Eufrates—Ania ti Ammoyo Maipapan iti Daytoy a Karayan?
TI Eufrates ti kaatiddogan ken kapatgan a karayan iti abagatan a laud nga Asia. Iti lenguahe a Turko, maawagan dayta iti Firat Nehri—nagan nga umarngi unay iti Hebreo a Perathʹ ken iti Daan a Persiano nga Ufratu. Iti Genesis 2:14 ti damo a nakadakamatan ti Eufrates kas maysa kadagiti uppat a karayan nga aggubuay idi idiay Eden.
Beddeng ti Naituding a Teritoria ti Israel
Iti imbaga ti Dios ken Abraham, intulagna a ti bin-i ni Abraham ti pangtedanna iti daga “manipud iti karayan ti Egipto agingga iti dakkel a karayan, ti karayan Eufrates.” (Genesis 15:18) Dayta a kari ket naulit a naibaga iti nasion ti Israel. (Exodo 23:31; Deuteronomio 1:7, 8; 11:24; Josue 1:4) Dakamaten ti 1 Cronicas 5:9 nga adda sumagmamano a kaputotan ni Ruben sakbay ti panagturay ni David, a nangpalawa iti pagnaedanda “agingga iti sumrekan ti maysa idiay let-ang iti karayan Eufrates.” Nupay kasta, yantangay ti Eufrates ket agarup 800 a kilometro ti kaadayona no iti “daya ti Galaad” ti dumaliasatan, mabalin a kayat a sawen laeng dayta a pinalawa dagiti Rubenita ti teritoriada iti daya ti Galaad a dumanon agingga iti igid ti Desierto ti Siria. (1 Cronicas 5:10) Dayta a desierto ket aglayon agingga iti Eufrates. (“Agingga iti pagserkan ti desierto iti daytoy a deppaar ti Eufrates,” kuna ti Revised Standard Version; sigun met iti The Jerusalem Bible, “agturong iti pangrugian ti desierto nga agpatingga iti karayan Eufrates.”) Agparang ngarud a damo a naan-anay a natungpal ti kari ni Jehova bayat dagiti panagturay da David ken Solomon idi a limmawa dagiti beddeng ti pagturayan ti Israel a mangiraman iti Aramaeano a pagarian ti Zoba ket iti kasta, dimmanon kadagiti igid ti Eufrates a nabatad nga iti benneg a mangunor iti makin-amianan a Siria. (2 Samuel 8:3; 1 Ar-ari 4:21; 1 Cronicas 18:3-8; 2 Cronicas 9:26) Gapu iti kinalatakna, masansan a ti laeng pangawag iti dayta ket “ti Karayan.”—Josue 24:2, 15; Salmo 72:8.
Dagiti Gubuayan ken Pagay-ayusanna
Ti Eufrates nga agarup 2,700 a kilometro ti kaatiddogna ket addaan iti dua a kangrunaan a gubuayan. Ti umuna ket pagaammo kas ti Kara Su. Mangrugi dayta iti amianan a daya a Turkia, nga agarup 100 a kilometro manipud abagatan a daya iti nagsulian ti Nangisit a Baybay. Ti Murat Nehri ti maikadua, a ti dandanumna ket aggubuay iti agarup nagtengngaan ti Danaw Van ken Bantay Ararat. Ti agarup nagtengngaan dagitoy dua a karayan ti ayan ti ginget ti Karayan Araks, a pagarupen ti dadduma kas nainaig iti Karayan Gihon iti Genesis 2:13. Gistay agbatog dagiti pagay-ayusan ti Kara Su ken ti Murat Nehri a mangun-unor iti turong nga agpalaud agingga nga agtiponda iti asideg ti siudad ti Keban, iti kangato nga agarup 610 a metro manipud iti patar ti baybay.
Manipud iti dayta a disso, dagiti nagtipon nga ayus buklenda ti mismo a Eufrates. Kalpasan ti pananglasatna iti agarup 640 a kilometro a kabambantayan manipud nangrugianna a gubuayan ti dandanum ti Murat Nehri, agsikko itan nga agpaabagatan iti kawatiwat nga agarup 480 a kilometro. Bayat dayta, agsardesardeng ti panagayusna gapu iti nadumaduma a dissuor ken sariap, agingga a kamaudiananna, tumpuar iti tanap ti Siria iti asideg ti disso ti kadaanan a Carquemis (Jerablus itan).
