Buka ea Liproverbia—Bohlale bo Bongata ka Mantsoe a ’Maloa
NA BOPHELO ba hao bo lokolohile mathateng le maimeng? Ke ba seng ba kae ba tla re ba bona bo joalo. ’Me boiteko ba ho rarolla mathata hangata boa soetsa, bo sia batho mathateng a mabe le ho feta maemo a pele. Na ho teng mohloli oa keletso oo batho ba ka o tšepang hore o tla ntlafatsa litaba?
Ho teng mohloli o motle ka ho khethehileng oa tataiso e joalo bukeng ea Bibele ea Liproverbia. Le hoja e ngotsoe Bochabela bo Hare lilemong tse fetileng tse fetang 2 500, lipolelo tse bohlale tsa Liproverbia li sebetsa ho batho bohle ’me li sa le nakong.
Bibele e bontša hore boholo ba maele a simolohile ho Morena Salomone. (Liprov. 1:1; 10:1; 25:1) Le hoja tlaleho ea mangolo e sa bolele ka ho toba hore Salomone o a ngolile, ka matla e kenyelletsa hore o entse joalo. E bolela hore o boletse maele a likete le hore a “botsisisa, a batlisisa, a lokisa lipuo tsa maele tse ngata.”—1 Mar. 4:32; Moek. 12:9.
Mokhoa oa polelo bukeng ena ea Bibele ke oa lithoko tsa Seheberu o sa etsoang ka litemana tse lumellanang ka ntho e tšoanang empa mehopolo e bontšang lintho tse peli tse sa tšoaneng. Hangata mela e bapileng e bopa ntho tse sa tšoaneng, joalokaha ho le joalo ho Liproverbia 10:28, e reng: “Tšepo ea ea lokileng e tla fetoha thabo, empa tebello ea motho ea sa lokang e tla timela.” Mabakeng a mang, lipolelo tse tsamaisanang lia tšoana, joalokaha ho hlokomeloa ka mantoe ana a Liproverbia 18:15: “Pelo ea motho ea nang le kelello e rua tsebo, tsebe tsa ba bohlale li sela eona.”
MORERO O PHAHAMENG
Morero oa buka ea Liproverbia o hlalosoa hona qalehong ea eona, moo re balang: “Lipuo tsa Salomone, mor’a Davida, morena oa Iseraele, tsa ho ruta bohlale le taeo, ho hlahlisa lipuo tse maele, ho ratisa thuto ea kelello, ea ho loka, ea kutloisiso [“mantsoe a tlhaloso e tebileng,” The Jerusalem Bible] ea toka; ho hlalefisa sethoto, ho nea mohlankana tsebo le kelello.”—Liprov. 1:1-4.
Buka ea Liproverbia e tobisa keletso e ngata ho bacha, batho ba “lithoto” bao lipelo tsa bona li bulehetseng tšusumetso e ’ngoe le e ’ngoe le ba khelosoang habonolo. Ba tlameha ho ananela “bohlale,” e leng ho akarelletsang ho bona lintho kamoo li hlileng li leng kateng le ho tseba kamoo ho ka sebelisoang tsebo eo. “Taeo,” le eona e-ea hlokahala, e le boithibo le boikhalemelo ho ba bang.—Liprov. 1:1-4; 2:7, 10-13; 4:1, 5-7, 13.
