Bophelo bo Feletseng Tšebeletsong ea Jehova
Kamoo ho Phetang Joseph Dos Santos
BOSIUNG boo ba Tlhakola 1945, ho ne ho futhumetse hamonate. Ho ne ho tletse pherekano feela lebaleng la univesithi ea Santo Tomas e Manila, motse-moholo oa Philippines, moo re neng re le batlamuoa ba Majapane. Mabotho a Amerika a ne a fihlile ka tšohanyetso ho tla re lopolla, ’me Majapane a iphetetsa ka ho thunya matlo a univesithi, a etsa tšenyo e khōlō.
Lefifing, basali ba batšoaruoa ba aka lifapano tsa bona ’me ba rapela ka mantsoe a phahamileng. Seqhomane sa oela haufi le moo, se bolaea motšoaruoa ea ka pel’a ka. Ke tšohile haholo empa ke sa tsoa kotsi, ka hulanya ’mele oa ka o fokotseng ke tlala ho ea ipata kamorao ho mohaho oo e neng e le chankane ea ka ka lilemo tse tharo. Ho thunya ha qetella ho emisitse, Maamerika a busetsa lintho malulong ’me nakoana kamorao ho moo ra lokolloa. Kamorao ho karohano ea lilemo tse tharo ka boela ka kopana le mosali oa ka le bana ’me ra tsoela pele mosebetsing oo ke neng ke tlile hole mona ho tla o etsa.
“Golden Age” ea Fetola Bophelo ba Ka
E ne e le mosebetsi ofe? Ho ile ha tla joang hore ke be boemong bo kotsi hakaalo hole le haeso Hawaii? Ka sebele, ho qalile lilemong tse fetileng sebakeng se hole ka lik’hilomithara tse 14 500 koana California, U.S.A., ha ke ntse ke ithutela ho ba ngaka ea maoto. Ke ne ke ile ka kalima makasine o bitsoang The Golden Age (hona joale o bitsoa Tsoha!) ho Mofumahali Bright, mong’a ntlo eo ke neng ke e hirile. Seo ke ileng ka se bala makasineng eo sa qala ho fetola pono eohle ea ka bophelong.
Ke ne ke hōliselitsoe Hawaii lelapeng la Roma K’hatholike, empa bolumeli boo kapa bolumeli bo bong bohle boo ke ileng ka bo hlahloba e ne e se ’nete. Kaofela bo ne bo sa nkhotsofatse. Empa seo ke ileng ka se bala tokollong eo ea The Golden Age sa qala ho nkhotsofatsa.
Makasine e ne e hatisitsoe ke Liithuti tsa Bibele, kamoo Lipaki tsa Jehova li neng li bitsoa kateng. Seithuti sa Bibele sa moo sa utloela ka thahasello ea ka ’me sa mpha libuka tse ling. Ka potlako ka khotsofala hore ke fumane ’nete. Kamorao ho moo ka khutlela Hawaii ho ea sebetsa ke le ngaka. Leha ho le joalo, joaloka tabeng ea Jeremia, ’nete ea Bibele e ne e tšoana le mollo o chesang masapong a ka, ’me ke ne ke sitoa ho thōla. (Jeremia 20:9) Ka kopanela seo ke ithutileng sona le bao ke ahisaneng le bona, ’me kapele ra ba le sehlopha sa Bibele sa batho ba 22.
Ke ne ke se Mong
Ke ne ke nkile hore ke ’na seithuti sa Bibele ke le mong Hawaii. Empa kamorao ka fumana ba bang ba tšeletseng, ho akarelletsa Moena Solomon, molebeli oa mophato oa libuka. Kahoo, ka tseba ho thabela botsoalle le barapeli ba bang.
Ke ne ke batla ho ithaopela mosebetsi o moholoanyane, eaba ke bolella Moena Solomon hore ke batla ho bolela lihleke-hlekeng. A bolela hore ha ho ea kileng a fetela ka mose ho Honolulu ho ea bolela litaba tse molemo, empa, a kholisehile ke boikemisetso ba ka, a mpha ntlo-koloi (o ne a e-na le sebaka se lokisang makoloi) ’me a bolela hore nka bolela lihleke-hlekeng tsohle ntle ho Honolulu. Sebaka seo ke se tlohelle liithuti tse ling tsa Bibele tse tšeletseng. Eaba ka 1929 ke qalisa mosebetsi oa ka ho bolela ka nako e tletseng.