Ababaw a Pagballasiwan Idiay Carquemis
Binantayan ti Carquemis ti ababaw a disso a maar-aramat kas kangrunaan a pagballasiwan dagiti buyot wenno dagiti sangkakuyogan a managbiahe a lumasat manipud amianan a Mesopotamia nga agturong iti amianan a Siria. Ti Carquemis ket maysa a kangrunaan a sarikedked a siudad nga inturayan ti Asiria idi agangay. (Isaias 10:5-9) Sinakup ni Faraon Necoh ti siudad idi agarup 629 K.K.P., a nakibakal iti buyot ni Josias idiay Megiddo ket pinapatayna dayta nga ari ti Juda bayat nga agturturong sadiay. (2 Ar-ari 23:29; 2 Cronicas 35:20-24) Iti nagbaetan ti tallo ken uppat a tawen kalpasanna (625 K.K.P.), binallasiw dagiti buyot ni Nabucodonosor ti Eufrates ket inabakda dagiti Egipcio idiay Carquemis, a nangrugian ti naan-anay a panagkapuy ti aniaman a panangituray ti Egipto iti Siria agingga iti Palestina.—Jeremias 46:2, 6, 10; 2 Ar-ari 24:7.
Manipud Carquemis Agingga iti Gulpo ti Persia
Ti Eufrates nga adda iti abay ti Carquemis ket agarup 160 a kilometro laeng manipud iti Baybay Mediteraneo. Nupay kasta, ti karayan kalpasanna ket agsikko ken surotenna ti abagatan a daya nga ayus, nga agturong iti Gulpo ti Persia, iti kawatiwat a nasurok a 1,100 a kilometro. Ti “makintengnga” a benneg ti Eufrates dumanon manipud Carquemis agingga iti siudad ti Hit, iti rehion dagiti abut ti bitumen, sa pumegges ti ayusna gapu iti dandanum dagiti karayan Balikh ken Khabur. Iti baba ti Hit, lumasat ti karayan iti nadam-eg a tanap ti Mesopotamia, ket iti agarup 80 a kilometro iti baba ti Hit, iti kabangibang ti Baghdad, umasideg dayta iti Karayan Tigris iti distansia nga 40 a kilometro iti nagbaetanda. Iti daytoy makimbaba a benneg ti Eufrates, ti karayan ket agwaras kadagiti nalawa nga aluguog ken kadagiti nadadael a kanal, sa bumannayat ti ayusna.
Kamaudiananna, agtipon ti Eufrates ken ti Tigris iti asideg ti Basra. Manipud iti dayta a pagsabtan agingga iti Gulpo ti Persia, ti ayus ket pagaammo kas ti Shatt-al-Arab. Sigun ken Pliny ken iti dadduma pay a nagkauna a historiador, idi damo adda bukod a pagruaran ti Eufrates nga agturong iti baybay ken nakasina dayta iti pagruaran ti Tigris. (Natural History, VI, XXVI, 128-131) Patien ti kaaduan a gapu iti lan-ak a naurnong ti dua a karayan, napataud ti delta a rehion iti surong ti Gulpo ti Persia, ket ti sigud nga igid ti baybay naglayon iti ad-adayo pay a disso iti amianan, a nalabit nadanonna idi ti kadaanan a siudad ti Ur dagiti Caldeo, ti dati a pagnanaedan ni Abraham.
Iti Setiembre, umababaw unay ti Eufrates sa in-inut nga umadalem agingga iti Mayo, ti tiempo a kalkalainganna ti kaadalemna. Gapu kadagiti agrunaw a niebe, masansan nga aglayus kabayatan ti primavera. Ti tinawen nga iyaapaw ti Eufrates ken Tigris ti awan duadua a nakaibatayan ti panangiladawan ni Isaias iti Babilonia kas “let-ang ti baybay.” (Isaias 21:1, 2) Idi un-unana, nakontrol ti kastoy a panaglayus babaen kadagiti dike ken aribengbeng a nagayusan ti dandanum nga agturong kadagiti kanal ti irigasion ken pagurnongan a labneng. Dagita a kanal ti mangbukel iti maysa a sistema dagiti agkakamang nga irigasion iti nagbaetan ti Eufrates ken Tigris a nangipasigurado nga adu ti maapit iti kaaduan a paset ti makimbaba a Babilonia. Iti panaglabas ti adu a siglo, kaaduanna a nabangenan ken nagbalin a barado dagiti kanal isu a bimmassit ti maapit; ti pannakaurnong ti asin iti daga gapu iti danum ti irigasion ti maysa met a makagapu iti in-inut a pannakadadael ti sigud a nadam-eg a ginget.
Dagiti Kangrunaan a Siudad
Adu kadagiti kadaanan a siudad, a pakairamanan ti Ur, Erec, Kis, ken Babilonia ti adda kadagiti igid ti Eufrates. Agparang a medio nagpalauden ti ayus ti karayan, isu a kaaduan kadagiti kadaanan a disso ket adda itan iti sumagmamano a kilometro iti daya dayta.