Maele a fana ka thuso e khethehileng bakeng sa ho hōlisa matla a kelello ka tsela e nepahetseng. Khothatso ea ho fumana temohisiso e ngata le ho fumana “kutloisiso,” ke hore, botsebi le kahlolo e lokileng libakeng tsohle tsa bophelo. (Liprov. 1:4; 8:5) Thuto ena ha ho mohla e phethoang. “Ea bohlale a utloe, ’me o tla eketsa tsebo; ea hlalefileng le eena o tla ithuela masene, hore a utloisise maele le lipuo tse tebileng, le litaba tsa ba bohlale, le thuto tsa bona tse patiloeng.” (Liprov. 1:5, 6) Maele a Bibele hangata a na le sebopeho sa lipolelo tse tsietsang le “lilotho,” e leng tse tsietsang, lipolelo tse makatsang tse hlokang ho phuthulloa. Ho li utloisisa ho hloka nako le ho nahanisisoa. Bohlale bo bongata ba Liproverbia bo ka fihleloa feela ke ba batlang ho bo fatisisa. Hona ho hlakisoa ke mantsoe a Liproverbia 2:1-5:
“Mora oa ka, etlere ha u amohela litaba tsa ka, ’me u ipolokela melao ea me ka ho uena; u e sekehela tsebe, ’me u lebisa pelo ea hao kutloisisong, ke re, ha u ka bitsa masene, ua hoeletsa kutloisiso, ua e batla joale ka silevera, ua e rata joale ka matlotlo a patiloeng mobung; ke moo u tla tseba ho tšaba Jehova, u fihlele tsebo ea Molimo.”
A re nahaneng ka mehlala e meng ea keletso e bohlale e teng ka bukeng ea Liproverbia.
LINTHO TSE HLOILOENG KE MOLIMO
Batho ba lakatsang ho tseba se nepahetseng le se fosahetseng ba talimana le maikutlo a tšosang a se nang palo ka bongata. Maele a ka thusa ho hleka pherekano. Ka mohlala, litemaneng tse seng kae feela tse latelang, re ithuta ka boikutlo bo itseng ba kelello le liketso tse lumellanang le bona tse hloiloeng ke Molimo:
“Ho na le ntho tse tšeletseng tse hloiloeng ke Jehova; nka re, li supile tseo e leng manyala ho eena; Ke mahlo a boikhohomoso, ke leleme le mano, le matsoho a tšollang mali a se nang molato; ke pelo e rerang merero e mebe, le maoto a lebelo ho mathela bobeng; ke paki e lehata, e bolelang mashano, le ea jalang liphapang bathong ba mofuta o le mong.”—Liprov. 6:16-19.
Ho tiisoa ha palo ka ee e latelang ka boholo ho sebelisoa ka makhetlo a mangata ke bangoli ba Bibele. (Jobo 5:19; 33:29; Liprov. 30:15, 16, 18, 19, 21-31; Esa. 17:6; Amose 1:3, 6, 9, 11, 13; 2:1, 4, 6) Ho Liproverbia 6:16-19, lipalo ha lia lokela ho utloisisoa joalokaha li le joalo, joalokaha eka Molimo o hloile lintho tse tšeletseng kapa tse supileng feela. Makala a supileng ke metheo ’me e tla koahela mefuta eohle ea liketso tse fosahetseng. Tsa pele tse tšeletseng li bontša makala a mararo a se fosahetseng—mohopolong (“mahlo a boikhohomoso,” “pelo e rerang merero e mebe”), polelong (“leleme le mano,” “paki e lehata, e bolelang mashano”) le ketsong (“matsoho a tšollang mali a se nang molato,” “maoto a lebelo ho mathela bobeng”). Ho hlileng ho leng manyala haholo ke mofuta oa motho oa bosupa ea boletsoeng. O nyakallisoa ke ho jala liphapang har’a batho bao ntle ho moo ba lutseng hammoho ka khotso. Ho eketseha ha palo ho tloha ho tšelela ho isa ho supa ho fana ka maikutlo a hore batho ba ntse ba tsoela pele ho atisa liketso tsa bona tse mpe.
Ha motho a ananela hore ’Mōpi o talima boikhohomoso, ho rera mano le leshano ka tsela e tšoanang le ho tšolla mali le liketso tse ling tse khopo, o lokela ho susumeletseha ho iphetola ka ho hlokahalang. Phello e tla ba likamano tse ntlafetseng le ba bang le thabo e kholoanyane bophelong ba letsatsi le leng le le leng.
