John Wycliffe ’Muelli oa Bibele

TULONG ea Manyesemane ea Leicestershire, nōka ea Swift e phalla ka khutso har’a masimo le mekhoabo, e feta motseng oa Lutterworth. Qetellong, nōkana ena e kena nōkeng ea Avon haufi le Rugby e Warwickshire. Kajeno, ho thata ho amahanya pono ea khutso le tse ling tsa liketsahalo tsa lilemong tse fetileng tse 600. Ketsahalo e ʼngoe e khethehileng ke e makatsang hoo e ntseng e tsotisa batho ba likelello li tsitsitseng le kajeno.

Mohlomong ha re nahane letho ka bolokolohi ba rōna ba ho bala Bibele, empa ho ne ho fapane haholo mehleng ea John Wycliffe. Ka ho nahanisisa ka tse ling tsa liketsahalo tse sisimosang tse ileng tsa ama nōka ea Swift, re ka ananela haholoanyane bolokolohi ba rōna ba ho ithuta Mangolo a Halalelang.

Mehleng e Bohareng mobu o ne o laoloa ke borena England. Bophelo ba metsana kapa ba metse bo ne bo qalikane haholo, ka morenana a laola batho. O ne a hloka karolo e khōlō ea tšebetso ea bona bakeng sa bolokolohi bo lekanyelitsoeng ba ho sebetsa liratsoana tsa bona. Matlo a manyenyane a balemi a ne a fapana hole le matlo a maholo a ba ruileng ba nang le masimo a maholo. Ba haelloa ke thuto ba bile ba hloka tsebo ka baka leo, balemi ba ne ba tletse tšabo le tumela-khoela, tse neng li qobelloa haholo ke mafu a seoa le tlala tse ileng tsa fella ka lefu la seoa la 1349. Tšusumetso ea Kereke le libaka tsa boitlami le eona e ne e hatella haholo.

Ka monyetla o fokolang oa ho ithuta, baprista ba lipharishe ba ne ba atisa ho hloka tsebo joaloka balemi. Bo-frere le bamonke, ka lehlakoreng le leng, ba laola bophelo ba batho ba moea. Ba ne ba tsamaea har’a batho ba bolela ‘libe tse supileng tse bolaeang’ le ho ntša ho bona limpho le linyehelo bakeng sa ho ruisa libaka tsa bona, tse neng li sa lefisoe makhetho ka baka la hobane li ne li talingoa e le tsa mopapa. Mokhoa oa lithapello tse rekoang le ho rekisoa ha litšoarelo o ne o tlatsetsa haholo bakeng sa ho tšoareloa ha tlōlo ea molao le ho bolaea, ʼme hona ha etsa hore li ate haholo.

Batho ba bangata ba khathetse ke bohlanka. Qetellong, marena a mang a qala ho lefa tšebeletso eo ba e etsetsoang—e leng tokisetso e ileng ea tlisa tokoloho eitseng ho balemi. Ha tokoloho ena e ntse e phahama, balemi ba e-ba le menyetla e meholoanyane ea ho nahana le ho kopanela litšobotsing tse ling tsa bophelo har’a sechaba. Ho neng ho hlokahala feela e ne e le lentsoe le nang le matla le ka hlalosang boikutlo ba bona. Lentsoe le joalo la fumanoa ho John Wycliffe.

WYCLIFFE O NKA BOEMO BA HAE

A tsoetsoe hoo e ka bang lilemong tsa 1328-1330, John Wycliffe a isoa Univesithing ea Oxford, moo a ileng a phahama ho ba mookameli oa Koleche ea Balliol ka 1361 ʼme, lilemo kamor’a moo, ea e-ba setsebi sa thuto ea bolumeli. Ho tloaelana ha hae le molao oa Manyesemane le molao oa Mangolo a Halalelang e ne e se feela ntho e hlahisitsoeng ke thahasello ea hae tabeng, empa takatso e tebileng ea hore bolokolohi bo sireletsoe ʼme bo bolokoe.