Ka bolela ka cheseho lihleke-hlekeng tsa Hawaii ka lilemo tse tharo le likhoeli tse tšeletseng. Ke ne ke le monyenyane, ke le matla, hangata ke tsamaea limaele tse telele litseleng tseo koloi e sa fihleng, ke hloa lithaba ke nkile sutkeisi tse peli tse tletseng libuka. Ka linako tse ling litsela li ne li le mpe hoo ke tlamehang ho khasa. Ka sia libuka kokelong ea balepera ea Molokai. Ka lilemo tseo tse tharo le likhoeli tse tšeletseng, ka etsa karolelano ea lihora tse 230 ka khoeli ’me ka tsamaisa kakaretso ea libuka tse 46 000.
Empa ke ntse ke ikutloa hore nka ’na ka etsa ho fetang hoo. Ka lebaka leo ka ithaopela hore nka bolela ho pota lefatše. Mookameli oa Watch Tower Society, J. F. Rutherford, a tsebisoa ka takatso ea ka ’me a nkabela hore ke ee Brazil. Kahoo, ka lokisetsa leeto le neng le tla ntlosa Hawaii, ke pota Bochabela, ho ea fihla Brazil. Ke ne ke tla emisa pele Philippines.
Leeto le Tletseng Liketsahalo
Ke kahoo eitseng ka 1933, ka teranka e tletseng libuka e tsoang ho Moena Solomon le tse ling tse neng li ea Philippines li tloha ka ho toba ntlo-kholo ea Mokhatlo oa Watch Tower e Brooklyn, ka palama sekepe se bitsoang The Great Northern ’me ka qala leeto la ka la lefatše.
Re ne re lokela ho emisa Japane, empa re tseba hore Lipaki tsa Jehova li ne li tšoere bothata Japane pele ho ntoa, ha nka ka kōpa lengolo la tumello hore nka kena ka hare ho naha. Ke ne ke sa batle ho eketsa mathata a bona. Leha ho le joalo, baruti ba bang ba ka sekepeng ba tseba hore na ke mang ’me ba rōmela mohala o nketellang pele o tsebisa ba boholong Japane hore ke na le libuka sekepeng. Eare ha sekepe se ema koung ea Yokohama, mapolesa a Majapane a tla sekepeng ’me a nka libuka tsa ka kaofela ka polokelong ea sekepe! Ho ne ho se letho leo baokameli ba sekepe ba ka le etsang, eaba ke leba Philippines li le sieo.
Ha ke fihla Manila ka hla ka lebisoa ho mookameli oa thepa e kenang. O ne a utloile hore ke lekomonisi ’me kahoo a nka e ’ngoe ea libuka tsa ka hore a e bale. Beke kamorao ho moo a mpolella hore o maketse ke ho fumana hore buka e ipuela feela ka Bibele, ’me ho hang hase ea bokomonisi.
Tieho ea “Nakoana” Philippines
Ka hira ntlo Manila, ke rerile hore ke tla bolela moo ka nakoana pele ke fetela Brazil. Leha ho le joalo, ho ne ho e-na le mathata phuthehong ea mona ea Lipaki tsa Jehova, eaba Moena Rutherford o rōmela lengolo a nkōpa hore ke nke marapo ho fihlela motho ea tla nka sebaka a fihla. Eaba kea lumela, empa ea neng a tla nka sebaka ha a ka a tla ho fihlela ha ho fetile lilemo tse 13!
Mosebetsi oa rōna o ne o le monate Manila pele ho ntoa. Mehleng eno re ne re sa etse maeto a ho boela, empa re ne re pota motse kaofela ka maoto, ka libese, ka makoloi a manyenyane a baeti kapa ka calesa (ho kang kariki ea lipere) re aba libuka tsa Bibele. Butle-butle, mosebetsi oa ata hohle lihleke-hlekeng tsa Philippines ha re rōmela bo-pula-maliboho hore ba ntšetse pele libaka tse sa tšoaneng. Ka 1935 ka nyalana le Rosario Lopez, ’me kamorao ho nako ra hlohonolofatsoa ka bana ba babeli, moshemane le ngoanana.