HO THULANA KA KATLEHO LE BOHALE
Se seng sa lisosa tse tlang hangata tsa ho tepella har’a batho ke bohale bo sa laoloeng. Ba bang ba ka ’na ba ikutloa hore ho halefa haholo ke bopaki ba matla. Empa Lentsoe la Molimo le bolela ho fapaneng le hoo hantle, le re: “Ea liehang ho halefa o fetisa mohale; ea hlōlang pelo ea hae o fetisa ea hapang metse.” (Liprov. 16:32) Le hoja bahale ba hapang metse ba bontša matla a maholo, ho laola bohale ba motho ho hloka matla le sebete tse fetang moo.
Motho a ka atleha joang ho laola bohale ba hae? Liproverbia li fana ka tataiso ena e ntle:
“U se ke ua tloaelana le motho ea bohale, u se ke ua tsamaea le ea hlonamang; e se re mohlomong ua ithuta mekhoa ea hae, ua fumana leraba le ka tšoasang moea oa hao.”—Liprov. 22:24, 25.
“Karabo e bonolo e thethefatsa bohale, empa polelo e hlabang ea bo leotsa.”—Liprov. 15:1.
“Ho qala phapang ke ho phunya metsi; ka baka leo, khang ha e e-so ho hotele, u e tlohele.”—Liprov. 17:14.
Lipolelo tsena tsohle li khothalletsa ho balehela maemo a tšosang khalefo ha a qaleha feela. Lebaka le boleloa hantle ka mantsoe ana a eang pele: “Ekare ha u entse bosaoana ka ho ikhohomosa, ’me u hopotse bobe, bea letsoho molomong! Hobane ho fehla lebese ho hlahisa sereleli; ho penya linko ho hlahisa mali; ’me ho hotetsa bohale ho hlahisa likomang.”—Liprov. 30:32, 33.
Batho bohle ka booatla ba sekamela ho iphahamiseng ka linako tse ling. Ba ka ’na ba batla ba bang lintho tse sa utloahaleng kapa ba bua kapa ba etsa ntho e ’ngoe e khopisang. Ka linako tse joalo motho o lokela ho “bea letsoho molomong,” a thibela mantsoe kapa liketso se tsoelang pele tse ka khopisang ea khopehileng. Joalokaha sereleli se hloka ho fehloa ’me ho tsoa mookola ho hloka ho penya nko kapa ho e otla, komang e feletseng e etsahala feela ha batho ba lokollela boikutlo ba bohale marapo ’me ba ntse ba halefisana.
QOBA BOTSOA
Buka ea Liproverbia e babatsa mosebetsi o matla ’me ha e khothalletse botsoa. Mongoli ea bululetsoeng o itse: “Motho oa sekhoba o re: Tau e teng kantle, nka bolaoa mapatlelong!” (Liprov. 22:13) Ho qoba mosebetsi, motho ea botsoa o tla qapa boikemelo bo tsotehang, bo kang ho bolela hore tau e kene motseng ’me e ka ’na ea mo bolaea haeba a ka tsoela ntle. Maele a mararo a phaellang moo a phahamisa kamoo motho ea sa rateng ho sebetsa a ikamang le ba bang:
“Pelo ea sekhoba e lakatsa ka mehla, leha ho le joalo, ha se rue letho; empa moea oa sekhothali oa nona.”—Liprov. 13:4.
“Sekhoba ha se leme, hoba ho hatsetse; mohla ho kotuloang, sea kōpa, empa ha ho letho.”—Liprov. 20:4.
“Motho ea botsoa ho ba mo romang ke asene menong le mosi mahlong.”—Liprov. 10:26.
BOHLOKOA BA TAEO
Kaha batho ha baa phethahala ’me ba rata ho etsa ho fokolang, batho ba bangata ba qhela taeo. Buka ea Liproverbia e khothalletsa boikutlo bo fapaneng le boo, e re: “Nehela thuto pelo ea hao, u sekehele litaba tsa bohlale litsebe tsa hao.” (Liprov. 23:12) Mona thuto kapa taeo e bolela ho ikhalemela le ho itokisa ho etsoang ke ba bang. Hangata e fanoa ka “litaba tsa bohlale” tse nang le tsebo, ke hore, lipolelo tse tsoang ho motho ea nang le tsebo ’me li sebeletsa ho nea ba bang ho hong. Ka linako tse ling, leha ho le joalo, taeo e lokela ho tiea ka matla a fetang a lipolelo feela. “Maqeba a phekola moetsalibe, le tsona likotlo tse mo kenang le maleng hare.” (Liprov. 20:30) Ha e amoheloa ka moea o nepahetseng, taeo e tiileng ha e thibele liketso tse fosahetseng feela empa hape e susumelletsa motho hore a fetohe ebe ea molemo.