Ho tloha mehleng ea Morena John mopapa o ne a etsetsoa seabo e le ho lumela hore ke eena hlooho ea England. Ka 1365 ha fumanoa taelo e tsoang ho Mopapa Urban V bakeng sa chelete ena, ʼme e hlokahala le e neng e sa ka ea ntšuoa ka lilemo tse fetileng tse 30. Selemong se latelang, lekhotla la sechaba la fihlela qeto ea hore Morena John o ne a nkile bohato bo tlōlang moeli, hore seabo sa naha se ne se ke ke sa lumelloa, le hore, haeba ho hlokahala, naha e tla sireletsoa ho mopapa. Ha a bona boikemisetso bo bontšoang ka qeto ena, mopapa a lahla taelo ea hae, empa feela a fehla mofere-fere ka batšehetsi ba hae, litho tsa litaelo tsa boitlami tsa England.

Karabelong, Wycliffe a ngola pampitšana eo ka molao a ileng a sireletsa boemo bo neng bo nkiloe ke lekhotla la sechaba. Khang ea hae ea tšehetsoa ka mantsoe a marena a sa tšoaneng a ka Lekhotleng.a Morena e mong a phea-khang hore: “Ke tšoanelo ea mopapa hore e be molateli ea tsebisahalang oa Kreste; empa Kreste o ile a hana ho ba monghali oa ʼmuso oa lefatšeng. Mopapa, ka baka leo, o tlameha hore le eena a hane ka mokhoa o tšoanang. Ka baka leo, re lokela ho tlohella Mopapa ho hlokomeleng tšoanelo ea hae e halalelang, ho hlakile hore ke tokelo hore re hane taelo ea hae ea hona joale.”—John Wycliffe and His English Precursors, leq. 131.

Seabo e ne e se eona chelete feela eo mopapa a neng a leka ho e fumana England. Nako le nako manqosa a mopapa le bahlanka ba hae ba ne ba tsamaea naheng eohle ba bokella likoleke le ho li isa Roma. Ka nako ea le leng la maeto a mang a joalo ka 1372, Wycliffe a ngola khang ea molao e hlaselang mokhoa ona. Kahoo a boela a hlahisa pelaelo ka motheo oa hore ntho e ʼngoe le e ʼngoe eo mopapa a khethang ho e etsa e tlameha e be e nepahetse. Ho feta moo, Wycliffe a itlhoma e le mosireletsi ea fetang bohle oa tsela eo lekhotla la sechaba le neng le e nkile. Kahoo ha ho makatse hore ka 1374 Wycliffe o ile a khethoa e le e mong oa litho tsa komisi ea morena e neng e tšoere lipuisano le seboka sa bopapa Bruges, moo ho ileng ha nehelanoa ka lipelaelo khahlanong le Kereke ea Roma. Hona selemong seo, Wycliffe a khetheloa ho ba hlooho ea Lutterworth, mohlomong ka baka la litšebeletso tsa hae ho motlotlehi.

Ho sa tsotellehe boemo ba hae bo molemo libakeng tse ling, Wycliffe a ba le lira tse ngata. Ka 1377 a biletsoa ka pelʼa lekhotla la babishopo St. Paulʼs Cathedral. Litaba li ka be li bile mpe bakeng sa hae hoja ea se be ka ho kenella ha John oa Gaunt, khosana ea Lancaster, le metsoalle e meng e nang le tšusumetso. Li hlōtsoe ka lekhetlo lena, lira tsa Wycliffe tsa ipiletsa lekhotleng la mopapa. Mopapa a ntša litaelo khahlanong le Wycliffe, a tsoa lithuto tsa hae hore ke tsa bokoenehi ʼme a khothalletsa hore ho nkoe bohato ka eena. Ka baka leo, Wycliffe a tlisoa ka pel’a lekhotla le leng Lambeth Palace, London; empa ka lekhetlo lena ʼmè oa motlotlehi a kenella. Ho bontša hore baa mo tšehetsa, sehlopha sa baahi feela sa motse ba itšohlometsa ka hare. Le talimane le tšireletso ena e matla, lekhotla la tsilatsila ho etsa kamoo mopapa a neng a ka lakatsa ʼme la mpa la thibela Wycliffe feela hore a ka ʼna a ruta lithuto tse khopisang.