Qoso ea hore re makomonisi ha e ka ea fela ho hang. Ka letsatsi le leng, monna e mong a tla a mpolella hore ke e mong oa mapolesa a sekhukhu ’me a re o ntse a nkalositse ka likhoeli tse telele hobane ke belaelloa hore ke lekomonisi. Joale o tla ea tlaleha hore ha ke lona. Ka lekhetlo le leng ’muelli oa molao a lumela hore o tla ithuta Bibele le ’na. Hamorao ka tseba hore lebaka feela leo a ileng a ithuta le ’na e ne e le hore a fumane hore na ke lekomonisi kapa che. Ha a fumana hore ha ke lona, ea e-ba motsoalle e motle ’me a ntšebeletsa linyeoe tse ngata.
Ho sa le joalo, mosebetsi oa ho bolela o ne o ntse o atoloha. Kaha sebaka seo ke neng ke se hirile se ne se le senyenyane, ka reka se seng, ’me ra isa ofisi moo. Basebetsi ba ntlo-kholo ba eketseha ha ho fihla Narciso Delavin ’me hamorao ho tla moroetsana ea neng a tla fetoha mosali oa hae.
Liqoso Tsa Bohata le Ntoa
Empa re ne re potoa ke liketsahalo. Ka 1941 ha phatlalatsoa ntoa. Kamorao ho beke feela ha tla mapolesa a mabeli ofising, ’me ’na le baena ba bang ba bararo ra isoa chankaneng e khōlō Muntinlupa, lik’hilomithara tse ngata ho tloha Manila. Ka aroloa ho ba bang ’me ka koalloa seleng ke le mong. E ne e se na letho ho hang, ’me ka tlameha ho robala fatše ho fihlela ha motšoaruoa ea nang le litokelo tse khethehileng, ka pelo e mosa, a mpha likobo tse peli le mosamo ka lenyele bosiu bo bong le bo bong.
Mookameli o ne a sa batle ha ke kopanngoa le ba bang, ’me batšoaruoa ba bang, ba nahana hore ke mobe haholo hape ke hlooho ea Mokha oa Makomonisi, ba nthohaka le marakong. Qetellong boipelaetso ba rōna hore ha re makomonisi ba mameloa, ’me kamorao ho libeke tse peli ra lokolloa ka bone ba rōna. Mapolesa a tlameha ho mphelehetsa hore ke tsoe ka monyako oa chankane, ho seng joalo nka be ke ile ka tlepetsoa ke batšoaruoa ba bang.
Bosiung boo re lokolotsoeng ka bona, ha tsoha ntoa chankaneng, ’me kea tiisa re ka be re bile kotsing hoja ra ba moo. Ka leboha Jehova hore e be o re sirelelitse ’me ra kopana ka thabo le mosali oa ka Manila.
Ho Kenngoa Litlamong ke Majapane
Leha ho le joalo, mathata a rōna e ne e le hona a qalang. Ka nako e khutšoanyane, Manila ea hapuoa ke mabotho a futuhileng a Japane ’me kaha ke le Moamerika ka kenngoa litlamong le bajaki ba bang univesithing ea Santo Tomas, haufi le setsi sa Manila. Ka hula lilemo tse tharo moo, ho tloha ka Pherekhong 1942 ho ea ho Tlhakubele 1945. Ka bolella ba bangata kamoo nka khonang litaba tse molemo ’me ke tseba hore bonyane ke motšoaruoa a le mong le ’na ea ileng a fetoha Paki ea Jehova hamorao.
Ha ntoa e ntse e tsoela pele bophelo ba e-ba thata kampong ea batšoaruoa ea Manila. Lirechene tsa rōna tsa theoha ho fihlela ha re fuoa kopi ea reise ka letsatsi. Re ne re leka sohle ho khotsofatsa bohloko ba maphako a rōna, re bile re e-ja litlama-tlama tse melang ka jareteng e khōlō ea sekolo. Ba bang ba ne ba e-ja lintja, likatse le litali. Ha ke kena litlamong ke ne ke le boima ba likilogramo tse 61. Ha re lokolloa ke ne ke le boima ba likilogramo tse 36.
Batšoaruoa ba bang ba tsebisahalang ba khaoloa lihlooho. Qetellong, le lingaka li ne li sa lumelloe ho kena ka kampong, ’me terata e teratetseng univesithi ea sireletsoa hoo ho neng ho se motho ea ka ntle ea ka bonang ka hare. Tsatsi le leng le le leng ho ne ho e-shoa ba 30 kapa ho feta ka lebaka la tlala. Qetellong ha fihla bosiu bo nyarosang boo ka bona mabotho a Amerika a ileng a choatla ho kena ka hare le ho re lokolla ho sa tsotellehe ho thunya ha Majapane. Ebile thabo e kaakang ha re khutlela lefatšeng le ka ntle!
