Romano nga mga teritoryo magigin mga tuminungnong. Gin-unabi liwat nga ha pipira ka mga peryodo an pagkatuminungnong mapapalit ha daku nga kantidad hin salapi. Diri-hinbabaroan kon paonan-o an pagkatuminungnong sinulod ha pamilya ni Saulo.

Maaram kita nga hi Saulo tikang ha Tarso, an sentro nga siyudad ngan an kapital han probinsya han Roma han Silisia (yana ha sur han Turkey). Bisan kon an daku Judio nga komunidad naukoy hito nga lugar, an kinabuhi didto nagtugot liwat nga mahibaro hi Saulo ha Hentil nga kultura. Daku ngan mainuswagon nga siyudad an Tarso nga bantogan sugad nga sentro han Hellenistiko, o Gresyahanon nga pagturun-an. An mga pagbanabana nagsusumat nga an siyahan-siglo nga populasyon aada ha butnga han 300,000 ngan 500,000. Ito an sentro han negosyo ha importante nga aragian butnga han Asia Minor, Sirya, ngan Mesopotamia. Nag-uswag an Tarso tungod ha komersyo ngan ha pagkamabungahon han nakapalibot nga kapatagan, nga an kadak-an nga produkto amo an lugas, alaksiw, ngan lino. Tikang ha mainuswagon nga industriya han tela nagtikang an panapton nga buhok-han-kanding nga ginhimo nga mga tolda.

An Edukasyon ni Saulo

Hi Saulo, o Pablo, naghimo hin desente nga tagana para ha iya kalugaringon ngan ginsuportahan an iya misyonero nga buruhaton pinaagi han paghimo hin mga tolda. (Buhat 18:2, 3; 20:34) An negosyo han paghimo hin tolda ordinaryo la ha iya natawohan nga siyudad, ha Tarso. Posible nga nahibaro hi Saulo ha paghimo hin tolda tikang ha iya amay han batan-on pa hiya.

An kahibaro ni Saulo ha yinaknan—labi na an iya kaabtik ha Griego, an komon nga yinaknan han Romano nga Imperyo—napamatud-an liwat nga birilhon ha iya pagmisyonero nga buruhaton. (Buhat 21:37–22:2) An mga nag-usisa han iya mga sinurat nasiring nga ekselente an iya Griego. Diri-kadaan an iya bokabularyo kondi, lugod, pariho ha Septuagint, an Griego nga hubad han Hebreo nga Kasuratan nga agsob niya ginkukotar ngan ginagamit. May kalabotan hini nga ebidensya, ginhunahuna han magkalainlain nga mga eskolar nga kinarawat hi Saulo hin maopay nga edukasyon ha elementarya ha Griego, bangin ha Judio nga eskwelahan. Hadto nga panahon an maoroopay nga edukasyon—labi na an Griego nga edukasyon—diri libre; sugad han naandan, nagkinahanglan ito hin pipira materyal nga suporta,” siring han eskolar nga hi Martin Hengel. Salit an edukasyon ni Saulo nagpapasabot nga nagtikang hiya ha bantogan nga pamilya.

Posible nga han diri pa hiya sobra 13 anyos, ginpadayon ni Saulo an iya pag-eskwela ha Jerusalem, mga 840 kilometro tikang ha balay. Gintutdoan hiya ni Gamaliel, usa ka bantogan ngan gintatahod nga magturutdo han tradisyon han Pariseo. (Buhat 22:3; 23:6) Adto nga mga pag-aram, nga maipapariho ha edukasyon ha unibersidad yana nga adlaw, nag-abri han higayon basi makab-ot an kabantogan ha Judaismo.a

Ginamit hin Maopay an mga Abilidad

Tungod kay natawo ha Judio nga pamilya ha Hellenistiko ngan Romano nga siyudad, kaapi hi Saulo ha tulo nga sosiedad. An pagtubo ha siyudad nga mayada damu nga yinaknan sigurado nga nakabulig ha iya nga magin “ngatanan nga mga butang, tungod ha ngatanan nga mga tawo.” (1 Korinto 9:19-23) An iya Romano nga pagkatuminungnong nagtugot ha iya ha legal nga pagdepensa ha iya ministeryo ngan dad-on an maopay nga sumat ha atubangan han hitaas nga awtoridad ha Romano nga Imperyo. (Buhat 16:37-40; 25:11, 12) Siyempre, an gintikangan, edukasyon, ngan personalidad ni Saulo hinbabaroan han binanhaw nga hi Jesus, nga nagsiring kan Ananias: “Lakat, kay ini nga tawo usa nga akon pinili nga garamiton, nga magdadara han akon ngaran ha atubangan han mga Hentil, ngan ha mga kahadian, ngan ha mga anak ni Israel. Kay akon ipakikita ha iya kon mationan-o kadagku nga mga bagay, nga iya pag-aantuson tungod han akon ngaran.” (Buhat 9:13-16) Han gintugwayan ha husto nga direksyon, an kadasig ni Saulo amo an instrumento ha pagpasarang han mensahe han Ginhadian ngadto ha higrayo nga mga teritoryo.