BIBELE EA PELE EA WYCLIFFE

Hore na metsoalle ea Wycliffe e ne e tla mo tšehetsa ho fihlela neng ha ho tsebisahale. Kamoo ho bileng kateng, lefu la Mopapa Gregory XI la tlisa boemo bo ileng ba kenya Kereke ntoeng eo Wycliffe a ileng a lebaleha Europe. Liketso tsa mopapa e mocha, Urban VI, tsa phakisa tsa arola bak’hadinale ba bang ba matla. Ho ipelaetsa hore ha a khethoa ka molao, ba se ke ba mo tšehetsa. Ha hona ho sa sisinye Urban, bak’hadinale bana ba ikhethela mopapa oa bona, Clement VII, ho hlaha hoo paleng ho ileng ha bitsoa ntoa e khōlō ea bapapa.

Ha batho le lichaba ba emela mopapa enoa kapa eane, Wycliffe a ʼna a teneha ka ho fetisisa. O ne a ikemiselitse ho tšehetsa mopapa ea neng a tla ipaka a e-na le ʼnete ho seo a ipolelang hore o sona. Leha ho le joalo, ha a bona mopapa e mong a tsoa e mong ʼme a nka bohato bo bong le bo bong bo thoko le Bokreste hore a fumane borena kapa setulo, Wycliffe a bolela hore bo-papa ka bobeli ke ba bohata. Mahlo a hae a ne a se a tutubolohile ka ho lekana boikaketsing bo amanang le ofisi eo a neng a shebile matla a moea ho eona. O ne a tla leba ho eng kapa ho mang bakeng sa matla a ʼnete a moea a Molimo le Kreste?

Lipatlisiso tsohle tsa hae, le metouto, le lipuisano tsa likhang le boinahano tsa oela sebakeng se nepahetseng ka potlako. Ke Bibele feela eo e neng e le molao oa ʼnete, mohloli oa tsebo eohle ea ʼnete ka lintho tsa moea. Kajeno maikutlo a joalo ha a bonahale a makatsa, empa ka nako eo ho tsamaisoa ha Bibele ho neng ho thibeloa ka matla ke Kereke (E fumaneha seoelo ka Senyesemane) e ne e le ntho e ncha le mohlolo ho batho ba bangata. Wycliffe a lokisa khang e ngotsoeng e nang le sehlooho se reng “Ka ʼNete ea Mangolo a Halalelang,” ʼme e ʼngoe ea lintlha tsa eona tse ka sehloohong e ne e le ho hlakisa pakeng tsa Lengolo le neano.

Kapele Wycliffe a lemoha hore Mangolo a lokela hore a bolelloe batho, ʼme ha hoa lokela hore ho khetholloe pakeng tsa moprista le motho feela, le hore molemi le eena o lokela ho tseba ho ipalla Bibele. Le e meng ea metsoalle ea hae, a qala ho fetolela Bibele ho tloha ho Vulgate ea Selatine ho isa Senyesemaneng. Ho sebelisa lipuo tsa pele ka nako eo e ne e le ntho e sa tsejoeng England. Segerike e ne e le khale se tlohetsoe, ʼme Wycliffe o ne a sa se tsebe. Pakeng tsa 1379 le 1382 mosebetsi oa ho fetolela oa tsoela pele ka potlako e khōlō. Ka nako eona eo, Wycliffe a ntšetsa pele ho ruta le ho koetlisoa ha baboleli ba tsamaeang ba neng ba haola le naha ka Lentsoe la Molimo.