Mosebetsing Hape
Maamerika a re nea lijo tsa sebele tseo re neng re li lapetse ka nako e telele ka lekhetlo la pele. Ke sa hopola hore re ile raja khomo-boleke, empa re ne re lapile hoo re neng re sa tsebe ha re khotše. Ka pipitleloa ka matsatsi a mangata kamorao ho moo! Leha ho le joalo, matsatsi a 18 kamor’a hore Maamerika a kene re ile ra lokolloa. Maamerika a bolela hore a ka mpusetsa Amerika, empa ke ne ke sa emetse motho ea tla nka sebaka ho laola mosebetsi oa boboleli Philippines. Ho fihlela a fihla, ke ne ke tla lula!
Hang hape ka thabo ka kopana le mosali oa ka le lelapa, ’me ra boela ra ba mafolo-folo mosebetsing oa ho bolela. Ka iteanya le ntlo-kholo ea Watch Tower Brooklyn ka lekhetlo la pele ho tloha ka Tšitoe 1941, ’me ra fumana litokollo tsohle tseo re neng re qetelletse ka tsona tsa Molula-Qhooa, hammoho le boitsebiso bo bong boo rōna ba Philippines re neng re bo fositse nakong ea ntoa. Ra bula ofisi ea lekala hape ’me ra etela liphutheho tse ngata, hammoho le ho kopana le balebeli ba bang ba okamelang ho ba thusa ho khema le linako.
Ka Pulungoana 1945, ka tumello ea ba boholong, ra sebelisa lebala la sekolo se phahameng Pangasinan, hoo e ka bang lik’hilomithara tse 200 ka leboea ho Manila bakeng sa kopano ea rōna ea pele ea kamorao ho ntoa. Ha ho mohla nkileng ka utloa lipina tse rorisang Jehova li binoa ka boikutlo bo kang kopanong eo. Boholo ba metsoalle moo ba bolela lipale tsa kamoo Jehova a ileng a ba tataisa ho tsoa likotsing tsa ntoa. Le ’na ke ne ke utloile ho sireletsa ha letsoho la hae ka makhetlo a mangata haholo. Re ne re leboha haholo kaofela.
Hape re ne re leboha ha re bona kamoo Jehova a neng a hlohonolofalitse batho ba hae ka keketseho lilemong tsa ntoa. Tlaleho ea ho qetela ea pele ho ntoa ea Lipaki tsa Jehova Philippines (ka 1941) e ne e bontša kakaretso ea baboleli ba 373 ba bolelang litaba tse molemo tsa ’Muso ka mafolo-folo. Ha ke ntse ke le chankaneng palo eo ea tlōlela ho 2 000, ’me batho ba 4 000 ba tla puong ea phatlalatsa kopanong ena ea pele ea kamorao ho ntoa.
Ka 1947 motho eo e neng e le khale ke mo emetse hore a tle ho tla nka sebaka sa ka, Earl Stewart, a fihla le baromuoa ba bang ba bararo. Ka lula ofising ea lekala ho fihlela ka 1949 ha ’na le lelapa la ka re qetella re tlohile Philippines.
Ke sa Ntsane ke Ithaopile ka Lerato
Ha e le Brazil teng ha nka ka fihla. Maemo a khothalletsa hore ke khutlele Hawaii. Empa ha re ka ra felloa ke takatso ea rōna ea ho sebeletsa Jehova le ho bolella ba bang ka eena. Ho tloha ka nako eo ho ea pele ’na le mosali oa ka re bile ba tšoarehileng haholo ho boleleng ka nako e tletseng ho ba bang lihleke-hlekeng tsena tse ntle moo ke qalileng bopula-maliboho ka 1929.
Hona joale ke lilemo li 87 ’me nka hetla morao lilemong tse fetang 54 tsa tšebeletso ea nako e tletseng ho Jehova. Le hoja e le ’nete hore re fetile litekong tse ngata, ho akarelletsa lilemo tsa ho arohanngoa le Bakreste ba bang, hammoho le ho arohana e le rōna, empa thabo eo Jehova a faneng ka eona e feta matšoenyeho hole. Hoja ka neoa monyetla oa ho phela hape, ke ne ke tla ’ne ke utloisise ho phela bophelo bo putsang boo ke bo phetseng, ke senya nako eohle ea ka ke rorisa Molimo o moholo, Jehova.—Pesaleme ea 110:3.