Idi damo, naibangon ti dakkel a siudad ti Babilonia iti pamay-an a sinakawna ti Eufrates, ket naaramat ti dandanum ti karayan tapno mapataud ti akaba ken nauneg a kanal a mangpalikmut iti siudad ken tapno maporma ti maysa a sistema ti agkakamang a kanal iti las-ud dagiti pader ti siudad. Idi naparmek ti Babilonia idi 539 K.K.P., binaliwan ni Ciro ti pagayusan ti Eufrates tapno malasat dagiti buyotna ti lansad ti karayan agingga a makastrekda iti di nakadlaw a siudad. Iti kasta, ‘nagmaga’ ti dandanum ti Eufrates. (Isaias 44:27, 28; 45:1) Iti mangisimbolo a pamay-an, kasta met laeng ti naipadto nga ibunga ti pannakaiparukpok ti maikanem a ‘malukong’ ti anghel iti “dakkel a karayan ti Eufrates,” kas nadeskribir iti Apocalipsis 16:12. Deskribiren ti sumaruno a kapitulo ti pannakadadael ti simboliko a “Babilonia a Dakkel,” a makuna a “situtugaw iti adu a danum” a mangirepresentar kadagiti ‘ili, bunggoy, nasnasion ken pagsasao.’—Apocalipsis 17:1, 5, 15-18.
Maysa a Lindoras—Sinarungkaran ni Jeremias
Nagserbi ti Karayan Eufrates kas ti makin-amianan a lindoras ti mapagsupsupiatan a rehion ti Palestina ken Siria, a nakaigapuan ti panaggubat ti Egipto ken Babilonia. Idi tiempo ti Imperio ti Persia, nagserbi met dayta a mamaglasin iti Daya ken Laud, kas ipasimudaag ti sasao nga “iti labes ti Karayan.” (Esdras 4:10, 11; 5:3; 6:6; Nehemias 2:7) Idi agangay, nagbalin met ti Eufrates a makindaya a beddeng ti Imperio ti Roma.
Mapagsusupiatan ti teksto iti Jeremias 13:1-7. Ngamin, iti maysa a panagdaliasat ni Jeremias manipud Jerusalem agingga iti karayan Eufrates, uray laeng iti kaasitgan a disso dayta a karayan iti abagatan ti Carquemis, kaipapanan daytan ti panagdaliasatna iti nasurok a 1,000 a kilometro iti agpapan agawid. Nupay kasta, ipasimudaag ti teksto a mabalin a namindua nga inaramidna dayta a panagdaliasat (nupay saan a nadakamat ti kabayag ti tiempo iti nagbaetan dagitoy). Ti Jewish Publication Society letra-por-letra nga impatarusna laeng daytoy a Hebreo a sao kas “Perath,” ket patien ti dadduma a saan a ti Eufrates ti matuktukoy no di ket ti ili ti Para, iti asideg ti Anatot, sumagmamano a kilometro manipud Jerusalem. (Josue 18:23) Nupay kasta, ti mamimpat a pannakadakamat ti nagan a Perathʹ (Eufrates) iti salaysay nabatad nga ipakitana a ti nainaganan a lugar ket naisangsangayan ti pannakainaigna iti naimpadtuan a ladawan a maidemdemostra, idinto ta no mainaig iti dayta a pasamak, gistay awan a pulos ti espesipiko a pateg a maipaayna ti di pagaammo a purok ti Para. Nupay adda dagiti mangibaga a ti Hebreo a sao a na·harʹ (karayan) ket saan a nausar mainaig iti Perathʹ iti daytoy a teksto, imutektekan met nga uray iti Jeremias 51:63, awan ti nadakamat a kasta ngem nabatad a ti Karayan Eufrates ti matuktukoy. Gapuna, agparang nga awan ti naimbag a rason tapno ipapan a sabali pay a banag ti tuktukoyen ti salaysay iti Jeremias 13:1-7 malaksid iti Karayan Eufrates.
Posible unay a ti panangilemmeng ni Jeremias iti sinturon iti asideg ti karayan ket naaramid iti rehion iti Eufrates a gagangay a pagballasiwan dagiti buyot ti Babilonia nga iturturayan idi ni Nabucodonosor iti panagmartsada a nagtungpal kamaudiananna iti pannakalangalang ti Juda ken Jerusalem. Aniaman ti kasasaad, ti naminsan wenno ti mabalin a namindua a panagdaliasat ni Jeremias a nagpa-Eufrates ket sigurado a nagserbi koman kas nabileg a pakdaar kadagiti umili ti pagarian ti Juda a rinuker iti naespirituan.—Idiligyo ti Jeremias 2:18, 19.