An pagpili ni Jesus kan Saulo para ha espesyal nga komisyon usa ka naiiba nga hitabo ha Kristiano nga kasaysayan. Kondi, an ngatanan nga mga Kristiano yana nga adlaw mayada tagsa nga mga abilidad ngan mga kinaiya nga epektibo nga magagamit ha pagpasarang han maopay nga sumat. Han hinsabtan ni Saulo an katuyoan ni Jesus ha iya, waray hiya magdumiri. Ginbuhat niya an ngatanan basi maipakilala an mga interes han Ginhadian. Totoo ba ito ha imo?

[Footnote]

[Kahon/Retrato ha pahina 30]

Pagrehistro Ngan Sertipiko han Romano nga Pagkatuminungnong

An pagrehistro han lehitimo nga mga anak han Romano nga mga tuminungnong gintukod ni Augusto nga may duha nga balaud nga iginpasa han ika-4 ngan ika-9 K.P. An pagrehistro kinahanglan himoon ha sulod hin 30 ka adlaw tikang ha katawo. Ha mga probinsya, an pamilya kinahanglan maghimo hin deklarasyon ha atubangan han usa nga opisyal ha angayan nga opisina han rekord han publiko, nga nagsusumat nga lehitimo an bata nga mayada Romano nga pagkatuminungnong. An mga ngaran han mga ginikanan, an sekso ngan ngaran han bata, ngan an petsa han katawo irirehistro liwat. Bisan antes pa hini nga mga balaud, an pagrehistro han mga tuminungnong ha ngatanan Romano nga mga munisipalidad, mga kolonya, ngan mga distrito gin-uutro kada lima ka tuig pinaagi han sensus.

Salit an kahimtang han tawo makikilala pinaagi han gintirok nga mga dokumento nga nakatago hin maopay. An kompirmado nga mga kopya han sugad nga mga rekord mahimo makuha ha porma han madadaradara nga nakataklob nga kahoy (mapipilo nga mga tabla). Ha opinyon han pipira nga mga eskolar, han nag-angkon hi Pablo han Romano nga pagkatuminungnong, bangin naipakita niya an sertipiko nga nagpapamatuod. (Buhat 16:37; 22:25-29; 25:11) Tungod kay ginhuhunahuna an Romano nga pagkatuminungnong nga mayada haros ‘sagrado nga kuwalidad’ ngan nagtutugot ha tawo hin damu nga mga pribilehiyo, an pagpalsipikar han sugad nga mga dokumento usa gud ka seryoso nga sala. An pagpalsipikar han pangirilal-an han usa nga tawo sisirotan hin kamatayon.

[Ginkuhaan]

Historic Costume in Pictures/Dover Publications, Inc., New York

[Kahon/Retrato ha pahina 31]

An Romano nga Ngaran ni Saulo

An ngatanan nga lalaki nga tuminungnong han Roma mayada ha minos tulo ka bahin ha iya ngaran. Mayada hiya ngaran, apelyido (nga konektado ha iya tribo, o gens), ngan agnay. Usa nga bantogan nga ehemplo amo hi Gaius Julius Cesar. An Biblia waray maghatag hin bug-os Romano nga mga ngaran, kondi an sekular nga mga surok nagsusumat ha aton nga hi Agripa amo hi Markos Julius Agripa. Hi Galion amo hi Lucius Junius Gallio. (Buhat 18:12; 25:13) An Kasuratanhon nga mga ehemplo han kataposan duha han tulo nga ngaran han tawo amo an Ponsio Pilato, (inskripsyon ha ubos), Sergio Paulo, Claudio Lisias, ngan Porsio Pesto.—Buhat 4:27; 13:7; 23:26; 24:27.

Diri masisiguro kon an Paullus amo an siyahan nga ngaran o agnay ni Saulo. Ordinaryo la an diri-pormal nga pagdugang hin lain nga ngaran nga mahimo tawagon an tawo han iya pamilya ngan mga kakilala. Kondi, an diri-Romano nga ngaran pariho han Saulo mahimo gamiton sugad nga kasaliwan. “An [Saulo] diri angay sugad nga Romano nga ngaran,” siring han usa nga eskolar, “kondi angayan gud ito nga agnay sugad nga pangirilal-an han Romano nga tuminungnong.” Ha mga lugar nga damu an yinaknan, an mga kahimtang an magsisiguro kon hain han iya mga ngaran an bangin pilion han tawo nga gamiton.

[Ginkuhaan]

Retrato han Israel Museum, ©Israel Antiquities Authority