Ho bonahala ho fetoleloa ha karolo ea mangolo a Bakreste a Segerike ho ile ha phethoa ka 1382. Ntle ho pelaelo, ho fetoleloa ha Mangolo a Seheberu ho ne ho tsoela pele tlas’a tsamaiso ea Nicholas oa Hereford, molateli ea mafolo-folo oa Wycliffe. John Purvey, e mong ea neng a thusa mosebetsing, e ne e le mongoli oa Wycliffe ka lilengoana. Phetolelo e ileng ea etsoa e ne e nka lentsoe ka lentsoe hoo e bileng ea hlokomoloha le maele a puo ea Senyesemane. Empa ea bea Bibele eohle moo e ka fihleloang ke batho ba tlase ka lekhetlo la pele.

KHANG EA PHETOHO

Ka lilemo tse ngata John Wycliffe o ne a kholisehile hore Selallo sa Morena ke ketsahalo ea bohlokoa ka ho fetisisa. Ka 1381 takatso ea hae ea ho arola thuto ea Kereke le neano ho se rutoang ke Mangolo a Halalelang ea fella ka hore a hlasele maikutlo a phetoho (ea bohobe le veine). E qapiloe ka lekholo la borobong la lilemo, thuto ena e ne e bolela hore, ka ho tšoaroa ke moprista, bohobe le veine li hlile lia fetoha hore e be ʼmele le mali a Kreste. Khang ea Wycliffe ea lula litemaneng tsa mangolo a Pauluse le Lievangeli tse buang ka ho toba ka khang ena, le holim’a litemana tse ling tse amanang le eona. Ka mohlala, ha Jesu a ne a re: “Ke ʼna sefate sa ʼnete sa morara,” o ne a sa bolele hore joale o se a fetohile sefate sa morara, kapa hore sefate sa sebele sa morara se entsoe ʼmele oa Kreste. (Joh. 15:1) Ho e-na le hoo, hona e ne e le papiso e neng e sebelisoa ho ruta ʼnete ea bohlokoa. Ha a pepesa neano ka Lentsoe la Molimo, Wycliffe a hatisa hore thuto ena ea phetoho (ea bohobe le veine) hase karolo ea thuto ea kereke ea pele, le hore Jerome o ne a itšoarelletse ka maikutlo a Bibele.

Har’a mangolo le lithuto tsa Wycliffe tse ipuelang feela ena mohlomong e bile e thata ka ho fetisisa hore Kereke e ka e mamella. Thuto ea ʼMisa e ne e le mokhoa o moholo oo ka oona batho ba neng ba beiloe tlas’a borena ba Kereke. Le eena motsoalle oa hae ea matla, John Gaunt, a ea Oxford a batla hore Wycliffe a khutsisoe tabeng ena, empa a se ke a atleha.

Ntoa ea balemi ea 1381 ea tsosa khanyetso e kholoanyane bakeng sa Wycliffe. Bafetoheli ba likete tlas’a Wat Tyler le baeta-pele ba bang ba koloka London, ba chesa le ho bolaea ʼme qetellong ba ahlolela lefu moarekabishopo oa Canterbury pele ba hlōloa.

Wycliffe a nkoa a le molato oa karolo ea borabele bona, hobane ho ile ha boleloa hore lithuto tsa hae li susumelitse batho hore ba belaelle matla a baokameli ba bona. Le hoja polelo ena e ne e se na motheo, ketsahalo ea bea setulong moarekabishopo e mocha, William Courtenay. Ha e ne e le mobishopo oa London, monna enoa o ne a se a ile a nka bohato khahlanong le Wycliffe. Ka 1382, e le moarekabishopo, Courtenay a bitsa lekhotla le ileng la tsoa lithuto tsa Wycliffe e le tsa bokoenehi le tse fosahetseng. Wycliffe a lelekoa Univesithing ea Oxford, ʼme ha ntšoa taelo ea hore ho khaoloe mang kapa mang ea tla bolela lithuto tse tsoiloeng, kapa ea ka mamelang ea li rutang.