Mabapi le taeo ea bana e etsoang ke batsoali, rea bala: “Se time ngoana khalemelo; leha u mo shapa ka thupa, a ke ke a shoa; u tla mo shapa ka thupa e le uena, u lopolle moea oa hae nqalong ea bafu.” (Liprov. 23:13, 14) “Ea hlokisang mora oa hae thupa, o mo hloile; empa ea mo ratang o mo laea a sa le monyenyane.”—Liprov. 13:24.
Koana, taeo ka mehla e lokela ho fanoa ka boitšoaro e seng ka ho phasoloha ka bohale. ’Me e ke ke ea e-ba ho hlokahalang ho otla ka thupa ka linako tsohle. Mabakeng a mangata, ke mantsoe a seng makae feela a keletso e bohlale a lekaneng. “Motho ea kelello o utloa khalemelo, ho feta lehlanya ha le shapuoa halekholo.”—Liprov. 17:10.
BALEHELA BOITŠOARO BO BOBE
Buka ea Liproverbia e nyatsa boitšoaro bo bobe ba botona le botšehali. Ka mohlala, nahana ka mantsoe ana a temoso:
“Hobane keletso ke lebone, thuto ke leseli, ’me likhalemelo sa taeo ke tsela ea bophelo; ho u phemisa mosali oa seotsoa le leleme le lekang la mosali ea lelerang. U se ke ua lesa pelo ea hao ea luma bokhabane ba hae, u se ke ua hapuoa ke chalimo ea mahlo a hae. Hobane mosali oa seotsoa o fumanehisa motho, a be a salloe ke sengoathoana sa bohobe feela, ’me letekatsi le tsoma ho phela ha motho ea qeneheloang.” (Liprov. 6:23-26)
Ba kopanelang liketsong tse se nang boitšoaro ba botona le botšehali hangata ba oela bofumeng. Batho ba batlang monyaka oa likamano tsa botona le botšehali le “mosali oa seotsoa” kapa ba febang ka mokhoa o mong ba ka ’na ba lefa ka ho kula ha ba oela bohlokong le kholofalong ke mafu a litšila. Kotsi e bile e khōlō haholo ha motho a batla ho amana le molekane oa motho e mong oa lenyalo. Letekatsi le bea kotsing “motho ea qeneheloang,” molekane oa hae oa seotsoa. Ka sena, mongoli ea bululetsoeng oa Bibele o-oa phaella:
“Ana motho a ka ikokhella mollo sefubeng, liaparo tsa hae li sa che na? Hleka motho a ka hata mashala a hlenneng, maoto a hae a sa tlabohe na? Ho lutse joalo le ea eang ho mosali oa oa habo; ea mo amang, leha e le mang le mang, a ke ke a hloka molato. . . . Ea febang le mosali o feletsoe ke kelello; ea etsang hoo o itimetsa moea oa hae ka sebele. O tla fihleloa ke kotlo le lihlong, ho nyeliseha ha hae ho ke ke ha ba ha hlakoloa. Hobane lefufa la monna lea mo hlantša, a be a hloke le mohau mohla a iphetetsang [ho ea febang le mosaIi oa hae]. A ke ke a amohela tefo, bohale ba hae u ke ke ua ba ua bo tima, leha u ka mo thoothella limpho tse ngata.” (Liprov. 6:27-35)
Bolotsana lenyalong bo ka fella ka kotsi e ke keng ea lokisoa ho beng ba lona le malapa a amehang.