LILEMO TSA HAE TSA HO QETELA

Hore Wycliffe o ʼnile a tsoela pele a lokolohile ho tlameha ho lebohuoa tšehetso e tsoelang pele ea metsoalle e meng ea hae e matla, le boikutlo ba lekhotla la sechaba, le neng lea s’o ipake e le lehlahana la moarekabishopo e mocha. Ka liketso tsa hae joale li tsitsitse Lutterworth, Wycliffe a ʼna a ngola le ho susumetsa balateli ba hae. Tlhokomelo ea hae ea hla ea leba liketsong tsa mobishopo oa Norwich, ea neng a bitsoa Henry le Spencer, ea neng a ikhethollotse ka ntoeng ea balemi ka boeta-pele ba hae le sebete ka hore a qalise bohato ba hore ho hlōloe marabele Norfolk.

Mobishopo ea ikhohomosang, ka botumo boo a bo fumaneng bocha, a etsa qeto ea ho nka karolo ntoeng ea bapapa. Ka 1383 a fumana ho Urban VI lengolo le mo neang matla a ho hlophisa sesole se tla loantša Clement VII. A phakisa a bokella lebotho ka ho tšepisa tšoarelo le ka ho fana ka mangolo a Thapello ho ba tla sebeletsa tlas’a hae. Wycliffe o ne a se a buile ka ntoa ena ka mantsoe a matla, joale a ngola pampitšana e reng “Khahlanong le ntoa ea Baruti.” A tšoantša ntoa le lintja tse peli tse tsekang lesapo. Khang eohle ea bona e ne e hanana le moea oa Kreste, qeto eo a ileng a e fihlela, kaha e ne e akarelletsa puso ea lefatšeng le boemo. Ho tšepisa mang kapa mang tšoarelo ea libe tsa hae ka ho kopanela ntoeng e joalo ho ne ho theiloe leshanong, kamoo Wycliffe a ileng a bolela. Ho e-na le hoo, ba ne ba tla shoa ba se na tumelo haeba ba ka oa ntoeng eo e seng ea Bokreste ho hang. Ntoa ea bolumeli ea ipaka e hlōlehile ho hang, ʼme mobishopo oa moikhohomosi a khutlela England ka lihlong.

Pelenyana, ka 1382, Wycliffe a fumana “stroke” se ileng sa mo holofatsa. Lilemo tse peli hamorao “stroke” sa bobeli sa mo sia a shoele litho a bile a sitoa le ho bua. A shoa matsatsi a seng makae kamor’a moo, ka la 31 Tšitoe, 1384, ʼme a epeloa ka serapeng sa kereke sa Lutterworth, moo setopo sa hae se sa kang sa khathatsoa ka lilemo tse fetang 40.

Joale, ka 1428, ha etsahala ntho e makatsang le e nyarosang. Lebitla la John Wycliffe la chekoa tumellanong le taelo ea Lekhotla la Constance e neng e entsoe lilemo tse 14 pelenyana. Ho saletseng ha hae ha epolloa ʼme ha chesoa, ʼme molora oa isoa le nōkana ea Swift thōkoana le moo. Eaba o fafatsoa holim’a metsi hore o theose le nōkana ho kena nōkeng ea Avon, Joale ea Severn, le ho kena ka leoatleng. Ha ho letho le tšoantšetsang le neng le reriloe ke baetsi ba ketso ena. Empa e ile ea hlalosoa ke ba neng ba batla matšeliso ka ketso ena ea boiphetetso. Ke hobane’ng ha e etsahetse nako e telele hakaale kamor’a lefu la Wycliffe, ha a se a ke ke a hlola a sebetsa joaloka moutloa mahlong a baholo ba bolumeli England? Sehlooho se tlang ka balateli ba hae, “Lollards” se tla fana ka karabo.

[Mongolo o botlaaseng ba leqephe]