HLOKOMELA ‘BOPHELO BO LIMOMONYANE’
Paleng eohle ntho e kholo e phehelletsoeng ke batho ba bangata bophelong e bile ho batla menyaka. Le hoja Bibele e sa nyatse ho ithabisa, e hatisa bohlokoa ba ho ba le pono e leka-lekaneng haholo ka mesebetsi ea boithabiso. “Na u fumane linotši? U li je ka tekano, e se re mohlomong ua tenoa, ’me ua li hlatsa.” (Liprov. 25:16) Joalokaha ho ja linotši tsa sebele ka mokhoa o tlōlisang ho ka kulisa motho, ka ho joalo ho ikina ka setotsana ‘bophelong bo limomonyane’ ho ka kulisa ’meleng le moeeng. Ho feta moo, ho phehella ka mokhoa o tlōtseng hangata ho isa bofumeng. “Ea hlanyetsang menyaka e tla ba mohloki, ea ineelang veine le mafura a ke ke a rua.”—Liprov. 21:17.
Ho thoe’ng ka boikemisetso ba ho bokella letlotlo? Buka ea Liproverbia e hlokomelisa hore leruo ha le tšepahale e bile le ka iphella ka tšohanyetso. Rea bala: “U se ke ua ikhathatsa ho bokella leruo, tlohela khopolo ea teng. U le talimela’ng [leruo], ha e le moo le tla feta kapele? Le tla mela mapheo ruri, le rurele holimo joale ka ntsu.” (Liprov. 23:4, 5) Kaha matlotlo a maholo a ka lahleha ka potlako ka baka la tlhokomelo e mpe kapa maemo a tšohanyetso, Mangolo a eletsa batho hore boiteko ba bona ba bo lebise nthong e ’ngoe e tšepahalang haholoanyane ho feta telekiso ea maruo. Hlokomela keletso ena ka hloko:
“U lekole linku tsa hao hantle, ’me u hlahlobe mohlape oa hao hantle. Hobane nala hase ea ka mehla, le borena ha bo hlolehe ka mehla le mehla. Joang boa bokelloa, botala boa hlaha, ’me ho latoa joang lithabeng; likonyana li tla u apesa, liphooko li u rekele tšimo, ’me lebese la lipōli e tla ba lijo tsa hao, le tsa ntlo ea hao, le tsa makhabunyane a hao.”—Liprov. 27:23-27.
Leha e le leruo le bonahalang kapa botumo (“diadema”) ha li tiise tšireletseho ea sebele. Nako, boiteko le chelete [tse tsetetsoeng khoebong hangata li ee li lahlehe ka baka la ho hlōleha ha mosebetsi. Ketsahalo e sa lebelloang e ka etsa hore leruo le setulo se hlomphehang li nyamele ka tšohanyetso. Le teng, boiteko bo etsoang ho hlokomela mohlape ha bo felle ka ho qepha ha mohlape empa hangata ka ho eketseha ha oona. Molimo o lokiselitse ntle ho tefello “joang” bakeng sa ho fepa liphoofolo tse thapileng. Ho theosa le pale ea motho ho hlokomela mohlape ka hloko ho ipakile e le ho tšepahalang haholoanyane e le mokhoa oa ho fumana lijo, liaparo le chelete ho feta maruo kapa botumo. Kahoo, ho hlaha keletso e bohlale: “U hlahlobe mohlape oa hao hantle.” Melao ea motheo e mantsoeng ana e ka sebelisoa mosebetsing o masene lebaleng leha e le lefe le tšepahalang la mosebetsi kajeno.
Buka ea Liproverbia, le hoja e ngotsoe lilemong tse fetileng tse likete-kete, e na le tataiso e se nang sekoli bakeng sa batho ba phelang kajeno. Bala mantsoe ana a bululetsoeng ka mehla, nahanisisa ka seo a se rutang. Le hoja maele a mang le a mang a e-na le mantsoe a seng makae, bohlale bo bongata ba oona bo ka etsa hore bophelo ba hao e be bo sireletsehileng le bo thabileng ka ho sa feleng.